Tarih'in bu TURSAK, bu yrl sayrsmda, daha U lusla gunce ra- l rasr Sinema-Tarih

1bplrnnsa1 Tarih

AYLIK TARiH VE KOL TOR DERGiSi SAYI144 ARALIK 2005

TARfHYVAKFI TARil-1 VAKFI Adma Sahihi

Orban Silier Yaym Dan1~mam

Zafer Karaca Sorumlu Yaz1 i~leri Muduru

Murat Dirican Yaym Koordinatoru

Sedat ~enoglu Katk1da Bulunanlar

Murat Arseven Melda Bagdatl!

Pmar Dost Ece Gi.iler Selcen Y alqn

Redaksiyon Nihal Roztekin Bilimsel Dam~ma Kurulu

Tufan Buzpmar Gokhan <;:ctin~aya

Pmar Emiralioglu Cengiz K1rh

Mu~tafa H. Sayar Sel<;:uk Ak~in Some!

Kapak Tasanm 3TASARIM www.3tasarim.com

Bas 1m BiLE~iM MATBAASI Bile;.;im YaymC!hk, Fuarc1hk ve

Tan1t1m Hizmetleri A.$.

Barbaro~ Caddcsi No: ·11 4. Levent istanbul

0212 3214443

Bask1 Tarlhi 30.1 12005 Dac'j1t1m YAYSAT 0212 6222222 W\Vw.yaysat.com.tr

Reklam ve Abonelik TARiH VAKFI 0212 2273733 Dahili: 31

0212 2273732 (faks) Bir Ytlllk Abone lledeli 50,00 YTL (50.000.000 'J'L)

ileti~im TAHil-1 VAKFI Barbaros I3ulvan Y!ldtz Saray1 Arabactlar Daircsi

34349 Re~ikta~ -ISTANBUL 0212 2273733 0212 2273734 0212 2273732 (faks) Ankara Temsilciligi

0312 4261654 [email protected]

www.tarihvakfi.org.tr Yaym Turu Yerel Si.ireli Yaym

T ^{konularla oplumsal}

kar~mrzdayrz.

^{Tarih'in bu} TURSAK, bu yrl ^{sayrsmda, daha} U lusla ^gunce ra- ^l rasr Sinema-Tarih

Bulu~masr'nm

sekizincisini du- . zenliyor. Biz d e aralrk sayumzm kapagmt bu ko- nuya ay1rchk. "Avrupa Avrup a " ana temasryla bu ytlki fes - tival , Avrupa 'yr kendi s inemasma anlattmyor. Festivalin bi- zimle dogrudan ilgili yamysa "Avru pa Me deniyetle rinde Osmanh Kliltlirli" alt

ba~lrgmt ta~tyan

boli.i m.

Ba~ta

Avru- palrlar olmak uzere dunya insanma Osmanlr imparatorlu- gu 'nun

ya~am

kulti.iri.ini.i hattrlatmayr h e defleyen bu a lt te- mada, Osmanh'mn Avrupa kentlerinde brrakttgt zengin kU!tur mirasmm ve

ya~am

kulturunlin izlerini gozler onli- ne seren be lgesel filmier yer a hyor.

Festival, bu yt!ki organizasyonu degerlendiren bir

sunu~

yaztsmm ard m dan, dikkatleri c;eke n iki onemli filmin tant- ttldtgt birer ya21 ile ye r ahyor sayfa larumzda. Bunlardan bi- ri, yon etmenligini Ritu Sarin ile Tenzing Sonam'm ya pt1gt Lhasa'yz Dii~lemek. i~tar GC'>za ydm 'm "Yurdu Di.i§lem.ek"

ba§ltkh yaztstyla Tibe t'in yakm tarihini a rka plana alarak b izim ic;in degerlendirdigi film, Amerika 'da ya§ayan iki Ti- betli gencin aidiyet somnunu irdeliyor.

