S E N E : 1 S A Y I : 5
MAYIS 1931
ANADOLU HAN No. 20 İ S T A N B U L Telefon : 213 07
j"'l|l'" "'III'" İTİ mini
I..İİIİİ..
II.M. ' ili ' mllhı
2 uAYLIK M E C M U A
NÜSHASI 1 LİRA ALTI AYLIĞI... 6 LİRA SENELİĞİ 12 LİRA
A b o n e olanların a d r e s l e r i n e g ö n d e r i l i r
Mecmuada çıkan yazıların her türlü mesuliyeti imza sahiplerine aittir. Tahrir heyeti makalelerde ileri sürülen ilmî, meslekî içtihatlara hiç bir suretle karışmaz ve mes'uliyet kabul e t m e z .
Cihangirde eski inşaattan bir tip Muhtelif setlere istinadeden bir konak ve müştemilâtı.
İstanbulun imarı hakkında notlar.
Crbanist mimar B ü r h a n A r i f
İstanbul şehrinin imarı belediyenin beş senelik icraat programının mevzuu bahsolmasile günün mü- him meselesi olmuştur. Mecmuamızın intişar ettiği bu büyük şehirde meslekî alâkası dolayısile, şehir
inşaatı fenninin Türk şehir ve belediyelerinde esaslı bir ihtisas taamülü olması için muhtelif meseleleri tetkik edeceğiz.
İstanbul şehrinin asrî bir inkişafı mezuu bah-
M İM Ali
solunca, evvela bu şehrin bu ane gelinciye kadar her köşesinin geçirmiş olduğu safahatın tetkiki sa- lim direktiflere varmak için ilk esastır. Maalesef bu hususta toplanmış dokümanlar pek noksandır., Şeh- rin bilcümle Avrupa beledivelerinde olduğu gibi şehirciliğe ait bir kütüphanesi mevcut değildir. Bu ihtiyaç bizde şimdiye kadar hissedilmiş değildir.
Şehıin ihsaî malûmat ve istatistikleri ise hep yeni zamanlara aittir. Eskiye ait bilgilerimize yardım edecek vasıta; bu şehire ait, yazılmış eserlerden, pitoresk ve arkeolojik görüşlerden şehrin, mazide mevcut hakikatini çıkarmağa çalışmak, İstanbulu hiç bir Avrupa şehrine benzemiyen farikalarını bilâ müşkül kavravabilmek lâzımdır.
İstanbulla İstanbulluların ilmî alâkası, bediî merbutiyeti pek basittir. Yerimize bigâneliğimize en büvük misal, İstanbula gelen ecnebilerin (ne mes'ut ve ne güzel bir şehre malikisiniz) sözlerini teaccüp ederek karşılamamızdır.
İstanbulun şehir itibarile kıymetine sebep olan imar eserleri hep eski devirlere aittir. Gerek fetih- ten evvel ve gerek sonra yapılan ve o zamandan beri kalan meydanlar, abideler, bunlardan biribirine mesafe katıları, mevki intihabındaki muvaffakiyet bu şehrin asaletinde ilk nazara çarpan amildir:
İstanbul cihetinin, maalesef kaybolmak üzere olan bediî siluetinde, ekserisi eskiden çizilmiş hutut- ta ve caddelerde bilerek vücut bulmuş imtizaçlar görülmektedir.
Şehrin topoğrafik vaziytine nazaran en eski plânlarda görüldüğü gibi Edirnekapıya, Topkapiya giden yollar eskiden beri tepeden tepeye hep şehi- rin bel kemiğini teşkil etmiştir. Bütün eski meydan- ların bulunduğu mümtaz mevkilere muttasıl olarak ta birer cami inşa edilmiş olduğunu görüyoruz.
Şehirlerin umumî teşekkülü bünyelerinden mec- muamız kısmı mahsusunda bahsettiğimiz veçhile bu şehir ilk kuruluşunda, kiyasî ve askerî olan bir romen tipi değil, ancak güzel bir mevki arayan ve gayri kıyasî olan koloni tipine mensup idi. Onu za- manla kurunu vusta müstahkem bir hale sokmuştur.
