Akademik Araştırmalar Dergisi, sosyal bilimler sahasında yayın yapan bir dergidir. Üç ayda bir neşredilir. Yayın Kurulu

Yıl: 2 Sayı: 4-5 Maestro Danışmanlık AŞ.adına Scıhibi/Registered:

Selçuk GÖNCÜOGLU Osmanlı Özel Sayısı Editörü / Editor of Ottoman Spedcıl lssue Prof. Dr. Mehmet İPŞİRLİ Ycıym Kurulu/ Editorial Board Prof. Dr. Vildan SERİN Prof. Dr. Burhan KUZU Prof. Dr. Mustafa ÖZKAN Dr. Ali BAYRAM Dr. Salim AYDÜZ Türkçe Redaktörü / Turkish Redactor Dr_ Recep USLU İngilizce Redaktörü / English Redactor Shivaun CORRY

Tasarım

Graffiti İletişim Beşiktaş - İstanbul +90 212 236 21 31 +90 212 259 42 84

grlı[email protected]

Baskı

Altan Matbaacılık Yüzyıl Mahallesi

Matbaacılar Sitesi 222-A Bağcılar - İstanbul Tel: +90 212 629 03 74 Fax:+90 212 623 03 76

Haberleşme/lnformcıtion

Cumhuriyet Caddesi No: 209 /7 80230 Harbiye İstanbul/T urkey http://www.academical.org editors@superonline. cam

Prof. Dr. Mehmet İPŞİRLİ / Fatih Üniversitesi Prof. Dr. Burhan KUZU / İstanbul Üniversitesi Prof. Dr. Şerif MARDİN / Sabancı Üniversitesi Prof. Dr. Mustafa ÖZKAN /İstanbul Üniversitesi Prof. Dr. Vildan SERİN / Fatih Üniversitesi

Prof. Dr. Ahmet TABAKOGLU /Marmara Üniversitesi Prof. Dr. Gareth M. WINROW / Bilgi Üniversitesi Akademik Araştırmalar Dergisi,

sosyal bilimler sahasında yayın yapan bir dergidir. Üç ayda bir neşredilir. Yayın Kurulu tarafından belirlenecek kütüphanelere,

uluslararası endeks kurumlarına, dergi satış merkezlerine ve abonelere gönderilir. Her yılın sonunda yıllık dizini çıkarılır.

AMAÇ

1. Sosyal bilimler sahasında çalışan bilim adamlarının akademik çalışmalarına yayın imkanı sunmak.

2. Türk dünyası ve akraba topluluklarla ilgili, sosyal, ekonomik ve kültürel sahalarda uluslararası düzeyde yapılan çalışmaları ilim kamuoyuna duyurmak.

3. Sosyal bilimler sahasında uluslararası düzeyde yapılan bilimsel çalışmaları izleyerek, bunları ilgili bilim adamlarına, uzmanlara ve ilgililerine duyurmak.

İÇERİK

l. İlgili disiplininde boşluğu dolduracak, araştırmaya dayalı, sahasına orijinal katkılar sağlayacak makaleler;

2. Daha önce yayınlanmış araştırmaları, günün değişen şartları çerçevesinde zengin bir bibliyografya tarayarak tekrar ele alan, yeni görüşleri ve gelişmeleri göz önünde bulundurarak hazırlanmış her türlü çalışma dergimizde yer alabilir.

ABONE İŞLEMLERi ABONET

Perpa Ticaret Merkezi

11. Kat B Blok No: 1752 Okmeydanı İstanbul Tel: +90 212 222 83 32

AKADEMl . K

ARAŞ Ti RMALAR

• •

DERGiSi

OSMANLI OZEL SAYISI ..

Temettuat

Somuncu

Nesebi

İlbeyi özer*

Şeyh Hamid-i Veli'nin (Somuncu Baba) soyunun önemli bir kolunun Darende' de bulunduğu ve günümüze kadar ulaştığı

bilinmektedir. Şu ana kadar yayınlanan arşiv belgelerinde ise bu durum açıkça görülmektedir. Tez çalışması olarak yapılanı araştırmada, Darende kazası temettuat defteri kayıtlarında Somuncu

Baba'nın nesebinin Darende kolunun yaşadığı mahalle, kimler

oldukları, sahip oldukları mal varlıkları, vakıfları, vazifeleri ve gelirleri

hakkındaki detaylı bilgileri 1844 tarihli Başbakanlık Osmanlı Arşivinde

bulunan temettuat defteri kayıtlarında bizzat verilmiştir.

Osmanlı Devletinin yükselme ve ilerleme devirlerinde manevi yönden yükselmesine Anadolu Alperenleri diye tarif edilen İstanbul'un fethine işaret buyuran Akşemseddin ve Hacı Bayram V eli'ler gibi uluların yetişmesinde büyük emeği olan o devirde Bursa'da halka somun dağıtarak sade bir hayat sürdüren Somuncu Baba adıyla bilinen Şeyh Hamid-i Veli, Yıldırım Bayezid tarafından yaptırılan Ulu camiinin açılışında, Padişah, Molla Fenari'ye hutbe

okumasını emretmesi karşısında, asrın kutbu buradadır diye cevap verince kim olduğu sual buyrulmuş "Somuncu Baba" olduğunu ifade edince Şeyh Hamid-i Veli bir hutbe-i beliğe kıraat ederek Fatiha suresini yedi türlü mana ile tefsir etmiştir. Malum kerametten sonra

sırrımız ifşa oldu diyerek şöhretten hoşlanmadığından buradan ayrılıp

Aksaray'a gelmiş, bir müddet orada kaldıktan sonra büyük oğlu

Hakiki'yi orada bırakarak küçük oğlu Hahl Taybi ile Bedreddin'den birisini alarak uzlet içerisinde bir hayat geçirmek üzere Darendeye

gelmiş ve orada medfun olmuştur.2

1844 yılı temettü sayımlarında Darende'nin 20 mahallesi

bulunmaktadır. Bu mahalleler; "Nefs-i Hacı Müşerref (Müşrif)",

"Hacı Mehmed Mahallesi", "Minare Mahallesi'', "Harmir Mahallesi'',

"Cami-i Kebir Mahallesi", "Hacıkara Mahallesi", ''Vaki Zaviye Mahallesi", "Beğ Mahallesi", "Ali Paki Mahallesi", "Mahalle-i Cedid",

