AKARYAKIT İSTASYONLARINDA YANGIN EMNİYETİ
1. Giriş
Akaryakıt istasyonları ile ilgili olarak iki önemli mevzuat bulunmak- tadır. Bunlardan birincisi, “Akaryakıt İstasyonları-Emniyet Kuralları” isim- li TS 12820 Standardı olup, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı isteği üzerine 20 Ma- yıs 2007 tarih ve 26527 sayılı Resmi Gazete’de tebliğ olarak yayınlanarak mecburi standart kapsamına alınmıştır.
İkincisi ise “Binaların Yangından Korun-
ması Hakkında Yönetmelik” olup Resmi Gazete’de 19.12.2007 tarih ve 26735 sayı ile yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. Yönetmeliğin “Tehlikeli Maddelerin Depolanması ve Kullanılması” isimli sekizinci kısmında akaryakıt istasyonların- da alınacak yangın güvenlik önlemleri sıralanmaktadır.
Benzin, yakıt nafta, gaz yağı, jet yakıtı, motorin (dizel), fuel oil, biyodizel ve biyoyakıt (etanollü benzin) akaryakıt grubu altında toplanmaktadır. Akaryakıt is- tasyonları ise esas itibariyle karayolunda seyreden araçların akaryakıt, yağ, basınçlı hava gibi ihtiyaçlarının sağlandığı ve taşıtlarla ilgili bazı basit teçhizat parçaları ile hizmetlerin verildiği yerlerdir. TS 12820’ye göre akaryakıt istasyonları; akaryakıt- ların depolandığı ve sabit olarak tesis edildiği, cihaz, donanım ve teçhizatla motorlu kara ve deniz taşıtlarının yakıt depolarına veya yakıt kaplarına doldurulduğu ve/
veya isteğe bağlı olarak oto lastiği, akümülatör ve bazı diğer ihtiyaçlarla ilgili satış ve servis hizmetlerinin verildiği yer olarak tanımlanmaktadır.
İçerisinde akaryakıtla birlikte LPG de satılan akaryakıt istasyonları ayrıca TS 11939’a, sıkıştırılmış doğalgaz (CNG) veya sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) satılan akaryakıt istasyonları ise ayrıca ilgili mevzuata uygun olmalıdır. Akarya-
kıt istasyonları içerisinde kurulmuş ve kurulacak olan LPG otogaz istasyonlarının TS 11939 Standardına uygun olmaları zorunludur.
2. Tehlikeli Bölgeler ve Sınırlamalar
Akaryakıt istasyonlarında yangın önlem- leri tehlike bölgelerine göre belirlenir. Tehlikeli bölgeler, patlama ihtimallerine göre 3 gruba ayrı- lır. Patlayıcı gaz-hava karışımının devamlı surette veya uzun süre mevcut olduğu boru ve kap içleri gibi bölgeler 0. Bölge, patlayıcı gaz-hava karışı-
mının normal çalışma sırasında oluşma ihtimalinin olduğu dolum borusu civarı ve armatürler gibi bölgeler 1. Bölge, patlayıcı gaz-hava karışımının normal ça- lışma sırasında oluşma ihtimalinin olmadığı ve fakat olması halinde yalnız kısa bir süre için mevcut olduğu, tankların yakın çevresi gibi bölgeler 2. Bölge olarak gruplandırılmaktadır.
Ayrıca, elektrik ve her türlü mekanik tesisatının projelendirilmesi, tesisi, işletilmesi, bakım/onarımı ve gerekli cihazların seçilmesinde patlayıcı ortamların dikkate alınmasına ihtiyaç duyulmayan bölgeye “Emniyetli Bölge” denilmektedir.
Tank doldurma ağzının herhangi bir kısmı ile 1. Bölgeye giren zemin kodunun altındaki çukurlar ve boşluklar 0. Bölgedir. Gevşek bir doldurma bağlantısından yatay düzlemde 3 m’lik bir yarıçap ve sıkı bir doldurma bağlantısından 1 m’lik bir yarıçap dahilinde, zemin seviyesinden 50 cm’ye kadar 1. Bölge kabul edilir. Tahli- ye borusunun açık ucundan, bütün yönlerde 1 m mesafede 0. Bölge kabul edilir.