Bir şehrin medenî inkişafı sakinlerinin hayatî kabiliyetlerinin inkişafile bir gider. Saltanat devri- nin inkırazı asırlarında menafii beldenin fevkinde olarak ekseri ahşap inşaatta ve ekâbirin konakların- da ve camilerin müştemilâında eskiden çizilmiş olan sokakların hududu tecavüz edilmiştir. Bugün gördüğümüz Haliç sahillerinin karmakarışık vaziye- ti, vaktile orada mevcut, Ayvansaraya kadar bir ci- hetten şehri muhafaza eden kale duvarlarının yı- kılması vesilesile, o sahilin imarına vaziyet edebile- cek bir kudretin bulunamadığını bize gösterir.
Meşrutiyetten sonra yanan yerlerde inşaata başla- nılması için istenilen ruhsatiyelerin belediye kapı-
larından taştığı zaman plân yapmak bir kaç günün emri vakii olmuştur. Evvelâ fen sonra san'at ihmal edilmiş, buraların topoğrafik relieflerini hazırlıyarak tesbit edilecek meydanlar, icabında muhafaza edi- lecek setler, nakil vasıtalarına tahsis edilen sokak- lar veya sırf yayalar için sathı mailler, köşeler, virajlar etüt edilmemiştir.
Galata cihetinin tahayyülî olarak iki üç yüz sene evveline ait olan resme bakalım: Bugünkü va- ziyetle mukayese olunca, aynı araziden fışkıran bu inşaatın nevi ve tabiatını bu kadar inkâr etmesi doğru değildir.
İstanbul nanoramasının en büyük zenginliği deniz ve tabiatidir. Muhtelif mevkilerin iklim itiba- rile de farklı olması şehrin inşasındaki tenevvü için ikinci bir zenginliktir.
Vaktile, bütün konaklar, evler ahşap ve iyi inşa edilirdi; şimdi ise fena bir plânla kâgir veya beton arme olarak çirkin bir surette inşa ediliyor. Bunun esbabını aramak ve teşrih etmek pek tabiî mukad- des bir vazifedir. İstanbul halkı oturmak için ne şe- kilde bir ev arayor? Yaşamak için nasıl bir şehir istiyor. Belediyemiz kendine düşen ağır mes'uliyeti şüphesiz hissetmiş demektir. İmar programında esaslı bir iştigal bile zavallı İstanbul için bir falı ha- yırdır.
Şehrin umumi imar ihtiyaçlarını görebilmek İstanbul ne için fena yapılmıştır bunu kavrayabil- meğe vabestedir.
Nazarı dikkate çarpan en büyük vaziyet, İstan- bul cihetile Beyoğlu arasında inşaî bedii en büyük tezattır. Bu tezadı makul bir haddi asgariye indir- mek lâzımdır. Bu fikri esasi bize programında bir cihetin diğerine nazaran mühmel bırakılmayacağını düşündürür. Şehrin imarında Beyoğlu ciheti İstanbuldan, ne daha fazla mühim, ne de İstanbul ciheti imar hududunun çerçevesi olmalıdır. Düşünü- lebilir ki bu cihetin tarihî ve bediî vaziyeti itibarile mükemmel bir inkişafı daha istifadelidir. Böyle bir imarın kiymeti, onları korumak ve muvaffak eser- lerle ilâ etmekle olabilir.
Belediyenin bu anda şehrin uzviyetile alâkadar mühim vaziyette vazifesi nelerdir?...
Bir imar işinde vesaik olabilecek esas mesai:
1 — Muhtelif semtlerdeki emlâkin ve boş arsa- ların bugünkü itibari kıymetlerine göre grafikler tesbiti
2 — Semtlere göre nüfus kesafetini gösterir grafikler:
3 — Şehrin hıfzı sıhhası cihetinden plân etüdü:
(Bahçe ve meydanların şehrin umumî h a y a t i l e
sıkı münasebettar olduğunun kabulü ve buna bil- hassa Beyoğlu cihetinde fazla ehemmiyet verilmesi,
mevcut veya islâh edilecek veya yeniden a ç ı l a c a K
yolların arzına nazaran bina katlarının t a h d i d i :
bina yapmak, yol yapmak kadar yeşilliğe ehemrniyet
verilmesi lâzımdır.) .