"Çağlı Mahallesi", "Tahtalı Mahallesi'', "Kala Mahallesi", "Hacı Seydi

Mahallesi", "Baytar Mahallesi", ''Yazılı Mahallesi", "Hacı Hasan Mahallesi","Musa Bey Mahallesi", "Hıdırlık Mahallesi", "Halife Mahallesi" dir. 3

Somuncu Babanın nesebi yukarıda adı geçen 140 haneli Hıdırlık

mahallesinin son 36 hanesini kapsamaktadır. Somuncu Baba'nın

nesebinin oluşturmuş olduğu 36 hane padişah tarafından her türlü vergiden muaf tutulduğu gibi çeşitli vakıfların gelirleri bu aileye

bırakılmıştır. Osmanlı Devleti, bu aileye ayrı bir değer vermiştir.

Onun neslini, hem Aksaray'da ve hem de Darende'de vergiden ve özellikle avarızdan mu'af tutmakla kalmamış; sayıları en fazla yirmiye

çıkan müstesna vakıfları arasına, Şeyh Hamid-i Veli vakıflarını da

sokmuştur. Osmanlı Devleti, müstesna vakıfların iki gurubundan biri olan Eizze Vakıflarının arasına Mevlana Celaleddin Vakıfları,

Abdulkadir-i Geylaru Vakıflarının yanında Şeyh Hamid-i Veli

Vakıflarını da sokması, Osmanlı Devletinin bu aileye vermiş olduğu

önemi ve değeri göstermektedir. s Ailenin her türlü vergiden mu' af

tutulmaları, şu ifadeler kullanılarak neseb-i ali'nin kayt edildiği

temettuat defterinin baş kısmına yazılmıştır.

"Ba-hatt-ı hümqyun tekdlif-i hazreti şahaneden mucif ve müsellem olduğu işbu mahalle şerh verildi't

Bu ibare her aile reisinin kaydı esnasında tekrar yazılmayıp "Bu dahi" şeklinde belirtilmiştir.

Temettuat defterleri aile reislerinin iktisadi imkanlarını tesbit etmek suretiyle, kişinin ekonomik gücüne göre alınacak verginin tesbiti amacına yönelik olarak, ondokuzuncu yüzyılda ve

imparatorluğun büyük bir kısmında Emlak ve Arazi ve Hayvanat ve Temettuat sayımları sonucu oluşan ve kısaca adına Temettuat Defterleri adı verilen defterler olarak düzenlenmişlerdir.

Temettuat Defterleri bulunduğu döneme ve ait olduğu bölgeye

ilişkin kapsadığı zengin malumat ile, bölgenin sosyo-ekonomik ve demografik yapısını çıkaracak özellikleri bünyesinde taşımaktadır.

Temettuat Defterleri ondokuzuncu yüzyılın ortalarında Osmanlı

sosyal iktisadi ve zirai ekonomisinin tüm özelliklerini yansıtacak bir kapasite muhteva zenginliği ve bilgiye sahiptir.

Temettutat defterleri 1840'lı yıllarda ve Tanzimat'ın uygulandığı

"dahil-i tanzimat" olan bölgelerde yapılan tahrirleri kapsamaktadır.

Kişilerin sahip olduğu tüm mal varlıklarını detaylarıyla kaydeden defterler, Osmanlı taşrasının en ayrıntılı bilgilerini bizlere sunmakta ve

Osmanlı taşrasına ilişkin tahlili çalışmalar için önemli istatistik! verileri

kapsamaktadır. Dolayısıyla ilgili bölgenin sosyo-ekonomik ve

demografik yapısının çıkarılması noktasında özgün ve geniş bilgileri ihtiva etmektedir.7

Temettuat defterleri adıyla Osmanlı Arşivi'nde bulunan ve

araştırmacılara son yıllarda ancak sunulabilen bu defterler 1840'lı yıllarda yapılan genel bir tahririn sonuçlarıdır. Temettuat defterleri modem bir anlayışla düzenlenmiştir. Temettuat defterleri hane reisinin mevcut menkul ve gayrı menkullerini, yıllık kazancını, mesleğini, işletmelerin büyüklüğünü vermesi açısından çok değerli

bilgiler vermektedir. s

Temettuat defterleri vergi mükellefinin adını, vergiye esas olan gelir kaynağını, kaynağın yıllık gelirini ve bu gelire göre tesbit edilen vergiyi vermektedir. Ayrıca, temettuat defterleri bunu şahıs planına ayrıntılı bir şekilde indirmiştir. Yani her bir şahsın gelir kaynağını, bu kaynaktan elde edilen yıllık kazancı ve bu kazanç üzerinden alınması

gereken vergiyi bizlere sunmaktadır. Ayrıca zirai kaynakların dışında

gelire sahip kişilerin bu artı gelirlerini ve bu gelir üzerine gösterilen vergiyi de açıklamaktadır.

Defterler, hane reislerinin tüm varlıklarını ve gelirlerini

ayrıntılarıyla vermektedir. Kişilerin ekili ve nadasa bırakılan arazisi, bu arazinin miktarını, bütün hayvanlarının sayılarını ve yıllık gelirini, dükkan, değirmen gibi gelir kaynaklarını ve yıllık vergilerini, ticari,

sınai ve hizmet gelirlerini tek tek açıklamaktadır. Hane esası üzerine

yapılan bu sayımlarda yer alan bilgiler sonuç olarak üç grubta tasnif edilebilir; 1- Menkul ve gayrı menkul mal varlığı, 2- Gelirler, 3- Vergi ödemeleri.

