Belgelerle Osmanl Devrinde H CAZ II

(1)

Belgelerle

H‹CAZ II

Osmanl› Devrinde

(2)

E Eddiittöörr

Yard. Doç. Dr. Mustafa GÜLER

H

Haazz››rrllaayyaannllaarr

‹lhan OVALIO⁄LU

Dr. Raﬂit GÜNDO⁄DU

Cevat EK‹C‹

Ebul Faruk ÖNAL

R

Reeddaakkssiiyyoonn

Selman SOYDEM‹R

G

Grraaffiikk && TTaassaarr››mm

Adnan APAYDIN

B

Baasskk›› && CCiilltt Fazilet Neﬂriyat ve Tic. A.ﬁ.

IISSBBNN::

978-9944-905-46-6 (tk.) 978-9944-905-48-0 (2.c)

Y Yaapp››mm

Çaml›ca Bas›m Yay›n ve Tic. A.ﬁ.

‹nciliçavuﬂ Sok. No: 27 Kat: 1 Sultanahmet - ‹STANBUL Tel-Faks: 0212 512 41 01 www.camlicabasim.com

G

Geenneell DDaa¤¤››tt››mm

Fazilet Neﬂriyat ve Tic. A.ﬁ.

Ba¤lar Mh. Mimar Sinan Cd. No: 52 Güneﬂli - Ba¤c›lar / ‹STANBUL

Tel: (+90) (212) 657 88 00 Faks: (+90) (212) 657 95 88

Belgelerle

H‹CAZ II

Osmanl› Devrinde

(Kapak Resmi, ‹.Ü.Ktb., Y›ld›z Foto¤raf Arﬂivi, No: 90745-0006)

(3)

‹stanbul 2008 Ç

ÇAAMMLLIICCAA

Belgelerle

H‹CAZ II

Osmanl› Devrinde

((M ME ED DÎÎN NE E--‹‹ M MÜ ÜN NE EV VV VE ER RE E -- C C‹‹D DD DE E -- S SU UR RR RE E -- M MU UH HT TE EL L‹‹F F))

(4)

(5)

V

‹çindekiler

‹‹ÇÇ‹‹NNDDEEKK‹‹LLEERR .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. VV M

MEEDDÎÎNNEE--‹‹ MMÜÜNNEEVVVVEERREE

Ravza-i Mutahhara ve çevresinin plan› . . . 2

Ravza-› Mutahhara’n›n plan› . . . 7

Mescid-i Nebevî’nin Bâb-› Mecîdî taraf›ndan görünüﬂü (Eyüp Sabri Paﬂa, Mir‘atü’l-Haremeyn) . . . 11

Ravza-i Mutahhara ve civâr› - Medîne-i Münevvere . . . 12

Kubbe-i Saâdet ve Reîsiyye Minâresi (1- Kubbe-i Mihrâb-› Osman 2 - Bahçe-i Fât›matü’z-Zehrâ) . . . 13

Ravza-i Mutahhara ve Mescid-i Nebevî - Medîne-i Münevvere . . . 14

Ravza-i Mutahhara ve Mescid-i Nebevî - Medîne-i Münevvere . . . 15

Medîne-i Münevvere’nin umûmî görünüflü (1): 11- Mescid-i Hazret-i Ali (r.a.) 12- Mescid-i Hazret-i Ebû Bekir (r.a.) 13- Mescid-i Gamâme (Bulut Mescidi) 14- K›flla-i Askerî-i fiahâne 15- Hâlidiye Karakolu 16- Kuba Ciheti 18- Cebel-i Cem 19- Cebel-i Ayr . . . 16

Medîne-i Münevvere’nin umûmî görünüﬂü (2): 1- Cennetü’l-Bakî 2- Kubbe-i Saâdet 3- Harem-i ﬁerîf ciheti 4- Cebel-i Uhûd 6- Hamîdiye Kalesi 7- M›s›r Kap›s› 8- Kale 9- Cebel-i Seli‘ 10- Menâha Meydan› 17- Cebel-i Mahrûka 18- Sebîl-i Fât›ma . . . 16

Cennetü’l-Bakî (Kabristanl›¤›): 1- Dârü’l-Hüzn 2- Kubbe-i Ehl-i Beyt (Hazret-i Hasan, Hazret-i ‹mam Zeynelâbidîn, Hazret-i ‹mam Muhammed El-Bâk›r, Hazret-i ‹mam Câfer-i Sâd›k, Hazret-i Abbas) 3- Kubbe-i Benâtü’n-Nebî (Hazret-i Rukiye, Hazret-i Ummü Gülsüm, Hazret-i Zeyneb) 4- Kubbe-i Ezvâc-› Mutahharât 5- Hazret-i Âkîl ‹bn-i Ebû Tâlib, Hazret-i Abdullah El-Cevâd bin Cafer-i Tayyar 6- Kubbe-i Hazret-i ‹brâhim ‹bn-i Resûlullah, Hazret-i Osman bin Maz’ûn 7- Kubbe-i ‹mam Mâlik ve Hazret-i Nafi‘ 8- Kubbe-i Hazret-i Osman bin Affân (r.a.) 9- Kubbe-i Murziati’l-Mürselîn Hazret-i Halîmetü’s-Sa‘diyye 10- Kubbe-i Hazret-i Fât›ma bint-i Esed (Hazret-i Ali (r.a.)’nin annesi) . . 18-19 Medine-i Münevvere'de Rüstem Paﬂa Medresesi'nde talebeden baﬂkas›n›n kalmamas› ve talebeye müdâhale edilmemesi hakk›nda . . . 20