ıÇK
Galatamn eski vaziyetine ait tarihi bir resim. [ Süheyl bey kolleksiyomından ]
Şehire bediî hakimiyet:
Belediyelere ibraz edilen projelerin, şehrin inki- şaf proje plânlarına bedayi itibarile tetabuk etmi- yenlerinin reddi hususunda kat'î bir muhtariyet olması (Paris belediyesinin bediî muhtariyetinde muhtelif fahri müfettişler sahibi reydir). İstanbul halkına, güzel inşaat nümuııeleri göstermek, şehirin bir kısmında umumî bir vahdet uyandırmak için, en tipik bir sathı mail üzerinde ve mümkün mertebe merkezde bir küçük nümune mahallesi inşası; Bu nümune mesken kısmı, mevcut olan eski bir mahal-
!eyi itmam suretinde ve sokakların irtibatı, imtizacı görülecek olursa şehir için daha istifadeli olur.
Şehirin imarında teknik mesai:
Mevcut veya yangın yerlerinde açılmış yolların Erlerinde revize edilmesi; Şehirin ehemmiyet veri-
lecek kısımlarında bilhassa nakil vasıtalarının şe- matik olarak evvelce tesbiti de lâzımdır. Meyil ve Akımların kontrolundan sonra, bir noktadan en
yakın nakil vasıtasına gitmek için mesafe katıla-
rımn tesbiti de görülmelidir.
Yalnız relief üzerinde çalışılması lâzımdır. Bizde
yol ve ifraz plânlarında en yanılman nokta yerine göre üç buutta değil, iki buutta ve kağıt üzerinde çalışılmağa alışılmış olmasıdır.
İfraz usullerimizi basit bir tarzda tekemmül et- tirmek lâzımdır. Gayri kiyasî poligonlardan tavak- ki lâzımdır. Şibihmünharif adacıklara taksimat yerine basit eşkâl tercih edilmelidir. Arsa ifrazların- da yalnız şehirin kabiliyeti hayatiyesini ve manevî şahsiyetini koruyan evsaf tercih edilmelidir. Yol kesiminde (Koefisian) larla bilhesap takdir edilen herkesin kendi arsasının yanında belde ile müna- ziülfih kalmış parça arsalar, bevilhaneler bırakılı- yor.
Yol meselesi:
Hangilerinin daha evvel inşası mühimdir?...
İnşaattan evvel yol, yoldan evvel kanalizasyon inşasının prensip itibarile bizde de kabulü lâzımdır.
İmar hududu meselesi:
Hudutsuz bir imar mevzuubahsolamaz. Bu hu- dut İstanbul ve Beyoğlu cihetlerinde muhakkak da- irevî merkezde değil, muayyen istikametlerdeki hu-
tutu katedecek cephelerde tesbit edilebilir. Bütün ümran faaliyeti buralarda olabilir. Böyle bir hudut dahilinde inşaat yaptırabilecek halkın beldeye ait
\ -
bütün ihtiyaçlarını tatmin edebileceklerini, ancak böyle bir projenin tatbiki ikna edebilir. Belki bu hu- tut sekenesi daha fazla belediye aidatına tabi tutu- labilirler. Bu tedbirler inşaatı, lâalettayin tenha bir semtte külliyen men etmek değildir. (Bütün Alman belediyeleri yeni bir yol yapabilmek için, yeni bir kı- sımda yapılacak inşaatın bu masrafı koruyabilece- ğini hesap ediyorlar. Bu hesap menfi netice verdiği
takdirde ruhsatnameleri tehir ediyorlar.) Bu tedbir- ler muhtelif inşaat eshabınm grup halinde müşterek mesailerini ve şirket halinde çalışmalarını teşci edi- yor.
İstaribulda ise mutasavver değil, mevcut bir cad- de üzerinde yan yana arsaları bile olanların müşte- rekülmenfaa mesailerini bilmiyoruz.