Temettuat defterlerinde yer alan bilgilerden ayrıca bölgenin demografik ve etnik yapısına dair sonuçlara da ulaşılmakta ve bu sonuçlar müslim- gayr-i müslim dengeleri üzerinde mukayese yapma

imkanı sağlamakla birlikte gayri müslimlerin ekonomik hayat içerisindeki yerleri hakkında geniş bir malumat vermektedir.

Temettuat defterlerinin ondokuzuncu yüzyılda Osmanlı taşrasının köy ve kentteki nüfusu hakkında bize sağladığı bilgiler, demografi

çalışmalarında istifade edilecek hususlardır. Söz konusu defterler vergi mükelleflerinin ayrıntılı dökümünü vermesi itibariyle toplam nüfus

rakamlarına ulaşma imkanı vermektedir.

Bu sayımların temel amacı, toplam vergi yükünün bölgeler ve

kişiler arasında daha adil dağılımını sağlamak için imparatorluğu

meydana getiren çeşitli idari birimlerin ve bu idari birimler içinde

yaşayan kişilerin gerçek vergi ödeme gücünü ölçmek ve bu sayımların sonuçlarına dayanarak gerekli ayarlamaları yapmaktı.

Başbakanlık Osmanlı Arşivinde bulunan Maliye Nezareti Temettuat Defterleri. Tanzimat döneminde, önceleri değişik adlarla

alınan vergilerin yerine tek bir verginin tespiti için hane reislerinin gelirlerinin belirlenmesi maksadıyla yapılmıştır. Bu defterlerde 1844 (1260) yılında Kazada yaşayan hane reislerinin meslekleri, yıllık kazançları, bir yıl içinde ödenen "V ergi-i Mahsusası'nın guruş olarak

miktarı, ödemekle yükümlü olunan cizye kağıdı tür ve sayısı, aynen ödenen aşarın miktarı ve parasal değeri, nakden ödenen "aşar ve rusum''un parasal değeri, hanenin tasarrufu altında olan ekili ve nadasa bırakılmış toprağın dönüm olarak miktarı (ayrıca kira ile tutulan ya da kiraya verilen toprağı varsa dönüm olarak miktatı ve kimden kiralandığı ya da kime kiraya verildiği), sahip oldukları bina, gayri menkul ve hayvanlar ile yetiştirip ürettikleri mahsuller ve

yukarıda belirtilen taşınır taşınmaz servetin bir yıl içerisinde sağladığı hasılat veya icar gelirleri, tüm servetinden sağladığı toplam gelir

miktarı, varsa ticaret ve emek gelirleri kayıtlıdır.⁹

Temettü sayımları hane teislerinin gelirlerini tespit ıçın yapıldığından, tutulan defterlerde umumiyetle hane reisleri

belirtilmiştir. Fakat hane reisi olmayıp aynı evde yaşayan ve kazanç

sağlayan kişilerin de gelirleri yazılmıştır. Temettuat defterleri bir bölgenin başlıca şu temel yapılarına ışık tutmaktadır; Demografik

yapıyı, etnik ^yapıyı, fert düzeyinde menkul ve ^gayrı menlml kaynakları,

fetdin yıllık kazancını, işletmelerin büyüklüğünü, toplam ve ayrıntılı

vergi yükünü, işgücünü, kişilerin mesleğini, yetiştirilen zirai ürün ve hayvanlar ticari ve sınai müesseseler hakkında bilgi vermektedir.¹⁰

Sonuç olarak temettü defterleri, XV. ve XVI. yy.larda tutulmuş

olan tapu tahrir defterlerinden çok daha mükemmel ve teferruatlı bilgi veren defterlerdir ve XIX. yy. Sosyal ve iktisadi tarihi kaynağı olarak çok değerli bilgi ve malumatı ihtiva ederler. 11

1844 tarihli temettuat defterlerinde ki kayıtta, Somuncu Baba'nın

nesebi 36 hane olarak yazılmıştır. Fakat bunlardan hangisinin birinci deteceden soyundan olduğu ve soyunu devam ettirdiği konusunda fazla bir bilgi bulunmamaktadır. Prof. Dr. Ahmet Akgündüz'ün

yayınlamış olduğu kitabında,12 Seyyid Osman Hulusi Ateş ailesi elinde bulunan ve aslının İstanbul'daki Nekabet Dairesi kayıtları arasında olduğu iddia olunan şecerede adı geçen Seyyid Şeyh Hasan Efendi ve Seyyid Şeyh Mustafa Efendi'nin isimleri görülmektedir. Yine aynı

kitapta 1846 tarihinde Sivas valiliğine gönderilen bir hüküm sutetinde

Şeyh Hasan, Şeyh Mustafa ve Şeyh Lutfullah'ın adları

zikredilmektedir.¹³ Mevcut bulunan 1844 tarihli temettuat kayıtlarında

ise ^aşağıda verilen 30 ve 35 no'lu hanelerde oturan iki Mustafa ismine

rastlanmaktadır. Kuvvetle muhtemel şecerede adı geçen Seyyid Şeyh

Mustafa Efendi'nin mevcut kayıtlardaki 35 no'lu hanede meskun Şeyh

Hasan Efendizade hutebadan Şeyh Esseyyid Mustafa Efendi olabilir.