Türbe-i Mutahhara'da hizmet eden a¤alar›n nezir sadakalar›ndan ne alagelmiﬂler ise ayn› ﬂekilde almaya devam etmeleri hakk›nda . . . 21

Medine-i Münevvere'ye gelen adak ve sadakan›n saklanmas› için Harem-i ﬂerif'in bir köﬂesinde kule yap›lmas›n›n ve muhâfazas› için M›s›r'dan elli nefer ile bir a¤an›n buraya tayininin münasip oldu¤u . . . . 22

Medine-i Münevvere yak›nlar›ndaki baz› köylerin civar›ndan geçen M›s›r ve ﬁam hac›lar›n›n kulland›klar› yolun daralt›lmas› sebebiyle hac›lar›n ve di¤er yolcular›n zor durumda kalmamalar› için gerekenin yap›lmas› . . . 23

(6)

Belgelerle Osmanl› Devrinde HH‹‹CCAAZZ

‹çindekiler

VI

Medine'de bulunan fukara ribatlar›n›n tamir masraf› için M›s›r Hazînesi'nden bin alt›n tâyin olundu¤u;

tamire baﬂlanmas› ve yap›lan harcamalarla alâkal› defterin M›s›r beylerbeyine gönderilmesi . . . 24 Vezir-i Azam Sokullu Mehmed Paﬂa'n›n Medine-i Münevvere'ye getirdi¤i su için yapt›rmak istedi¤i

sebil hakk›nda . . . 26 Hz. Osman'›n Bakî'de bulunan mezar›n›n etraf› tenha olup çevresinde kimse sakin olmad›¤›

bildirildi¤inden,kabrinin tenha kalmamas› ve Kur'ân okunabilmesi için bir kaç oda inﬂa edilecek

yer olup olmad›¤›n›n ve ne kadar oda yap›labilece¤inin bildirilmesi . . . 27 Vezîr-i Âzam Sokullu Mehmed Paﬂa taraf›ndan Medine-i Münevvere'ye getirilen su için,

su yolcular ve yapt›rd›¤› sebiller için, sakalar tayin edilmesi . . . 28 Medine-i Münevvere'de kale duvar›na bitiﬂik yap›lmas› sebebiyle kaleye zarar› olan evlerin y›k›lmas›;

bundan sonra da yenilerinin yap›lmas›na ve kale temeline yak›n yerde kerpiç kesilmesine

izin verilmemesi . . . 29 Medine-i Münevvere'de, Birke mevkiindeki bahçelerin sulanmas›nda kullan›lan Ayn-› Zerkâ’n›n

önüne, sonradan yap›lan bahçeleri sularken sed çekilmesi sonucunda suyolunun gördü¤ü zarar›n sebep olanlardan tazmini . . . . 30 Daha önce hac›lara zahire s›k›nt›s› çektirilmemesi hususunda alâkal›lara emir gönderilmiﬂ olmas›na

ra¤men zahiresiz kalacaklar› bildirilen hac›lar›n Medine-i Münevvere'ye kadar yol üstündeki

menzillerde yiyecek ikmallerinin yap›lmas› . . . 31 Halk›n hoﬂnut olmad›¤› Medine-i Münevvere Emîri ile Medine-i Münevvere Muhaf›z› ‹brahim A¤a'n›n

yerlerine uygun kimselerin tayini hususunda M›s›r beylerbeyine hüküm yaz›ld›¤›na ve gereken emniyet tedbirlerinin al›nmas› hususunda oralardaki kad› ve beylere yard›mc› olmas›na dair

Mekke-i Mükerreme ﬂerîfine yaz›lan nâme-i hümâyun . . . 32 Ravza-i Mutahhara'da as›lmak için pâdiﬂâh taraf›ndan gönderilen alt›n kandilin evvelce gönderilen

bezirgan›n ast›¤› kandilin yerine as›lmas›, onun hazinede saklanmas› ve numune için

‹stanbul'a getirilen Nureddîn ﬁehîd'in kandilinin ise iade edildi¤inden münasip bir yere as›lmas› . . . 33 Medîne-i Münevvere'de Mescid-i Nebevî'yi ayd›nlatmak için tesîs edilen elektrik fabrikas› . . . 34 Medine-i Münevvere'de baz› fukaran›n meskeni olmay›p sokaklarda kald›klar›ndan bu¤day

muhafaza edilen han›n avlusunun bir taraf›na ribat ﬂeklinde bir tabhane inﬂa edilerek

fukaran›n iskan edilmesi . . . 35 Mescid-i Nebi etraf›nda su bulunmad›¤› bildirildi¤inden münasip bir yere bir çeﬂme yap›l›p su getirilmesi,

getirilecek su bulunmazsa Ayn-› Zerkâ suyundan bir miktar getirilerek çeﬂmeden ak›t›lmas› . . . 36 Medine-i Münevvere'de yap›lmas› emrolunan sebilin üzerine bir de mektep yap›l›p sebilin iki

sakîsine yediﬂer akçe ve mektebin muallimine on akçe, halifesine yedi akçe yevmiye verilmesi . . . 37 Medîne-i Münevvere'de Peygamber Efendimiz (s.a.v.)'in temelini att›¤› Kubbetü'l-‹slâm ad›ndaki

mescidin cemaati hakk›nda . . . 38 Hz. Muhammed (s.a.v.)'in türbesi için gönderilen buhurlar M›s›r'a ulaﬂt›¤›nda,

Medine-i Münevvere'ye sevkedilmesi . . . 40

(7)

VII

‹çindekiler

Süleyman o¤lu Mustafa'dan boﬂalan, Medîne-i Münevvere'deki n›sf k›rat ferâﬂet vazîfesinin