Sinan R. <;etin ise on bir y rl once Ruanda'da ya§anan soykmmt ve dramt, patlak verdigi olay c;evresinde anla ta n K6pekleri Vurmak filmine

ili~kin

yazrsmda,

ya~ananlann

degerlendirilerck tarihc mal edilmesin e ili;,;kin s;u saptama- ya yer ve riyor: " .. . Film, Ruanda ' cia

ya~anan

soykmm i.ize- rine degil, dah a c;ok soykmma Avrupa'nm verdigi tepki, daha dogrusu tepkisizlik tizerine bir ele;,;tiri haline clonu- s;Oyor. Bu ele ;,;tirinin merkezinde ise dJ§anda yas;anan olay- lann soykmm o ldugunu kabu l etrncyere k go zlemci komi- munu koruyan, sa dece kopekle ri vurmaya yetkisi ola n BM duruyor ... "

Claude Aziza'nm, oli.i mi.ini.in 100. yrl donumi.inde Jules Verne'i konu ala n " Jules Ve rne Bir D ava Ad a mt m rydr?"

ba~ltkh

maka lesi ise , Ve rne'i, yazar kimlig i dt§mda, p e k bilmecligimiz c;arptct yonleriyle aktanyor. l3 u saytda ye r a lan bir ba§ka komi, R5. y tlmt kutlayan dada devrimi. Yi.iz- ythn ba§mcla kendini gbstcren ve b ugunlercle ye ni tartt§-- malara yo! a <;an bu akrmt ytld(-.Jntimi.inde ktsa b ir de rle- meyle annnsamayt uy gun gordtik. Bunlar

dr~mda,

Detya Gi.irse s Tarbuck'un "Yenic;ag Avrupa 'smda Cadt!tk Kavra-

tnl:

~ eyta nm i§birlikc;ileri", 6 z lem <;ayke nt'in "Arna vutla r, Ali Pa~ a ve iskoc;lar" ve Pe lin Boke' nin "iz mirliler Yan~ t­

yor" ba§hklt maka le le ri, a ra!tk saytmiZda yer a la n , ilginc;

oldug unu

du~i.indi.igumuz

dige r konu

ba~!tklan.

Ifurat Dirica n

, i~indekiler ...

l Toplumsal Tarih Say1 144 Arahk 2005 Cilt: 24 inema-Tarih

Bulu~mas1

rdede

le~~irdiijf; ulusal ;ve uluslarar.~SI Haberler 4

,TV~~~~v~k;;:':l1n ^her yll .ger~ek- -~~

platfo'rmd<i"'~dii~iince:

ve felS!!fe"

fes((v~li oJaf.~~ one ~lkan,Uiu'slii; Tarih ve Sosyoloji Bulu~mas1 14 raras1 Sinema ve Tarlh

'Bulu~ma-

I

H. Eqe Ozen

, s1'iml-sekizlnclsL'"AvnipaF A . vru-' ·1

· Arahk . · ta> . ! I

les Verne'le bu alarida

kar~1la~·

beklemiyoriluk. Oysa, tOm d . iin·

en r;ok pkunm'u~ . F'~aiis1z · ro- J)aijlmSizhki miicadeli lei:lni

11

oiarak itilruyim blr dava-aila- klyo'r.

oJu-~uilun''Vuiil\leilr~,l.ilo·

· " I

den'

b~f~deiim,

si£1Jijl ne·

•Yhtliaalit

hayranilij·c:kar~~"

Tarihsel Koruma ve Alan Ytinetim

Gunumuzdek i

Ge~tmi~

Giil Pulhan

8. Uluslararas1 Sinema-Tarih Bulu~mas1

Beyaz Perdede "Avrupa Avrupa"

Sedat $enoijlu

8. Uluslararas1 Sinema-Tarih Bulu~mas1

Hangi Kopekleri Vurmah?

Sinan Refik t;etin

8. Uluslararas1 Sinema-Tarih Bulu~mas1

Yurdu

Du~lemek i~tar Gozaydm

Olumunun Yuzuncli Y1lmda Yeniden Tart1~11iyor ...

18

22

28

32

Jules Verne Bir Dava Adam1 m1yd1? 36

Claude Aziza

Garpc;1larm Gelecek Tasavvurlan Ozerine Ornek Metinler 44

Refik Biiriinqiiz

Paris'te Dada Devrimi 52

Emanuel/e Retaillaud·Bajac

izmirliler

Yar1~1yor...

58

Pelin Boke

Benim Tan1d1ij1m Stefanos Yerasimos ...