Bu kanıya varılmasında en büyük etken şecerede de belirtildiği üzere Esseyyid Mustafa Efendi'nin Esseyyid Hasan Efendi'nin oğlu olması

ve ondan sonra gelmesi ve eldeki kayıtlarda da bu durumun

doğrulanmasıdır. Fakat 30 no'lu hanede meskun Hacı Salih Efendizade Yusuf Paşa Medresesi Müderrisi Mustafa Efendide

şecerede adı geçen Mustafa Efendi olabilir. Çünkü 35 no'lu hanede meskun Mustafa Efendi'nin ismi belirtilmeyen sadece bir vakıfdan

800 guruşluk geliri varken, 30 no'lu hanede meskun Müderris Mustafa Efendi'nin Atik Valide Sultan evkafından, Yusuf Paşa vakfından ve

Sarı Paşa vakfından 890 guruş geliri görülmektedir. Ayrıca bahçesi,

değirmeni ve köylerden gelirlerinin ^olması ve duaguluk^{14 yapıyor}

olması secerede adı geçen Mustafa Efendinin 30 no'lu hanede meskun Mustafa Efendi ile aynı kişinin olduğunu gösterebilir.

Sultan I. Abdülmecid zamanında Sivas Eyaletine gönderilen hükümde, Somuncu Baba'nın torunlarından olan Şeyh Hasan'ın ismi geçmektedir. Secerede ki Şeyh Hasan ile bu belgedeki Şeyh Hasan

aynı olsa gerektir. Ayrıca, Somuncu Baba denilen Şeyh Hamid-i Veli, Darende'de defnedilmiş ve evladlarından dört kabilenin bulunduğu

belirtilmiştir. Bunlar; Şeyhli, Za'imli, Ali Paşalı ve İbilli'dir. Bu dört kabileden 40 hane ve Somuncu Baba'nın dervişlerinden 137 hane, eski padişahlar zamanından beri, avarız vergisi denilen örfi vergilerden mu' af tutulmuşlardır. Bu sebeple bu ailelerin vergiden mu' af hallerinin

devamına karar verilmiştir.¹5 Ancak, tam tarihi bilinmemekle birlikte bu belgede verilen vergiden mu'af rakamı, mevcut temettuat kayıtları

ile aynı değildir. 1844 yılı temettuat kayıtlarında vergiden mu' af olarak sadece Hıdırlık mahallesinde yaşayan 36 Şeyh ailesine mensup hanesinin ismi geçmektedir.

Hıdırlık mahallesindeki Şeyh Hamid Efendi adıyla anılan caminin imamet, hitabet ve kıra' ati genellikle kendi evlatlarından olan kimseler

tarafından ifa edilmektedir. Bu görevi ifa edenlerin maaşları ise, Üsküdar'da bulunan Atik Valide Sultan vakıflarına bağlı Yeni İl ve Halep Türkmenleri mukata'alarından gelen gelirlerden karşılanacaktır.

Elde bulunan temettuat kayıtlarında, aşağıda da görüldüğü gibi

yanlızca 30 no'lu hanede meskun Hacı Salih Efendizade Yusuf Paşa

Müderrisi Mustafa Efendi'nin gelir elde ettiği vakıf isimleri (Atik Valide Sultan vakfı, Yusuf Paşa vakfı ve Sarı Paşa vakfı) belirtilmiş vakıf geliri olan diğer hane reislerine ise, "Vakf-ı Şeriften hasılası"

şeklinde şerh düşülerek ayrı bir açıklama getirilmemiştir.

1280/1863 tarihinde Sultan Abdülaziz tarafından verilen ve onun

tuğrasını taşıyan bir fermanda yukarıda bahsi geçen 1262/1846 tarihli fermanı teyid ederek, Üsküdar'daki Haremeyn Nezaretine bağlı olan

vakıfların gelirlerinden, Somuncu Baba'nın Şeyh olan torunlarına maaş verildiği ve bu maaşın devam edeceği anlaşılmaktadır. Somuncu Baba zaviyesindeki Şeyhlik ve Duaguluk vazifesi, 1297 /1880 tarihli bir başka berat ile II. Abdülhamid zamanında, yine Somuncu

Baba'nın evlatlarına tevcih olunmuştur.16

Temettuat defterlerinde de görüldüğü üzere, Somuncu Baba'nın

Darende'de vefat ettiği ve mezarının orada bulunduğu "mahalle-i mezburda vaki defın-i hak-ı ıtırnak olan" şeklindeki ifade ile

belirtilmiştir. Aynı ifade 1846 tarihli Sivas Valiliğine gönderilen hüküm suretinde del ⁷ kullanılması bu gerçeği teyid etmektedir.

Temettuat kayıtlarında kutb'ül arifin Gavs'ül vasilin ve bedreka-i rah-i yakin Eş-şeyh Hamid-i Veli kuddise sırruhu'l celi hazretleri diye hitab edilen Somuncu Baba'nın sahihü'n neseb evlatlarının burada

bulunduğu ve yaşadıkları açıkça görülmektedir.ıs

Somuncu Baba'nın nesebinin verildiği aşağıdaki temettuat defteri belgesinden şu verilere ulaşılabilmektedir:

Meslek ve Ü nvanları:

Hıdırlık mahallesinde 36 hane olarak kayıt edilen Somuncu

Baba'nın soyundan 30 hane reisi Şeyh olarak nitelenirken, 6 hane reisinin isimlerinden önce Şeyh ibaresi yer almamaktadır. Neseb'den 2 hane reisi müderris, 2'si hatip, birisi müezzin ve üç hane reisi de fukaradan olduğu belirtilip diğer hane reislerinin meslekleri hakkında

herhangi bir açıklayıcı bilgi verilmemiştir.