Diğer taraftan, parlama noktası 37,8 ºC ve daha yüksek olan sıvılara “ya- nıcı sıvı” denir ve parlama noktası 37,8 ºC’nin altında olan sıvılara “parlayıcı sıvılar” denilirr. Yanıcı ve parlayıcı sıvıların, Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmeliğe göre, sınıflandırması Tablo 1’de verilmiştir. Parlama noktasının üzerinde ısıtılan Sınıf II ve Sınıf IIIA sıvılar, Sınıf I olarak kabul edilir.
Akaryakıt istasyonlarında bulunan sıvıların yanıcılık sınıfları Tablo 2’de görül- mektedir. Tehlike bölgeleri belirlenirken bu tabloda verilen sınıflandırma esas alınır.
3. Akaryakıt Depolama Tankları
Akaryakıt tankları, TS 8993’e veya TS EN 976-1’e uygun olmalıdır.
Tanklar, imalâtçının talimatlarına göre yer altına tesis edilmeli, sağlam bir zemin üzerine oturtulmalı ve her tarafından en az 15 cm kalınlığında, temiz, yıkanmış, tane büyüklüğü 0,3 cm’yi aşmayan ve korozyon yapma etkisi olmayan kum ile
her 15 cm’lik kalınlık için sıkıştırma yapılarak, hava boşluğu bırakmayacak şe- kilde doldurulmalıdır. Tanklar, düşürüldüğü veya yuvarlandığı zaman kaynak yerinin veya herhangi bir kısmının zarar görmemesi, delinmemesi ve koruyucu tabakasının sıyrılmaması için, çukura dikkatli bir şekilde indirilmelidir.
Yeni açılacak akaryakıt istasyonlarında, akaryakıt sadece yer altı tankla- rında depolanmalıdır. Yeraltı tankı, yer altına tamamen gömülü, üzerindeki toprak tabakası en az 60 cm olan ve ayrıca üstü en az 10 cm’lik bir beton tabakası ile ör- tülen tankı ifade eder. Yeraltı tankı üzerinde araç trafiği olacak veya olma ihtimali
Tablo 1. Yanıcı Sıvıların Sınıflandırılması [1,2]
PS (Parlama Sıcaklığı ) Sınıfı
Yanıcı
Sıvılar PS ≥ 37.8 0C
37.8 0C ≤ PS < 60 0C Sınıf II 60 0C ≤ PS < 93 0C Sınıf IIIA
93 0C ≤ PS Sınıf IIIB
Parlayıcı
Sııvılar PS< 37.8 0C Buhar Basıncı Pb< 276 kPa
Parlama Noktası < 22.8 0C ve
Kaynama Sıcaklığı < 37.8 0C Sınıf IA Parlama Noktası < 22.8 0C ve
Kaynama Sıcaklığı ≥ 37.8 0C Sınıf IB Parlama Noktası ≥ 22.8 0C ve
Kaynama Sıcaklığı <37.8 0C Sınıf IC Tablo 2. Akaryakıt İstasyonlarında Bulunan Sıvıların Yanıcılık Sınıfları [2]
Sıvı Parlama
noktası Sınıf Kaynama
noktası Havadaasgari
tutuşma sıcaklığı
0C 0C 0C
Antifriz 110 IIIB 149 -
Fren sıvısı 149 IIIB 282 -
Şase gresi 204 IIIB > 427 > 427
Karter yanık yağı - IIIB - -
Motorin (dizel yakıt) > 55 II - -
Biyodizel > 93 IIIB 180 ilâ 340 -
Biyoyakıt (% 85 etanollü benzin) < 13 IB Yak. 450
Benzin -40 ilâ -46 IB 38 ilâ 204 Yak. 441
Dişli yağı 202 IIIB > 427 > 427
Gaz yağı > 38 II 151 ilâ 301 227
Lityum-moli gres 193 IIIB > 427 > 482
Yağlama yağları 149 ilâ 232 IIIB - -
Hidrolik direksiyon sıvısı 177 IIIB > 288 -
Beyaz gres 241 IIIB > 427 > 427
Cam yıkama sıvısı (metanol/su karışımları)
% 100 metanol 12 IB 64 385
% 50 metanol / % 50 su 27 IB - -
% 20 metanol / % 80 su 48 II - -
% 5 metanol / % 95 su 97 IIIB - -
var ise, üzerinden geçecek araçların vereceği zararı önlemek üzere, tan- kın üzerinin en az 60 cm kalınlığında sıkıştırılmış dolgu malzemesi ile ve dolgunun üzerinin de 15 cm kalınlı-
ğında demir takviyeli beton plaka ile kapatılması şarttır.