Bir istanbul

Tarih~tisi Tiilay Art an

Arnavutlar, Ali

Pa~a

ve

isko~tlar Ozlem t;aykent

Yeni~aij Avrupa'smda Cad1i1k Kavram1

~eytanm i~birlik~ileri Derya Giirses Tarbuck

Bira imalathanelerinden Bira Fabrikalarma

Bomonti ve Olimpos

Ercan Eren

Tarihi Bir Kongre Ozerine Notlar

$am'da Osmanh izleri

$. Tufan Buzpmar _

Tlirkiye'de Solun Tarihinden Bir Beige

Turk Komunisti Mustafa Nafi'nin

"U~tuncu

Beynelmilel"e Kat111m

Ba~vurusu Mete Tunfay

Anadolu'da bnemli Bir Dokuma Merkezi E~me'de

Kilimcilik

Selcen Yalftn

Osmanh Basmmda Yuzy1l Once Bu Ay

Haztrlayanlar: Emel Seyhan, Rober Kopta~

64 74

80

84

94

100

102

108

Bira imalathanelerinden Bira Fabrikalarm

Bomonti ve Olimpos

Tiirkiye'de 1890'Iarda ba~layan iiretiminde fabrlkasyona ge(fi~

mmda kurulan ilk fabrlka ra Fabrikas1'd1r. 1888'de bir

<isvi~re) ~irketl tarafmdan koy'de in~asma ba~lanan fa 1890'da imalata ge!;mi~tir.

ismi Bomonti Fabrikas1 Anonlm ti, merkezi Cenevre ve se -1900'Ierin ba~mda ~irket

verilen bir ilana gore- tamam1 oden olarak 2.500.000 frankt1r. 1905 l(fin bilinen serma-

ye miktan 8,8 mil- yon kuru~tur. ~ir-

ketin iirettigi bira, sat malt ve ~erbet~iotundan haz1rlanmaktad1r.

Benim Tan1d1g1m Stefanos Yerasimos .. .

Bir istanbul

Tarih~isi

Mimarlar, Yaptla r, Haritalar: Gec;m i ~ i Y eniden Kurmak ... Stefan't 1987 ytltnm Nisan ayt

sonlarmda , Leiden 'de ikincisi duzenlenmi~ olan "Modern Ottoman Stud ies and the

Turkish Republic" ba~ltklt konferansta tantdtm . Sunduiju bildiriyi gerek i~aret ettiiji kaynaklar, gerekse hipotezleri ac;tsmdan tantdtk bulmu~tum . ("La reglementation ur·

baine ottomane XVIe· XIXe siecles", Proceedings of the 2nd International Meeting on Modern Ottoman Studies and the Turkish Republic, E. van Donzel [der.], Leiden, 1989, 1-14; yeniden yay tmlanmast: " La reglementation urbaine ottomane XVIe·XIXe siec·

les", A. Borie, P. Pinon, S. Yerasimos [der.], L'occidentalisation d'istanbul au XIXe si·

ecle, Paris, 1991) 0 ytllarda Osmanh mimarltk ve ~ehircilik tarihi ile ilgilenenler (eije r amator tarihc;i deijiller ise) genellikle mimarlardt; akademisyen iseler hep mimarltk fa·

kulteleri nin bunyesinde yer altrlar ve yalmzca mimarltk dergilerinde yazarlardt.

I • ^lk Cumhuriyet

ku~ag1

olarak tanunlayabileceg imiz ve 1930'lu yillardan h eri faaliyet gosteren mimar- tarihc;iler, an1tsal yap1lann geometrisi, oran1 ve di- ge r forme! ozellikleriyle ilgili gozlemlere agu·hk vermekle birlikte, Osmanh tarilH,;ilerinin fiyat ve i.icret tarihi ya da

te~kilat

tarihi

c;ah~malannm

uzantismda kul- lamltr hale

getirmi~

oldu gu in§aat ve §e-

hirc ili k faaliyetlerine ya cia mima r ocagi- na clair birincil kaynaklan cia "ke§feder"

ve pop(i!er ti.iketime sunarlard1. Dolayi- siyla mimarhk ogrencileri ve mimarl ar olarak bildiklerimiz (ve ogrenmek iste- diklerimiz), Osmanh yap1lannm (yi.ik- se klik, sac;ak,