Arazi Emlak ve Hayvanat:

Neseb-i ali'nin mal varlığına gelince; oldukça fakir oldukları ve çok az mal varlıklarının olduğu görülmektedir. Yıllık 500 guruş ve üzeri geliri olan 7 hane reisi mevcuttur. Bunlar 500 guruşla, Sadık

Efendizade Müderris Hasan Efendi ve biraderi Şeyh Seydi Efendi ile

Şeyh Hasan oğlu Şeyh Halil, 660 guruşla Şeyh Murtaza oğlu Şeyh Ali, 800 guruşla Şeyh Esseyyid Mustafa Efendi, 900 guruşla Şeyh Seyyid Ali ile Abdullah Ağazade tımarlı Beşir ve son olarak ta 1302 guruşluk

gelir ile Şeyh Ali oğlu Şeyh Osman takip etmektedir. Diğerleri ise oldukça zor şartlarda hayatlarını idame ettirdikleri görülmektedir. İki hanenin 1'er dönüm bahçesi var iken, üç hane hariç geriye kalan 33 hane reisinin birer kıt'a bahçeleri bulunmaktadır. Gayr-i mezru

(ekilmemiş) tarlaya sahip olan 6 hane reisi mevcuttur ve toplam 11

dönüm araziye sahiptirler. Ayrıca 4 hane reisinin birer değirmenleri

var iken, bir hanenin yarım, 2 haneninde üçte bir hisseli değirmenleri bulunmaktadır. Değirmenler ise kiraya verilerek çalıştırılmaktadır ve toplam 850 guruş gelir elde edilmektedirler.

Hayvancılık:

Aileden sadece 6 hanenin birer adet ineği mevcuttur. Tespit edilen inek başına 20 guruştan 120 guruş gelir elde edilmektedir. 9 hanenin ise toplam 23 sağmal koyunu bulunmakla birlikte koyun başı 6

guruştan toplam 138 guruş getirisi vardır. Keçilerin sayısı koyunlara göre daha az olmakla birlikte 8 hanenin 16 aded keçisi bulunmaktadır.

Keçi başına 4 guruştan toplam 64 guruş getiri sağlanmıştır. Koşu

öküzü ise sadece 2 hanede birer aded bulunmaktadır ve bunlardan bir gelir elde edilmediği görülmektedir.

Tımar, Mukataa, Zeamet, Vakıf ve Köy gelirleri:

12 no'lu hane reisi Şeyh Osman, 13 no'lu hane reisi Şeyh Ali ve 24 no'lu hane reisi Tımarlu Beşir'in toplam tımarlardan gelirleri 1720 guruştur. 18 no'lu hane reisi Şeyh İbrahim ve biraderi Ahmet ile 19 no'lu hane reisi Şeyh Muhiddin'in mukataa gelirleri toplamı 200

guruştur. 21 no'lu hane reisi Şeyh Seyyid Ali'nin hafidi Reşid'in ise 900 guruş geliri olan zeamet'i bulunmaktadır. Neseb-i ali'nin asıl

gelirleri ise Padişah tarafından verilen vakf-ı şeriflerden hasılatlarıdır.

Fakat, 30 no'lu hanede meskun Hacı Salih Efendizade Yusuf Paşa

Medresesi müderrisi Mustafa Efendi hariç diğer hane reislerine

verilmiş vakıf gelirlerinin hangi vakfa ait olduğu bizzat yazılmamıştır.

Sadece "vakf-ı şerifden hasılası" veya buna benzer ifadeler

kullanılarak belirtilmiştir. 30 no'lu hane de ise, Atik Valide Sultan

Vakfı, Yusuf Paşa Vakfı ve Sarı Paşa vakfı isimleri geçmektedir. Bu arada vakf-1 şeriften her hangi bir geliri olmayan 14 hane de mevcuttur. Vakf-1 ^Şerif gelirlerinden 890 ^guruş ile en büyük paya, 30 no'lu hane reisi Müderris Mustafa Efendi sahiptir. Onu 800 guruşla

35 no'lu hane reisi Şeyh Esseyyid Mustafa Efendi izlemektedir.

Aile'nin vakf-ı şeriften toplam hasılatı ise 6574 guruştur. Bunlara ek olarak 30 no'lu hane reisi Müderris Mustafa Efendi ile 36 no'lu hane reisi Şeyh Ataullah oğullarının köylerden yarımşar hisseden toplam 200 guruş gelirleri bulunmaktadır. Ayrıca 32 no'lu hane reisi Veli Efendi İmam Hatipliğinden 90 guruş gelir elde etmektedir. Aile'nin en fakiri 27 no'lu hane reisi Şeyh Yahya'dır. Bir kıt'a bahçesinden

başka hiç bir mal varlığı ve geliri yoktur. "Şunun bunun ianesiyle geçinmektedir" tabiri hanesine şerh düşülerek durumu izah edilmiştir.

Belgelerden de anlaşıldığı gibi, Somuncu Baba'nın nesebi mümkün mertebe dünya işlerinden uzak mütevazi bir hayat sürmeyi tercih

etmiştir. Devlet ise bu aileden herhangi bir vergi talep etmeyip tüm vergilerden muaf tutmuş ve bazı vakıf gelirlerini de bu aileye tahsis ederek vermiş olduğu önemi ve değeri göstermiştir.

Defterin sonunda "Mahalle-i mezburda vaki Şeyh Hamid

Sırruhu'l-celi hazretlerinin otuz altı haneden ibaret olan sahihü'n- neseb evlatlarının bila vergü yekün temettuatları" ibaresi eklenip toplam hane sayıları ve temettuat gelirleri, hıdırlık mahallesinden ayrı

olarak yazılıp toplanmıştır. Ayrıca Bende Esseyyid Mfunin Bin Ahmet Ali, Bende Derviş Bin Osman, Bende Molla Abdullah Bin Şeyhzade tarafından defter mühürlenerek kayıtlar tamamlanmıştır.

13221 Numara'lı Hıdırlık Mahallesi Temettuat Defterinin aynen nakli¹⁹

Darende kazası mahal/atından Hıdırlık nam mahallesi ahalisinden olup yed/erinde mal-ı avanza merbut arazi ve emlak/an olmqyan ve şimdrye kadar

Ba-Hatt-ı Humqyun muqf ve müsellem olarak bir vechile tekalif-i şahane alınması laZ!m gelmryen mahalle-i mezburda vaki defin-i hak-i ıtırnak olan Kutb 'ül Arifin Gavs 'ül- Vasilin ve bedreka-i rah-i yakin eşşryh Hamid-i Veli kuddise sırruhu'I celi hazretlerinin sahihü'n neseb ev/adlan ez-her cihet şqyan-ı inqyet ü merhamet olduk/an ve alel farz atik valide sultan alryetü'ş-şan

hazretlerinin evkqfindan evladryet ve meşrutryet vechile nail olduk/an med?

vazjfe-i saire ile ta'qyyüş ü temettu itmekde olan Zf"rde muharrer otuzaltı adet hane aha/ilerinin bila vergü defteri temettuatlandırki zikri ati bryan olunur.