Beton plaka kullanıldığında, plakanın yatay düzlemde her yönde, tankın oluşturduğu alanın kenarlarından en az 50 cm taşması gerekir. Beton plaka ile üzeri kapatılmayan tankların üzerinden araç geçişini önlemek üzere, tankın gö- mülü olduğu alanın etrafı en az 180 cm yüksekliğinde tel örgü ile çevrilir.
Tanklarının depo sahasına ait olmayan arsa ve araziden uzaklığının en az 1 m olması şarttır. Tankların meskûn yerlere olan uzaklığı ile kendi aralarındaki uzaklık için Tablo 3’teki değerler esas alınır. Mesafeler tank dış cidarlarından ölçülen en kısa mesafedir.
Yeraltı tankları mekanik etkilerden korunmalı ve yangın hâlinde sızdırmaz kalabilmelidir. Korozyona dayanıklı olmayan malzemeden yapılmış yeraltı tankla- rı, korozyon tehlikesine karşı, bir yalıtım tabakası ile korunmalıdır. Tankların kapa- tılmaz bir havalandırma borusu bulunmalı ve bu borunun doldurma sırasında gaz sıkışmasına meydan vermeyecek ebatta olması şarttır. Bu şart, bölmeli tanklarda her bölme için geçerlidir. Havalandırma borularının kapalı hacimlere açılmaması ve ze-
Tablo 3. Yeraltı Tankları ile İlgili Asgari Emniyet Mesafeleri [1]
Tank Hacmi (m3) Yeraltı tanklarının komşu arsa sınırına, ana trafik yollarına veya demir yollarına
uzaklıkları (m)
Tankların Birbirinden Uzaklığı (m)
0,5 veya daha az 0 0
0,5 –3 3.0 1.0
3 –10 5.0 1.0
10 –50 7.5 1.0
50 –120 10.0 1.5
120 – 250 15.0
Birbirine komşu tankların çaplarının
toplamının ¼ ‘ü
250 –600 15.0
600 –1.200 15.0
1.200 - 5.000 15.0
5.000’den büyük 15.0
minden en az 4 m yüksekte açık havaya çıkması gerekir. Boru uçları, yağmur ve yabancı madde girişine karşı korunmalı- dır. Tanklar, uygun şekilde topraklanmalı ve periyodik olarak denetlenmelidir. Ka- todik koruma yetkili teknik elemanlarca en az yılda bir defa olmak üzere periyo- dik olarak kontrol edilmelidir.
Tanktaki sıvı seviyesinin kontrolü için uygun bir donanım bulunmalı ve doldurma operatörü bu donanıma kolaylıkla ulaşabilmelidir. Tank doldurulurken sıvı seviyesi tank kapasitesinin % 90’ına ulaştığında duyulabilir şiddette sesli ikaz veren bir alarm sistemi veya sıvı seviyesi tank kapasitesinin % 95’ine ulaş- tığında tanka olan akışı otomatik olarak kesen donanım olmalıdır. Bu donanımlar normal veya acil havalandırma sistemlerinin uygun şekilde çalışmasını engelle- memeli veya sınırlamamalıdır.