Mahmûd o¤lu Mustafa'ya verilmesine dair berat . . . 41

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) ve Ashâb-› Kirâm (r.anhüm) zamanlar›nda Medine-i Münevvere'de bulunan su menbalar› tarih kitaplar›ndan istifade edilerek ismen tesbit edildi¤ine ve ﬂimdiye kadar dört menban›n ortaya ç›kart›ld›¤›na dair . . . 42

Hazret-i Hamza (r.a.)’n›n Uhud Da¤›’nda bulunan türbesi - Medîne-i Münevvere . . . 45

Uhud Da¤› - Medîne-i Münevvere . . . 47

Ravza-i Mutahhara'n›n uzaktan görünüﬂü . . . 48

Medine-i Münevvere'ye gönderilmek üzere Gördes'de dokunan hal› seccadelerin masraflar› hakk›nda . . . 49

Kay›tbay'›n inﬂa ettirdi¤i medrese harab olup Kubbe-i Saadet dahi tamire muhtaç oldu¤undan bilumum tamirat›n M›s›r Valisi Mehmed Ali Paﬂa'ya ihâle olunmas› hakk›nda . . . 51

Hasara u¤ramas› sebebiyle Peygamber Efendimiz (s.a.v)'in türbesi kubbesinin yeniden inﬂas› . . . 53

Peygamber Efendimiz (s.a.v)'in türbesi kubbesinin yeniden yap›lmas› icap etti¤i . . . 55

Medîne-i Münevvere ile civar›ndaki makamat-› mukaddesenin ne suretle tamir edildiklerine dair . . . . 57

Medîne-i Münevvere ve civar›nda bulunan baz› mukaddes yerlerin tamiri . . . 59

Mescid-i Kubâ’n›n kubbelerini gösterir plan . . . 61

Mescid-i Kuba'n›n kuzey taraf›n›n plan› . . . 63

Medîne-i Münevvere civar›nda bulunan Mescid-i Kubâ'n›n keﬂif plan› yap›l›p masraf› ç›kar›larak münâsip bir kimsenin tayini ile tamirinin yapt›r›lmas› . . . 64

Ravza-i Mutahhara'daki baz› mahallerin tamiri . . . 66

Medîne-i Münevvere'de tamiri biten Mescid-i Kubâ ve sair mukaddes mekânlar için yaz›lan tarih beyitlerinin arz› . . . 68

Ravza-i Mutahhara harîmine serilmek üzere husûsî olarak Gördes'de dokunan hal› ile tamir için gerekli mermer ve tu¤lan›n gönderildi¤i, yeni bir muvakkithane ve üstünde mektep inﬂâs›na müsâade olundu¤u . . . 69

Medîne-i Münevvere'ye gönderilmek üzere Gördes'te dokunup Mihaliç ‹skelesi'ne nakledilecek olan kaliçeleri ‹stanbul'a getirmek üzere Tersane'den vapur gönderilmesi . . . 72

Medîne-i Münevvere'de pâdiﬂâh›n ihyâ etti¤i medreseye konulan saatlerin muvakkitlik vazîfesinin ﬁeyh Abbas Efendi'ye tevcihi . . . 74

Peygamber Efendimiz (s.a.v)'in türbesine döﬂenecek mermerlerin ‹stanbul'dan gönderilmesi . . . 76

Peygamber Efendimiz (s.a.v)'in türbesine konulmak üzere M›s›r'a gönderilen örtünün merâsimle karﬂ›lan›p al›nd›¤› . . . . 78

Peygamber Efendimiz (s.a.v)'in türbesinin yenilenen artan örtülerinden bir miktar›n›n Ba¤dad'da ‹mam Musa Kâz›m, Abdülkadir Geylâni ve ‹mâm-› Âzam Ebû Hanife hazarât›n›n türbelerine merâsimle konuldu¤u . . . . 80

Peygamber Efendimiz (s.a.v)'in türbesine konulan örtü ve saire masraf›n›n Ceyb-i Hümâyûn'dan karﬂ›lanmas› . . . 82

(8)

VIII Belgelerle Osmanl› Devrinde HH‹‹CCAAZZ

‹çindekiler

Ayn-› Zerka su yollar›yla Medîne-i Münevvere kalesinin tamir ve inﬂâs› . . . 84

Medîne-i Münevvere’de bulunan baz› mukaddes mekânlar›n tamir ve yenilenmesi için Mâliye Nâz›r›'na fermân-› âli . . . . 86

Medîne-i Münevvere’nin umûmî görünüﬂü . . . 88

Medîne-i Münevvere kalesinin tamiri ve baz› ilave inﬂaat masraflar›n›n ödenmesi . . . 90

Medîne-i Münevvere’de bulunan kale, birke ve kuyular›n tamir masraflar›n›n hazineden ödenmesi . . 92

Medîne-i Münevvere kalesinin tamiri masraf›n›n hazine taraf›ndan karﬂ›lanmas› . . . 94

Medîne-i Münevvere’de yap›lacak mektepler hakk›nda . . . 96

Peygamber Efendimiz (s.a.v)'in babas› Hazret-i Abdullah'›n tamir ettirilen sandukas› örtüsünün masraflar›na dair . . . 97

Medîne-i Münevvere’de inﬂaat› biten mektebin aç›l›ﬂ merâsimi yap›larak talebe al›nd›¤› . . . 98

Medîne-i Münevvere’de inﬂaat› biten mektebin aç›l›ﬂ merâsimi yap›larak talebe al›nd›¤› . . . 100

Medine-i Münevvere ulemâ, eﬂraf ve ahalisinin K›r›m muharebesinde ordunun muzafferiyeti için duaya devam ettikleri . . . 102