Ba-hatt-ı hümqyun tekalif-i hazreti şahaneden muqf ve müsellem olduğu işbu mahalle şerh verildi

1)

Hane 1 1Numara1 1

Mahalle-i mezbur sakinlerinden Abdülhamid Efendizade Şeyh

Abdülkadir Efendi'nin emlak temettuatı

Bahçe Sağmal keçi Canib-i vakf-ı Mecmu'ndan bir dönüm 1 2 re's (baş) şeriften nail senede temettuatı

8 guruş olduğu 56,5 grş 64,5 grş

2)

Hane 2 Numara 2 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Hamid Efendizade Şeyh Muhammed Saim'in

emlak temettuatı

Bahçe 1 ı Sağmal inek ı Vakf-ı Şeriften ı Bir senede temettuatı Dönüm 1 re's 20 grş hasılatı 56,5 guruş 76,5 guruş

3)

Hane 3 ¹ Numara 3 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Hamid Efendizade Şeyh Osman'ın emlak ve

temettuatı

Bahçe kıta 1 ¹ Vakf-ı şeriften hasıl temettuatı 56,5 guruş

4)

Hane 4 !Numara 4 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Hamid Efendizade Şeyh Bekir'in emlak

temettuatı

Bahçe kıta 1 ¹ Vakf-ı şeriften temettuatı 56,5 guruş

5)

Hane 5 !Numara 5 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Sadık Efendizade Müderris Hasan Efendi ve biraderi Şeyh Seydi Efendi'nin temettuatları

Bahçe Kıta 1 ı Vakf-ı şeriften hasıl olan temettuatı 500 guruş

6)

Hane 6 !Numara 6 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Mahmudzade Şeyh Hafız Abdullah'ın

emlak temettuatı

Bahçe Sağmal keçi 12 bir senede temettuatı

kıta 1 3 adet 350 Merkumun vakf-ı mezburdan temetu 12 guruş 362 grş

7)

Hane 7 1 Numara 7 1 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Mahmud Efendizade Feryadı Şeyh Hacı Mustafa'nın emlak temettuatı

Bahçe kıta 1 1 Vakf-ı şeriften hasıl olan temettuatı 200 guruş

8)

1 Hane 8 1 Numara 8 1 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan ^Şeyh Hüseyin ^{oğlu Şeyh} Muhammed ^Derviş'in emlak temettuatı

Bahçe kıta 1 1 Vakf-ı şeriften hasıl olan temettuatı 100 guruş 9)

Hane 9 !Numara 9 ^J Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Emin oğlu Şeyh Ali'nin emlak ve

temettuatı

Bahçe kıta ı Sağmal ağnam 5 re' s ı Sağmal keçi 2 re's

1 30 guruş 8 guruş

38 Bir senede temettuatı

150 Merkumun Vakf-ı şeriften temettu 188 grş

10)

Hane 10 !Numara 10 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Hasan oğlu Şeyh Halil'in emlak temettuatı

Bahçe kıta 1 1 Vakf-ı şeriften hasıl olan temettuatı 500 guruş 11)

Hane 11 !Numara 11 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Osmanzade Şeyh Lutfullah'ın emlak

temettuatı

Bahçe kıta 1 1 V akf-ı şeriften hasıl olan temettuatı 3 50 ı:ı:uruş

12)

Hane 12 Numara 12 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Ali'nin oğlu Şeyh Osman'ın emlak

temettuatı

Bahçe Sağmal inek Sağmal keçi Asiyab(Değirmen)

kıta 1 1 re's 20 ^ş 3 re's 12 ^ş 1 kıta icar-ı senevisi 250 ^ş 282 Bir senede temettuatı

600 V akf-ı şerif de temettuatı

420 Mutasarrıf olduğu tımar-ı muvazenesı

1302 utuş

13)

Hane 13 ¹ Numara 13 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Murtaza'nın oğlu Şeyh Ali'nin emlak

temettuatı

Bahçe kıta

1 ₁

Sağmal inek

1 re's 20 grş

\

20 Bir senede temettuatı

240 vakf-ı şeriften hasıl olan temettuatı

400 Tımarlu tekaüdlerinde olduğundan bade.? temettu 660 grş

14)

Hane 14 Numara 14 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Abdurrahman oğlu Şeyh Zeynel Abidi'nin emlak temettuatı

Bahçe Sağmal inek 20 Bir senede temettuatı

kıta 1 1 re's 20grş 200 Vakf-ı şeriften hisse-i musibesi temettuatı

220 guruş

15)

Hane 15 1Numara15 1 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Dizdar Ağa Hacı Mahmud hafidi Şeyh İbrahim ve biraderi Şeyh Ahmed'in emlak temettuatı

Bahçe Sağmal 12 Bir senede temettuatı

kıta 1 ağnam 200 Vakf-ı şerif hasılatından hasılası

2 re's 12 grş 212 guruş

16)

Hane 16 \Numara 16 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Uzun Ali oğlu Şeyh Yusuf'un emlak

temettuatı

Bahçe Sağmal Keçi Merkum fakir fukaradan olduğundan kıta 1 1 re' s 4 guruş bir senede temettuatı 4 guruş

17)

Hane 17 \Numara 17 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Hamid Efendizade Şeyh Hacı Halil Bahçe ı Sağmal inek ı Asiyab bulgur1 kıta icar-ı senevisi

kıta 1 1 re's 20 guruş 100 guruş

120 Birsenede temettuatı

27 5 Vakf-ı şerif hisse-i hasılatı

395 guruş

18)