4. Akaryakıt Servis İstasyonları
Servis istasyonları kurulurken “Binaların Yangından Korunması Hakkın- daki Yönetmelik” ve bu yönetmelikte yer almayan hususlar hakkında TS 12820 Standardı hükümlerine uyulur. Servis istasyonları için yönetmelikte belirtilen uyulması gereken mesafeler Tablo 4’te verilmiştir.
Yönetmelikte, tankların betonarme havuz içerisine yerleştirilmesi gerek- tiği, tank başına 45.000 litreyi geçmemek şartı ile, bir istasyonda 250.000 litre akaryakıt depolanabileceği belirtilmektedir.
Akaryakıt servis istasyonunun tamamı, merkezi ve gelişmiş bir topraklama sistemine bağlanmalı, topraklama hattından bir seyyar uç, dolum ağzı muhafazası içine alınarak boşaltım yapan tankerlerin topraklanmasında kullanılmalıdır.
Tankerler dolum işlemine başlamadan önce statik yükten arındırılmalı, doldurma ve boşaltma esnasında tank ile tanker arasında statik elektrik yükü den- gesini sağlayacak bağlantı yapılmalı ve tanker topraklanmalıdır.
Bütün elektrik tesisatı ve elektrikli cihazlar, tesis edildikleri yerler için uygun olmalı ve ana panolara kaçak akım koruma rölesi konulmalıdır. Bir koru- ma bölgesi, dışarısı ile irtibat noktası olmayan bir zemin, duvar, çatı veya diğer yapının ötesine geçmemelidir.
Yakıt hortumu ve tabancasının bir parçası olan bütün elektrik tesisatı ve elektrikli cihazlar Bölge 0’da kullanım için uygun olmalıdır. Sınıf I yakıtların
depolandığı, doldurulup boşaltıldığı veya satıldığı yerlerdeki elektrik tesisatı ve elektrikli cihazlar Bölge-0 veya Bölge-1 şartlarına uygun olarak tasarımlanmalı ve tesis edilmelidir. Acil durumlarda bütün dispenserlere giden gücü kesmek için, dispenserlerden uzakta ve kolaylıkla ulaşılabilen bir yerde açıkça fark edilen dev- re kesici olmalıdır.
İkmal kolonları ve ikmal sistemleri, devrilmeye ve araç çarpmalarına karşı emniyete alınmalı, bunlar zemin seviyesinin altına ve özellikle bodrumlara konulmamalıdır. İkmal kolonunun 5 m yarıçaplı çevresinde, daha alt kotlardaki hacimlere giden kanal, boru ve tesisat açıklıklarının bulunmaması gerekir. Boru ve kabloların geçtiği kanallarda yanıcı buhar karışımlarının meydana gelmesi, kum doldurulması gibi yöntemlerle önlenmelidir. Boşaltma ünitesi, depo doldu- ğunda otomatik olarak kapanan bir vana ile donatılmalı veya vananın açma ko- lunda sabitleştirme düzeni bulunmalıdır.
Tank sahasındaki akaryakıt sızıntıları bir toplanma çukurunda toplanma-
Tablo 4. Akaryakıt Servis İstasyonlarında Asgari Emniyet Mesafeleri (m) [1]
Akaryakıt Tankı Yeraltı(1)
Akaryakıt Pompası
Adası
HavalandırmaTank Borusu
Doldurma Tank Ağzı
İdari Bina(2)
Komşu SınırıArsa
Karayolu (Şehiriçi) Sınırı
Karayolu (Şehirlerarası)
Arsa Sınırı Topluma
YerlerAçık(3) Hastane
Okul Sınırı Arsa(4) Akaryakıt
Tankı
Yeraltı 0,5 2 7,5 5 15 25 50
Akaryakıt Pompası (Dispens- er) Adası
0 6 6 6 6 7,5 6 6 25 50
TankHavalan- dırma Borusu
0 6 1 5(5) 5 3 6 25 50
Tank Doldurma
Ağzı 0 6 6 5 5 5 6 25 50
(1) Tank dış cidarlarından ölçülen en kısa mesafedir.