Medîne-i Münevvere ahâlisinin K›r›m muharebesinde ordunun muzafferiyeti için duaya devam ettiklerine dair . . . 105

Medîne-i Münevvere kalesi haricinde baz› mahaller ile selden zarar gören köprü, iç kale kap›s› ve karakol kemerlerinin tamiri . . . 107

Medîne-i Münevvere'de infla edilecek hastahanenin keflfinin yeniden teferruatl› bir flekilde yap›lmas› ve Harem-i Nebevî'ye hürmete mugayir düflmeyecek bir yerde inflas› . . . 109

Mescid-i Nebevi’nin tamiri için gerekli eﬂya ve amelenin gönderilmesi . . . 111

Mescid-i Nebevi’nin tamiri için gerekli eﬂya ve amelenin gönderilmesi . . . 113

Mescid-i Nebevî’nin tamiri ile alâkal› plan . . . 115

Medîne-i Münevvere hareminin feraﬂet (hademelik, süpürücülük) hizmetinin dörtte bir hissesinin Haf›z Behram A¤a'ya tevcihi . . . 126

Bâbü's-Selâm haricindeki iki dükkân›n yerine depolu çeﬂmeler yap›lmas› ve Hazret-i Fât›ma'n›n türbesindeki tahta parmakl›klar›n döküm ile de¤iﬂtirilmesi . . . 128

Bâbü’s-Selâm haricinde bulunan iki adet dükkân civar›na depolu çeflmeler inflâs› ve Hazret-i Fât›ma (r.anhâ)'n›n harap olmufl türbesinin yenilenmesi . . . 131

Haf›z Behram A¤a’n›n Medîne-i Münevvere’de inﬂa ettirdi¤i un de¤irmeninin plan› . . . 132

Haf›z Behram A¤a'n›n Medîne-i Münevvere’de inﬂa ettirdi¤i bir ev ile mahzenin plan› . . . 134

Haf›z Behram A¤a'n›n Medîne-i Münevvere’de infla ettirmeyi düflündü¤ü medrese ve rüfldiye mektebinin plan› . . . 136

(9)

IX

‹çindekiler

Haf›z Behram A¤a’n›n Medîne-i Münevvere’de inﬂa ettirdi¤i bir evin plan› . . . 139 Haf›z Behram A¤a’n›n Medîne-i Münevvere’de inﬂa ettirdi¤i küçük bir ev ile un fabrikas›,

medrese ve bofl arsan›n plan› . . . 140 Medîne-i Münevvere'de infla olunacak hastahaneye sarf olunacak paran›n gönderilmesine dair . . . 143 Medîne-i Münevvere’de inflâ olunacak hastahanenin malzemesi ve ustalar› ile bunlara ait

masraflar›n temini . . . 145 Medîne-i Münevvere’de inﬂa olunan hastahaneye gönderilecek malzemeye

ve bunun masraflar›na dair . . . 147 Mahmil-i ﬁerif ve huccâc›n sa¤ salim Medîne-i Münevvere'den Mekke-i Mükerreme'ye ulaﬂt›klar›

ve hac farîzas›n› ifa ettikleri . . . 149 Huccâc›n nakliyat› . . . 151 Medîne-i Münevvere ﬁeyhülharemli¤i’nin Mekke-i Mükerreme ﬁeyhülharemli¤i’nden ayr›lmas›

ve muhâf›zl›¤›n da bu vazife ile birleﬂtirilmesi . . . 152 Medîne-i Münevvere civar›nda ak›nc› bölükleri . . . 154 Medîne-i Münevvere civar›nda bulunan alt›n madeni sand›klar›n›n saraya takdimi . . . 155 Medîne-i Münevvere’de istihdam olunmak üzere Suriye ve Halep vilâyetlerinden gönderilen

zaptiye askerine dair . . . 156 Medîne-i Münevvere civar›nda bulunan alt›n, bak›r ve kömür madenleri numunelerine ait

sand›klar›n ‹stanbul’a gitmek üzere Cidde’den vapura yüklendi¤i . . . 158 Medîne-i Münevvere civar›nda bulunan maden numunelerine ait sand›klar›n kumandanl›¤a

teslim edildi¤i, madenlerin ç›kt›¤› da¤›n tavsîfi . . . 159 Medîne-i Münevvere civar›nda bulunan alt›n, bak›r ve kömür madenlerinin mahallinde

tetkikleri yap›larak numunelerine ait sand›klar›n ‹stanbul’a gitmek üzere Cidde’ye gönderilece¤i . . 161 Medîne-i Münevvere'de Uhud Da¤› civar›nda inﬂa olunan istihkam ve sairenin masraflar›

ahalice karﬂ›land›¤›ndan kendilerinin taltifi ve vaziyetin gazetelerde ilan› . . . 163 Ravza-i Mutahhara kubbesinin pencere çerçeveleriyle baz› duvar ve derzlerinin tamir edildi¤i,

bu tamirata nezaret eden Molla Atâyî Efendi’nin taltifi . . . 165 Ravza-i Mutahhara kubbesinin tamirat›na ait masraf defterine dair . . . 167 Mescid-i Nebevi ve etraf›n›n plan› . . . 168 Medîne-i Münevvere'nin su ihtiyac›n› karﬂ›lamakta olan Ayn-› Zerka’n›n tamirine

ve inﬂa edilecek üç çeﬂmeye dair . . . 172 Medîne-i Münevvere civar›nda bulunan Bi‘r-i Büveyre’den Bi‘r-i Akd’e ak›t›lacak suyun

ve flehir dahilinde infla edilecek üç adet çeflmenin keflif defteri . . . 174 Medîne Münevvere civar›nda, Adile Sultan'›n hayrat› olan binalar›n tamiri ile alâkal› yap›lan keflif . . . 175 Medîne Münevvere civar›nda Adile Sultan’›n hayrat› olan binalar›n yap›lacak tamirlerinin keflif defteri . . . 176 Medîne-i Münevvere kalesinin güneybat›s›nda inflâ edilen Hamîdiye kap›s›yla iki yan›nda bulunan

sebillerin aç›l›ﬂ merâsimlerinin icrâs› . . . 179

(10)