İnşaat tipleri meselesi:
Semtlerin, taraf taraf mail satıhların, düz arazi- nin ayrı ayrı tasnifi lâzımdır. Bu taksimatın cinsi bi- ze muhtelif inşaat tiplerinin mevkilerini irae eder.
Plânın izahı:
Küçük su, Boğaziçinde mevkiinin letafeti, ikli- minin yaz ve baharlardaki itidali itibarile imara çok değer bir yerdir. Relief vaziyeti itibarile de bu arazi işlenmek cihetinden çok şavani dikkattir. İs- kâna müsait olmayan sahildeki münhat kısma bil- mukabil, yeni mahalle 20 Rakım ile imara en yakın olarak müsait ve yayla vaziyettedir. Koy deniz spor- ları ve çayır atletizm yarışları için de sahası, ne pek büvük ve ne de pek küçük.
Buraların imarında plânda düşünülen tesisat şunlardır: 1 — Ufak bir Boğaziçi stadyomu, tenis sa- haları, sahilde bir otel yeri, bir gazino mahalli, yeni bir iskele, bir at koşu mahalli ve tribünler vardır.
Bu tesisatla mühim, itibari mühim bir kiymet alacak bu mevkiin civarında, yeni mahalleler, yeni iskân mıntakaları tesisi plânda tasavvur edilmiştir.
Sathı mailler boş bırakılmış ve inşaat yalnız düz ara- ziye götürülerek, temdit edilmiştir.
İmar işinde umumî esaslar:
Mevcut olan belediye talimatnamesi ve ebniye ka- nununun da şüphesiz esaslı münakaşalarla etüdü lâ- zımdır. Şehrin bütün belediye hududuna ait bir yapı inzibat nizamnamesi (Baupolizei) ve plân üzerinde tatbikata ait her mevkii tasrih eden bir talimatna- me (Bauo'-dung) yapmak lâzımdır.
Sırf nazarî maddeler değil, plân tatbikatını izah
eden ve ancak bir tahrirî lâhika demek olan bu şe- kildeki tasrihler semt semt bütün inşaatta lâyetegay- yer bir surette tatbik edilmelidir.
Her sokağa ait inşaatın nevini, bahçe yapılmağa
mecbur olunup olunmadığını, kat adetlerini, cephe üzerindeki çıkmaları, müstakil veya müşterek ika- metgâh olup olmadığını, asgarî cephe genişliğini, semt semt izah eden bir talimatnameden ancak an- lıyabiliriz.
Hülâsa, nefsi İstanbul şehri ve uzak, yakın ci- varı tenevvüü itibarile de dünyanın en güzel şehri- dir; Biraz dimağımızı ve zevkimizi isletelim. Bu şeh- rin bedii bir mazisine ait vukuflarımızı sathilikten kurtaralım. İstanbulun asrileşmesinde mazinin zen- ğinliklerinden ne saklamalıdır? Bunları doğru bir surette temin İstanbulun inkişafını kurtaracaktır.
Plânın izahı: İstanbulun müstakbel bir inkişa- fında, sanayi mıntakalarının ve fabrika muhitinin temerküzüne en müsait saha şehirden 20 kilometre uzak olarak ancak burası gösterilebilir. Yeşil köyün inkişafını bu cihet çok terviç etmektedir. Esasen Avrupai en yeni bir Türk köyü olan buranın bir £rog • ram dahilinde tevessüü nazarı itibara alınmıştır.
Plânda köyün çarşısını teşkil eden ve istasyonla vapur iskelesi arasındaki ayrı muntazam kısımda,
bir iki sokak diğer kısımların temdidi nazarı itibara alınarak tadil edilmiş, çarşıya ve merkeze yakın ola- rak bir küçük köy stadı bırakılmıştır. Yeni cadde- lerde mümkün mertebe kıyası şekiller aranmış ve mevcut fener mevkiine nazaran manazırî yollar;n vaziyeti görülmüştür. Demir yollarından sahile ka- dar meyilsiz arazide münferit inşaatın denizi göre- bilmesi için mevkileri biri diğerine aşırma, çapraz suretile tevzi edilmiştir.