(2) İstasyonun idari, ticari ve sosyal faaliyetlerinin yürütüldüğü, istasyona ait makine ve donanımların bakımlarının yapıldığı, istasyonun ihtiyacı olan, elektrik, basınçlı hava ve su temin ünitelerinin bulunduğu yapılardan meydana gelen idari bürolarda bodrum katı bulunamaz, Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihinden önce inşa edilmiş istasyonlarda bodrum kat mevcut ise, bodrum kat girişi ve bodrum katın herhangi bir açıklığı havalandırma borusu çıkış ucu, doldurma ağzı, tank ve dağıtım birimleri ile aksi cephede
(girişi arkadan) olması ve girişte eşik ve eşikten sonra dışarıya doğru bir meyil bulunması şarttır.
(3) Topluma açık yerler: Konaklama, tören, ibadet, eğlence, yeme, içme, ulaşım, araç bekleme, alışveriş gibi sebeplerle 50 veya daha fazla kişinin bir araya gelebildiği bütün binalar veya bunların bu amaçla kullanılan bölümlerini kapsar.
(3),(4) Bu sütunlardaki mesafeler mevcut binalar ve mevcut akaryakıt istasyonları için % 60 azaltılır. Bu sütunlardaki mesafeler istasyonda sadece motorin tankı olması
hâlinde mevcut ve yeni istasyonlarda % 50 azaltılabilir.
(5) Akaryakıt istasyonlarında, binaların pencere, kapı, klima, aydınlatma sistemi gibi herhangi bir açıklığı olmayan cephesine 0 metre olabilir. Nefeslik ağzı,
çatı veya elemanlarından en az 3,6 m yüksekte olmalıdır. Toplam yükseklik 9 m’yi aşmamalıdır.
lı, iki kademeli taşımalı bir sızdırma şebekesinden geçirilip uygun şekilde ya- pılmış bir foseptiğe verilerek mekanik temizleme yapılmalıdır. İstasyonda, her dispenser adasının yanında ve her binanın içerisinde, TS 862-EN 3’e uygun en az 1 adet 6 kg’lık kuru kimyevi tozlu, ilave olarak istasyon içerisinde farklı yerlerde ve doldurma ağzına 7 m’den yakın ve 25 m’den uzak olmayacak şekilde, asgari 89 B söndürme etkisi olan en az 2 adet 50 kg’lık kuru kimyevi tozlu tekerlekli yangın söndürme cihazı olması şarttır.
Seyyar yangın söndürücülerin yanında, özellikle araç ve dağıtım birimi yangınlarında kullanılmak üzere en az 1 adet 2 m x 2 m’lik yanmaz örtü bulun- malıdır.
İstasyonda, yıldırım tehlikesine karşı TS 622’ye uygun bir paratoner sistemi olmalıdır. Dolum ve nefeslik bölgelerine “Sigara ve benzerleri içilmez, Aracınızın motorunu durdurunuz, Cep telefonu kullanılmaz” veya eşdeğer uyarı işaretleri dikkat çekici biçimde asılmalıdır. İstasyonda çalışanlar, ana dağıtım fir- ması tarafından işleri ile ilgili sağlık, emniyet ve yangına müdahale eğitimine tabi tutulmuş olmalıdır. Ayrıca alarm ve tahliye eğitim ve tatbikatları yapılmalıdır.
Kaynaklar
1. Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmelik, 2007.
2. TS 12820 Akaryakıt İstasyonları - Emniyet Gerekleri, 2002.
3. NFPA 30-Flammable and Combustible Liquids Code, 2008.
4. NFPA 30A-Code for Motor Fuel Dispensing Facilities and Repair Garages, 2008.
5. NFPA 52 -Vehicular Fuel Systems Code, 2006
6. Gök, Y.; Akaryakıt İstasyonlarında Yangın Tehlikeleri, Yangın Güvenlik (84), 2005.
7. Karayolları Kenarında Yapılacak ve Açılacak Tesisler Hakkında Yönetmelik, 1997.