‹çindekiler

X

Medîne-i Münevvere kalesinin güneybat›s›na Hamîdiye ismiyle inﬂa edilen kap›n›n eski sur ile

irtibat›n› sa¤lamak üzere kale duvarlar› ve kuleler inﬂa edilmesine dair . . . 181

Medîne-i Münevvere’de yeni inﬂâ edilen kale kap›s›n›n, iki taraf›ndaki sebillerle kulelerin ve irtibat surunun aç›l›ﬂ merâsimlerinin icrâs› . . . 183

Hazine-i Hassa’n›n imal ettirdi¤i tu¤ral› arma ve sâirenin Medîne'de pâdiﬂâh ad›na yapt›r›lan kap›n›n üzerine as›lmas› . . . 185

Hazine-i Hassa’n›n imal ettirdi¤i tu¤ral› arma ve sâirenin Medîne'de pâdiﬂâh ad›na yapt›r›lan kap›n›n üzerine as›lmas› . . . 187

Hazîne-i Hassa’n›n imal ettirdi¤i tu¤ral› arma ve sairenin Medine’de padiﬂah ad›na yapt›r›lan kap›n›n üzerine as›lmas› merâsiminin icra k›l›nd›¤› . . . 190

Medîne-i Münevvere’de Ayn-› Zekî isimli yerden Hazret-i Hamza Mescidi civar›na kadar uzanan sahada inﬂa olunacak suyolunun keﬂfi ve plan› . . . 191

Caval› hac›lardan hac farizas›n› îfa için geldikleri andan dönünceye kadar çeﬂitli vesilelerle, komisyonlar teﬂkîl eden baz› Caval›lar taraf›ndan para al›nmakta oldu¤undan buna mani olunmas› . . . 198

Âdile Sultan’›n Medîne-i Münevvere’de inﬂa ettirece¤i dört hâne ve masraflar›na dair . . . 200

Âdile Sultan’›n Medîne-i Münevvere’de inﬂa ettirece¤i dört hâne, okutturaca¤› menk›be-i Nebevî ve Ravza-i Mutahhara’ya ast›rd›¤› avize ile bunlar›n masraflar›na dair . . . 202

Âdile Sultan’›n Medîne-i Münevvere’deki baz› hay›r eserlerinin masraflar›na dair . . . 204

Âdile Sultan’›n Medîne-i Münevvere’de Sultâniye isimli mevkiide inﬂâ ettirdi¤i hânelerin bahçesine muhafaza duvar› ve bahç›van odas› da yap›lmas›na ve sultan›n oradaki hayrat›yla alâkal› sair hususlara dair 205 Âdile Sultan’›n Medîne-i Münevvere’deki akarlar›n›n gelirleriyle gönderdi¤i mum sand›klar› ve hal› denklerini taﬂ›yan deve ücretlerine dair . . . 207

Medîne-i Münevvere'de bulunan gurabâ hastahânesi için bina tahsîs edilmesi veya yeni bir hastahâne inﬂâs› . . . 209

ﬁam’dan Medîne-i Münevvere’ye kadar yol üzerinde bulunan bütün su mahallerinin tamir edilerek istifadeye sunulmas› . . . 212

Mekke-i Mükerreme ve Medîne-i Münevvere’deki dört mezhep müftülerinin tayin ﬂekli . . . 214

Mekke-i Mükerreme ve Medîne-i Münevvere’deki dört mezhep müftülerinin tayin ﬂekli . . . 216

Hac›lar için Medîne-i Münevvere'de sur haricinde inﬂa olunacak binalar hakk›nda . . . 218

Kolera zamanlar›nda hac›lar›n ikâmetine mahsus olmak üzere Medîne-i Münevvere’de sur haricinde inﬂa olunacak binalar›n ve kaz›lacak su kuyular›n›n masraflar› hakk›nda . . . 220

(11)

XI

‹çindekiler

Hastal›k zamanlar›nda hac›lar için Medîne-i Münevvere’de sur haricinde inﬂa olunacak binalar›n

ne flekilde inflâ edilece¤ine ve kuyular›n nerede kaz›laca¤›na dair . . . 221 Hac›lar için Medîne-i Münevvere’de sur haricinde infla olunacak binalara ve kaz›lacak kuyulara . . . . 223 Hac›lar için Medîne-i Münevvere’de sur haricinde infla olunacak binalar›n keflif defteri . . . 225 Medîne-i Münevvere d›fl›nda hac›lar›n istirahatlerine tahsis edilecek binalar›n plan› (1) . . . 227 Medîne-i Münevvere d›fl›nda hac›lar›n istirahat etmesi için infla edilecek binalar›n plan› (2) . . . 229 Mahkeme-i fier’iye’ce görülen davalardan vergi al›nmamas› sebebiyle Medîne ulemâs›n›n

pâdiflâha teflekkürü . . . 231 Medîne-i Münevvere civar›ndan ceylan av› için beyaz, çilli ve bir yafl›n› geçmemifl

köpek bulunmas›na ve di¤er baz› hususlara dair . . . 233 Medîne-i Münevvere’de medfun bulunan Peygamber Efendimizin k›zlar› ve han›mlar›yla

baz› ashab›n ve Kudüs’te medfun baz› peygamberlerin han›mlar›n›n türbelerinin hal›,