Hane 18 ¹ Numara 18 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Kara Bekir oğlu Şeyh İbrahim ve biraderi Ahmed'in emlak temettuatı

Bahçe Kıta ı Bir senede temettuatı

1 100 grş 1

Mutasarrıf olduğu ?

mukataasından hasılası

19)

Hane 19 /Numara 19 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezbur sakinlerinden Kara Bekir oğlu Şeyh Muhiddin'in emlak temettuatı

Bahçe Sağmal 12 Birsenede temettuatı

kıta 1 ağnam .liliLKezalik mutasarrıf olduğu maktusundan 2 re's 112 guruş

12 grş

20)

Hane 20 ¹ Numara 20 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan ^Şeyh Mustafa oğlu Şeyh Abdullah'ın emlak

temettuatı

Bahçe ı Sağmal ağnam

kıta 1 3 re's 18 grş

ı Sağmal keçi 2 re's 8 grş

ı Bir senede temettuatı 26 guruş

21)

Hane 21 /Numara 21 /Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Zaim I<asım Ağa'nın oğlu Şeyh Seyyid Ali'nin emlak temettuatı

Bahçe ı Bir senede temettuatı 900 Merkumun hafidi

kıta 1 Reşid'in mutasarrıf Olduğu zeamet-i muvazenesi

22)

Hane 22 !Numara 22 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan !<asım Ağazade Muhammed Tahir'in emlak

temettuatı

Gayri mezru ı ~siyah 1 kıta ı Bahçe ^ı Birsenede temettuatı tarla 2 dönüm karı 100 grş kıta 1 100 guruş

23)

Hane 23 ¹ Numara 23 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Kasım Ağazade Şeyh Mustafa'nın emlak ve arazi temettuatı

Gayri mezru Asiyab hasılası Biraderi Bahçe Bir senede Tarla 2 Tahir ile iştirak 100 grş 1 dönüm temettuatı

dönüm 100 guruş

24)

Hane 24 !Numara 24 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Abdullah Ağazade Tımarlu Beşir'in emlak

temettuatı

Bahçe ı Bir senede temettuatı 900 ı Mutasarrıf olduğu tımarın bedeli

kıta 1 guruş

25)

Hane 25 !Numara 25 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Hacı Süleyman Efendizade Şeyh Mahmud'un emlak temettuatı

Gayri mezru Bahçe kıta 1 Koşu öküzü ı Sağmal ağnam

tarla 1 dönüm 1 re'f 3 re's 18 grş

Sağmal keçi Asiyab sülüs Bir senede temettuatı

2 re's 8 grş hasılası 100 grş 126 guruş

26)

Hane 26 ¹ Numara 26 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Haa Süleyman Efendizade Şeyh Hasan'ın

emlak temettuatı

Gayri mezru Bahçe Sağmal ağnam Asiyab Bir senede tarla 2 kıta 1 2 re's 12 grş. (Sülüs) temettuatı

dönüm hasılası 100 112 guruş

grş

27)

Hane 27 !Numara 27 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Hamde oğlu Şeyh Yahya'nın emlak

temettuatıdır

Bahçe Merkum ziyadesiyle fukaradan olup emlak arazi ve bir

kıta 1 nesnesi olmayarak şunun bunun ianesiyle idare etmekte

olduğu

28)

Hane 28 !Numara 28 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Halil İbrahim'in oğlu Hacı Ali'nin emlak

temettuatı

Gayrı mezru ı Bahçe 1 ı Merkum kezalik fukarada~ ~lduğundan tarla 1 dönüm temettu olmadığı şerh verildi

29)

Hane 29 Numara 29 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Ahmed' in o vlu Şakirullah'ın emlak temettuatı

Gayri mezru tarla bi-hasıl Bahçe Merkum fukaradan olarak bir oldu v 3 dönüm kıta 1 nesnesi olma v

30)

Hane 30 !Numara 30 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Had Salih Efendizade Yusuf Paşa Medresesi Müderrisi Mustafa Efendi'nin temettuatı

Atik Valide Sultan aliyetü'ş-şan Bahçe ^kıtas 1 Asiyab(icar) 1

Evkafından duagu cihetine vazife-i kıta 100 grş

muayyen esi 800 guruş

Yusuf Paşa Sarı Paşa ? karyesinde Bir senede

Vakfından Vakfından nısf-ı temettuatı

cihet-i vazife-i hasılatından 1090 guruş

tedrislik muayyenesı hisse-i

75 grş 15 grş musibesi100 grş

31)

Hane 31 !Numara 31 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Mustafa Efendizade Şeyh Hamid Cami-i Şerifi

Hatibi Şeyh Abdullah Efendi'nin emlak temettuatı

Bahçe Sağmal ağnam Vakf-ı şerif Bir senede

kıta 1 2 re's 12 grş mezbureden temettuatı 230 grş hasılası 218 grş

32)

Hane 32 !Numara 32 1 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Ali Efendizade Sıddık Sultanın Cami hatibi Veli Efendi'nin temettuatı

Bahçe Sağmal ağnam Hitabet Vakf-ı Bir senede

kıta 1 re's 12 grş cihetinden mezburdan Temettuatı

90 grş 200 grş 302 grş

33)

Hane 33 !Numara 33 1 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Mustafa Efendizade Şeyh Hamid Cami-i Şerifi

müezzini Şeyh Muhammed'in emlak temettuatı

Bahçe Sağmal ağnam Vakf-1 mezburdan Bir senede

kıta 1 2 re's 12 grş hisse-i hasılatı 125 grş temettuatı

137 grş

34)

Hane 34 Numara 34 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Molla Muhammed oğlu Şeyh Muhammed Emin'in emlak temettuatı

Bahçe Sağmal keçi Vakf-ı mezburdan Bir senede

kıta 1 1 re's 4 rş hisse-i hasılatı 100 rş temettuatı 104 ş

35)