örtü ve sairesinin tamiri ve yenilenmesi . . . 234 Medîne-i Münevvere’de medfun bulunan Peygamber Efendimizin k›zlar› ve han›mlar›yla

örtü ve sairesinin tamiri ve yenilenmesi . . . 236 Medîne-i Münevvere’de medfun bulunan Peygamber Efendimizin k›zlar› ve han›mlar›yla

örtü ve sairesinin tamiri ve yenilenmesi . . . 238 Peygamber Efendimiz (s.a.v)’in medfun bulundu¤u Hücre-i Muattara ileMedine Harem-i ﬁerîfi’nde

bulunan çinilerden tamire muhtaç olanlar›n yenilenmesi dair . . . 240 Peygamber Efendimiz (s.a.v)’in Ravza-i Mutahhara’s›na lüzumu olan çiniler için Kütahya’da

bulunan iki imalâthâne sâhibinin o tarafa gönderildi¤i . . . 241 Peygamber Efendimiz (s.a.v)’in Ravza-i Mutahhara’s› için lüzumu olan çinilerin imalât› bitip

flimendüfere teslim edildi¤ine dair . . . 242 Peygamber Efendimiz (s.a.v)’in Ravza-i Mutahhara’s› için imal edilen çinilerden bir örnek . . . 243 Peygamber Efendimiz (s.a.v)’in Ravza-i Mutahhara’s› için imal edilen çinilerden di¤er örnekler . . . 244 Medîne-i Münevvere'ye akan Ayn-› Zerkâ’n›n menba›ndan itibaren flehre kadar borular döflenerek

gerekli yerlere ak›t›lmas›, Medine’de icap eden mahallere çeflmeler inflas› . . . 245 Hicaz Demiryolu’nun inflaat eksiklerinin tamamlanmas›na çal›fl›ld›¤›, Medîne-i Münevvere

Harem-i ﬁerîfi'nin elektrikle ayd›nlat›lma merasiminin yap›ld›¤› ve bu vaziyetten

halk›n memnun oldu¤u . . . 247 Hicaz Demiryolu’nun inﬂaat eksiklerinin tamamlanmas›na çal›ﬂ›ld›¤›, Medîne-i Münevvere

Harem-i ﬁerîfi'nin elektrikle ayd›nlat›lma merasiminin yap›ld›¤› ve bu vaziyetten

halk›n memnun oldu¤u . . . 248 Medîne-i Münevvere istasyonunun inﬂaat çal›ﬂmalar› . . . 251

(12)

‹çindekiler

XII

Hamîdiye Hicaz Demiryolu’nun 11 Numaral› Lokomotifi . . . 252

Hatt-› Kebîr-i Âlî’nin Hayfa fiûbesi inflaat ve îmâlât›ndan 101. kilometre içinde üç gözlü, yüz on metrelik köprünün kargir k›sm› inflâat› . . . 255

Medîne-i Münevvere gar binas›n›n plan› . . . 256

Medîne-i Münevvere istasyonunun iﬂletme memurlar› . . . 258

Medîne-i Münevvere istasyonunda hac›lar . . . 259

Hamîdiye Hicaz Demiryolu’nun 15. kilometresindeki demir köprü . . . 260

Hamîdiye Hicaz Demiryolu’nun 119. kilometresindeki köprü . . . 260

Hamîdiye Hicaz Demiryolu’nun 211. kilometresindeki köprü ve üzerinde demiryolu malzemesi taﬂ›yan lokomotif . . . 262

Hamîdiye Hicaz Demiryolu’nun Der‘â mevkiindeki îmâlâthânesi . . . 262

Hamîdiye Hicaz Demiryolu’nun Der‘â ‹stasyonu . . . 263

Sultan ‹kinci Abdülhamîd Han zaman›nda, Hicaz Demiryolu’nda hac›lar› taﬂ›yan büyük lokomotif . . . 264

Hicaz Demiryolu’nun Ma‘ân mevkiinin aç›l›ﬂ merâsimi . . . 264

Hamîdiye Hicaz Demiryolu’nun Der‘â ‹stasyonu’nun aç›l›ﬂ merâsimi . . . 265

Medîne-i Münevvere’de pâdiﬂâh ad›na inﬂa olunan câmiye Hereke Fabrikas›'nda seccadeler dokunarak gönderilmesi . . . 266

Ayn-› Zerka suyunun menba›ndan itibaren Medîne-i Münevvere’ye kadar demir borular döflenerek icap eden yerlere su ak›t›lmas›na, Medine dahilinde gerekli mahallere çeflme inflâ edilmesine ve bunlarla alâkal› halktan toplanan ianeye dair . . . 267

Pâdiﬂâh taraf›ndan gönderilen Kisve-i Saâdet’in giydirilme merâsiminin îfâ edildi¤i . . . 269

Medîne-i Münevvere civar›ndaki Süvâr›k›yye’de ç›kar›lan alt›n›n numûnesinin pâdiﬂâha gönderildi¤i . 270 Medîne-i Münevvere'de hac›lar›n iskan edildi¤i Menâha Meydan›’na belediyenin yapt›¤› müdahaleye mâni olunmas›na ve bâz› hususlara dair . . . 271

Medîne-i Münevvere’de bir meydan . . . 274

Medîne-i Münevvere’de Medrese-i Külliye ismiyle aç›lacak ve akﬂamdan sonra e¤itim verecek bir üniversite tesisine dair nizamnâme . . . 275

Medîne-i Münevvere’de Medrese-i Külliye ismiyle aç›lacak ve akﬂamdan sonra e¤itim verecek üniversitenin nizamname lâyihas›n›n uygun görüldü¤ü . . . 277

Fahreddin Paﬂa'n›n Hicaz Kumandal›¤›’na tayini . . . 278

Fahreddin Paﬂa'n›n Hicaz Kumandal›¤›'na tayini . . . 279

Fahreddin Paﬂa’n›n Medîne-i Münevvere Muhâf›zl›¤› vekâletine tayini . . . 280

Fahreddin Paﬂa’n›n Medîne-i Münevvere Muhâf›zl›¤› vekâletine tayini . . . 281

Fahreddin Paﬂa ve beraberindekiler . . . 282

Medîne-i Münevvere’de bulunan ‹bnü'r-Reﬂîd kabîlesi emîrinin o¤lu ile M›s›r Mahmil Muhâf›z› R›fat Paﬂa . . . 283

(13)

XIII

‹çindekiler

Millî k›yâfetleri içinde ‹bnü’r-Reﬂîd kabîlesi mensuplar› . . . 284

Medîne-i Münevvere’de “Dârü’s-Sürûr” Oteli . . . 285

Medîne-i Münevvere Mebusu Abdülkadir Hâﬂimî Efendi . . . 286

Medîne-i Münevvere Do¤umlu Osmanl› Bürokratlar› . . . 287

C C‹‹DDDDEE Cidde’ye getirilecek suya ve bunun masraflar›na dair . . . 294

Cidde sâhilinin ve kalesinin plan› . . . 296

Cidde kalesi plan› . . . 298

Cidde liman›n›n plan› . . . 301

Cidde'de Hz. Havvâ Vâlidemizin kabrinin görünüﬂü . . . 302

Cidde’de Mekke-i Mükerreme kap›s› . . . 303

Cidde'de Hz. Havvâ Vâlidemizin kabrinin görünüﬂü . . . 305

Cidde Hastahânesi . . . 306

Cidde Hastahânesi’nin plan› . . . 308

Hicaz S›hhiye ‹daresi'nin Cidde’de yapt›rd›¤› döner sistemli barakalardan müteflekkil hastahânenin görünüflü 311 Cidde S›hhiye Hastahânesi’nin içten görünüflü . . . 312

Cidde S›hhiye Eczahânesi’nin içten görünüﬂü . . . 313

Cidde’de Un Fabrikas› . . . 314

Cidde’de on musluklu çeﬂme plan› . . . 316

S SUURRRREE Surrenin ‹stanbul’da de¤il surre defterinde yaz›l› isimlere göre mahallinde da¤›t›lmas› . . . 318

h.1012/m.1603 tarihli surre defterinin son sahifesi . . . 319

Surre Alay›’n›n Medîne-i Münevvere’ye varmas› . . . 321

h.1012/m.1604 tarihli surre defterinin son sahifesinden . . . 322

‹stanbul'a gelerek surre rica edenlere mahlûl vukuunda tevcih yap›lmas› hakk›nda . . . 323

Evvelce surreye hüküm alan iki kimseye mahlûlden tevcihine dair . . . 324

Medîne-i Münevvere Harem’i duvar›yla hac›lar›n ve fakirlerin konaklad›¤› ribatlar›n ve baz› mahallerin tamir masraf› için hazinede at›l bir halde bulunan alt›n ve gümüﬂ kandillerin M›s›r Darphanesi'nde kesilip para haline getirilerek harcanmas› . . . 325

Surrenin Medîne-i Münevvere ve Mekke-i Mükerreme'ye sâlimen ulaﬂt›r›lmas› hakk›nda . . . 327

Arabistan'›n yerleﬂim merkezleri aras›ndaki ulaﬂ›m yollar›n› gösterir harita . . . 328

Safiye Sultan, Zâhide Sultan ve merhum el-Hâc Ebubekir Paﬂa'n›n vak›flar›ndan gönderilen surrenin mahallerine teslimi . . . 329

Mekke-i Mükerreme taraflar›nda beyaz zincirli alt›n›n revac› olmad›¤›ndan surre ile zincirli zer-i mahbub gönderilmesine dair . . . 331

Surre-i Hümâyûn’la huccâc-› Müslimîn’in Üsküdar’dan hareketine dair . . . 332

Mahmil-i ﬁerif’in Dolmabahçe Saray›’ndan ç›kt›ktan sonra Kabataﬂ’a do¤ru hareketi . . . 333

(14)

XIV

Surre-i Hümâyûn’un ﬁam’da merâsimle karﬂ›lanmas› . . . 334

Surre-i Hümâyûn’un ﬁam’dan hareket etmesi . . . 335

Misis Köprüsü y›k›ld›¤› için hac›lar›n bu sene Kayseri veya Sivas üzerinden hacca gönderilece¤ine ve baz› hususlara dair . . . 336

Hac farizas›n›n ifa edildi¤ine, surrenin da¤›t›ld›¤›na ve sair hususlara dair Mekke-i Mükerreme emirinin mektubu . . . 338

h.1020/m.1611 tarihli surre defteri . . . 339

h.1020/m.1611 tarihli surre defterinden . . . 340

Merhume Han›m Sultan'›n sadakas› olarak gönderilen paran›n üç y›ld›r gönderilmedi¤i h. 1020/m. 1611 tarihli surre defterinin son sahifesi . . . 341

h. 1052/m. 1642 tarihli surre defteri . . . 342

Surre-i Hümâyûn'un hac›lar ile beraber ﬁam'a vard›¤› . . . 343

Surre-i Hümâyûn'un hac›lar ile beraber Müzeyrib sahras›ndan Medîne ve Mekke’ye müteveccihen azimet etmiﬂ olduklar› . . . 345