Hane 35 Numara 35 Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Hasan Efendizade hutebadan Şeyh

Esse ·d Mustafa Efendi emlak temettuatı

Bahçe Sağmal inek Vakf-ı şerifden hisse-i Bir senede

kıta 1 1 re's 20 ş musibesi 800 ş temettuatı 820 ·ş

36)

Hane 36 !Numara 36 ¹ Bu dahi

Mahalle-i mezburdan Şeyh Ataullah Oğulları Şeyh Hasan Şeyh

Osman Şe h Ömer Şeyh Derviş'in emlak temettuatı

Bahçe V akf-ı şerifden ? kebur karyesinin Bir senede

kıta 1 biliştirak hisse-i nısfından hisse-i temettuatı

musibesi 250 grş Musibesi 100 grş 450 grş

Mahalle-i mezburda vaki Şeyh Hamid sırruhu'l-celi hazretlerinin otuz

altı haneden ibaret olan sahihü'n-neseb evlatlarının bila vergü yekün temettua tları

36 Haneha şeyhlü V ergi-i Mahsusa 3164 grş

104 Ahali saire 140

10856 Şeyh Hamid evlatlarının temettuatı

23590 Mahalle-i mezbur ahali-i sairenin temettuatı

34446 grş

Bende Bende Bende

Esseyyid Derviş Bin Molla Abdullah Bin

MuminBin Osman Şeyh zade

Ahmet Ali

' Fatih Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bölümü Öğretim Görevlisi

1 Ayrıntılı bilgi için bk.İlbeyi Özer, The Socio-Economical Strııaure

of

2 Hanifı Hoca, Darende Tmihi, Yayını İçin bk. Musa Tektaş, Somuneıt Baba Dergisi, sy. 6, s. 21

3 BA, ML-VRD.TMT, nr. 13187, 13189, 13192,13193, 13195, 13196, 13198, 13201, 13203, 13204, 13208, 13209, 13210, 13211, 13212, 13214, 13215, 13218, 13221, 13222.

+ Müstesna vakıf, devletin hiç bir müdahale ve mürakkabesi olmaksızın

mütevellileri tarafından idare olunan vakıflar hakkında kullanılan tabirdir. İlk olarak sekiz adet olup şunlardır; Mevlana Celaleddin evkafı, Hacı Bektaş Veli

evkafı, Abdulkadir Geylani evkafı, Hacı Bayram Veli evkafı, Gazi Evranos

Beğ evkafı, Gazi Mihal Beğ evkafı, Gazi Süleyman Beğ evkafı, Gazi Ali Beğ evkafı. Sonradan yeni katılımlarla birlikte sayıları otuzu aşrruştır. Midhat Sertoğlu, Osmanlı Tarih LJgatı, İstanbul 1986, s. 234.

5 Ahmet Akgündüz, Somttneıt Baba ve Neseb-i Ahsi, İstanbul 1992, s.8.

6 BA, ML-VRD.TMT, nr. 13221, s 26.

7 Said Öztürk, Tanzimat Diineminde Bir Anadolu Şehri Bilecik, İstanbul 1996, s.

15.

8 Mustafa Serin, "Osmanlı Arşivi'nde Bulunan Temettuat Defterleri", Milli

Arşiv Şurası Tebliğler Tartışmahr, 20-21 nisan 1998 Ankara, s. 721 vd.

9 Tevfik Güran, 19.YüzyılOsmanlı Tarımı, İstanbul 1998, s. 227.

10 Abdullatif Şener, Tanzimat Dönemi Osmanh Vergi Sistemi, İstanbul 1990, s.

102 vd.

11 Mübahat Kütükoğlu, "Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri", Belleten, LIX/225, Ağustos 1995, s. 395-396.

12 Ayrıntılı bilgi için bkz, Ahmet Akgündüz, a.g.e, s. 61-98.

13 Ahmet Akgündüz, a.g.e, s. 99.

14 Ayrıntılı bilgi için bk, Mehmet İpşirli, "Duagu", DİA, IX, s. 541.

15 Ahmet Akgündüz, a.g.e, s. 94.

16 Ahmet Akgündüz, a.g.e, s.102.

17 AhmetAkgündüz, a.g.e, s.100; BOA, Cevdet-Evkaf, no: 18635.

1s BA, ML-VRD.TMT, nr. 13221, s. 26.

19 BA, ML-VRD.TMT, nr. 13221, s. 26-34.

ABSTRACT

An important branch

ef

ef

Somuncu Baba, lived in Darende. The heads

ef

ef

ef

eff

ef

ef

ef

and archival injormation is transcribed in full.

;~~ ...iı.J\G ,,_,,.ı~ıH ~ı..u .,~ 1..ı ^'.J.Jr

.J..J/,J,;Jı..,. Jo!.ıı

2..:.. ~;,~ ^,,.,,

:.,ı;, ^;_,,;, ~> .,,)~ .J./~;~..,.:,Jı

...S..J.ı~.ıl ~-~ ~/)f ~~ı-1-~ ~ ^... Lı f':#ı ~· "~ )_,"":',, ~!,..ıı

~_.ı:jJJı:ı,...W..,..'.:J.,,\..W o...-J!.ıP. ~.J J~..,.ı,.ıı

...::~

.ıL;ı~ ~~~I

~..t:,e.J~J'.' ".::.·'- ~~ ... -.,.,_ .ı» ... ..ııJL, ~" ~ .... ':,,...-:; -+.JJJ ... , .... ~\.i.,,, :]~L ^.... ...Gı..;.;: ::L ~Y. ot.:...,;.w ·~,:~~

jJı_;.;...11

• • ' ".,_ ·, .. ' " .. ...

,...:.ı.,,

ı...

\o(,.. • ~

~-

. 't

~ ;~

<: (

h.1:,,,,, ^j.J

j.ı. .

,(.IJ 1

·.