Vazifelerini ifa edip geriye dönmekte olan surre emini ve beraberindeki hac›lar›n Konya’ya vard›klar› . . . 347

Hac›lar›n sâlimen Medîne-i Münevvere'ye var›p, mutâd müddet ikâmetten sonra Kâbe-i Muazzama’ya do¤ru hareket ettikleri . . . 349

K›ﬂ münasebetiyle hac›lar yollarda çok zahmet çekmekte oldu¤undan bu sene bir ay evvel yani Cemâziyelâhir'in on ikisinde surrenin ç›kmas›n›n daha münasip olaca¤› . . . 351

Surre-i Hümâyûn’un birkaç gün tehirle Cumartesi günü hareket edece¤ine dair . . . 353

Seyyid ve ﬂerîflere gönderilen surrenin kad› ve ﬂeyhler huzurunda sahiplerine da¤›t›ld›¤› . . . 355

1284/1867 tarihli surre defteri (son sahifesinden) . . . 356

Surre çantas› (ön yüzü) . . . 357

Surre çantas› (arka yüzü) . . . 358

Surre-i Hümâyûn için Çöl Muhâf›zl›¤› teﬂkil edildi¤i ve muhâf›zl›¤›na da Istabl-› Âmire müdürlü¤ü pâyeli Kilâr-› Hac Emîni Ahmed'in tayin olundu¤u . . . 359

Surre-i Hümâyûn merâsimi nizamnâmesi ve krokisi . . . 361

‹stanbul’da icra edilen Surre-i Hümâyûn merâsimi ve krokisi . . . 366

Husûsî merâsimle Dolmabahçe Saray›'ndan ç›kar›lan Surre-i Hümâyûn ve Mahmil-i ﬁerîf yüklü devenin pâdiﬂâh›n huzurunda gezdirilmesi . . . 374

Hususi merâsimle Dolmabahçe Saray›'ndan ç›kar›lan Surre-i Hümâyûn ve Mahmil-i ﬁerîf yüklü devenin pâdiﬂâh›n huzurunda gezdirilmesi . . . 375

Hususi merâsimle Dolmabahçe Saray›'ndan ç›kar›lan Surre-i Hümâyûn ve Mahmil-i ﬁerîf yüklü devenin pâdiﬂâh›n huzurunda gezdirilmesi . . . 377

Mahmil-i ﬁerîf'in umûmî görünüﬂü . . . 378

Mekke-i Mükerreme ve Medîne-i Münevvere’de ikâmet eden ahali ve sairenin surresine dair . . . 379

Mekke-i Mükerreme ve Medîne-i Münevvere’de ikâmet eden ahali ve sairenin surresine dair . . . 381

Mekke-i Mükerreme ve Medîne-i Münevvere’de ikâmet eden ahali ve sairenin surresine dair . . . 383 Belgelerle Osmanl› Devrinde HH‹‹CCAAZZ

‹çindekiler

(15)

M

MUUHHTTEELL‹‹FF

Süveyﬂ Kanal›’n›n aç›lmas› teﬂebbüsü . . . 386 Medîne-i Münevvere'de nüfus say›m›n›n yeniden yap›larak hizmet ve yard›mlar›n bu sonuca göre

yap›lmas›n›n temini . . . 388 Dersaâdet'te dokunarak Mekke-i Mükerreme'ye gönderilen Mescidü'l-Haram

ve Makam-› ‹brâhîm'in örtü ve perdelerinin yerlerine tak›ld›¤› . . . 391 ﬁam’dan Medîne-i Münevvere ve Mekke-i Mükerreme’ye hareket edilecek konaklama yerleri

ve bunlar›n su bak›m›ndan vaziyetleriyle mesafeleri . . . 392 Üç aylar münasebetiyle erzak tedariki için Edirne taraflar›na gidecek olan M›s›r ahalisinden

ve Zemzem-i ﬁerif mücâvirlerinden âmâ ﬁeyh Muhammed Efendi'ye gereken kolayl›¤›n gösterilmesi . . 397 Edirne ve Ayd›n havalisine erzak tedariki için gidecek olan ve tavsiyename isteyen

Mekke-i Mükerreme mücavirlerinden Ahmed Semerkandi ve Abdülkerim efendilere

gereken kolayl›¤›n gösterilmesi . . . 399 Selanik taraflar›na gidecek olan Mekkeli Seyyid Ahmed Efendi’ye gereken kolayl›¤›n gösterilmesi . . . 401 Erzak tedariki için Ayd›n ve Girid taraflar›na gidecek olan Mekke-i Mükerreme ahâlisinden

ﬁerîf Muhammed Efendi'ye gereken kolayl›¤›n gösterilmesi . . . 403 Hicaz havalisinde ecnebilere arazi sat›lmamas›na, Cidde'deki ecnebi kabristan›n›n

geniﬂletilmemesine ve sair hususlara dair . . . 405

‹stanbul’dan Mekke-i Mükerreme emîrine yaz›l›p, Hicaz havâlisinde ecnebîlere arâzi

sat›lmamas›ndan ve sâir husûslardan bahseden mektup . . . 407 Hicaz ve Yemen taraflar›ndaki adlî teﬂkilat›n oran›n icaplar›na göre tanzim edilmesi

ve gereken tahsisat›n bütçeye konulmas› . . . 409

‹zmir ve Mekke-i Mükerreme aras›ndaki mesafenin ne kadar oldu¤u hakk›nda . . . 412 B

B‹‹BBLL‹‹YYOOGGRRAAFFYYAA .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 441155 Arﬂiv Vesikalar› . . . 417 Foto¤raflar . . . 418 Kitaplar . . . 419

‹‹NNDDEEKKSS .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 442211

‹çindekiler

XV