biti~ik

nizam, kamusal ala- na

ta~ma

vs) ozellikleri, (s u ta§Imacihgi, temiz vc kirli su kanallan, yollar vc k aldi - nmlann

in~as1,

temiz l enmes i, g(ivenlik vs) lehircilige veya kamusal hizmetlerin d(i -

64

Tiilay Artan*

zenlenmesine

ili~kin

boyutlan, keza yap1 malzemesi,

i~­

c;:ilik ve mimarhk te§kilatmm orglitlenmesi vec;heleriyle, kisacasi normlarla stmrhydi. Camiler civannda ve surlar uzerinde in§aat, gayrimi.islimlcrin toprak edinmesi, m(ilkiyet, Mlisl(iman ve gayrim(islim mahallelerinin gc- li§mesi, ye ni

in~a

edilecek ya pilar lizerinde uygulanan simrlamalar ve benzeri yasa klar da bu normlar i<;inde ye r ahr , donemin sosyal duyarhhklan goz onLine ahmrsa , olduk- c;a da dikkat c;ekici bulunurdu.

Oysa Stefan Yerasimos, bu kisa makale- sinde Ahmed R efik Altmay'm Mlihimmc Defterlerinden derledigi ve 1495-1591, 1592-1688, 1689-1785, 1786-1882 yillan- m kapsayan don cilt i<;inde, "istanbul Hayat!" ba§hg1 altmda yayunladigi b cl- geleri degerlendirerek, soz konusu

SJillf

ve yasaklann neredeyse i.ic; y(izy1l bo-

1 I

yunca tekrarlanmasmdan hareke tle, hem ongorulen normlan uygularnall a g("ist.erilen yet.ers izlik ve guc,:sii7.- luglin altm1

~:izmekte,

hem lie Osmanh tarihc,:iliginllc

<th~ageldigimiz

ylikselmc-duraklama-gerileme paradig- masma ters dii§en bir slireklilige

i~pret

etmekteydi.

I~a­

ret edilen si.ireklilik hem

ba~lwldrran,

hem de

ba~kal­

llmlan ac,:rsmdan bir direnci tarif ediyordu. Ostelik Ste- fan rsrarla tekrarlanan, hanrlattlan sm1r ve yasaklara . , ragmen in§a edi len evler, hanlar,

ah~ap

dukkanlar ile

~ehrin geni~lemesinin, ba~kente

goc,:lin, Galata ve J3o- gaz ki"iylerind e

yerle~imlcrin

geli9mesinin kac,:uulmaz

·~

oldugunu si: iylerken, hemen arkasmdan, "Peki, yasak-

)-"·.

larda bu kadar 1srarlt olu nduguna gore bu faaliyctler neden onlencmedi?" d iye de soruyordu. I9t.e bu soru Stefan 'r gi:111i.inlin mimarhk wrihc;ilerinclen aymna kta- drr. Cevap o larak, bir tarafta kural koyucu

kar~IS!ml;t

bazcn

a~.:1k

isyana kaclar gidcn

uzla~mazhgm (kar~l

~ ^{koymanm), digcr} t<rraft;r da kar01 koytt.~dar kar.~ r smda

i uzla~malann

soz konusu oldugunu vmgularken Stefan, aslrnda Osmanh

tarih~·iligincle

yeni bir parad igmanm tarifini yaptyordu. Osman h ta rih ini bir k;Jr§l koyrnalar vc u!.la§rnalar t.arihi o larak gonn ek 19RO'Ie rin sonlann- da ne bi.iyiik hir yen ilikti, bunu ancak hugi.in anlayabi- liyoruz. J3clki d e bu i·inghri.i, Stefan Yerasimos'u total

1 tari hc,:ilige yoneltecckti .

-~

Hurada deg inmeden gcc;emeyecegim: Stefan bu ma- kalcsinde aync.t, 16. yi.izyli Istanbul evinin "Osmanb , , : cvi" (ya da

milliyct~:i

egilimlcr uzanu srnda, Olkesine go-

re Tlirk, J3ulgar, Arnavut veya Yun an evi) o larak bilincn

~okkath, geni~

sac,:akb

ah~ap

ev moddin e cpey uzak, tek katb

ta~

ev tipi o ldugunu da il eri

~LirCryordu.

Bu son

, de1ece onemh saptamay1 son yaymlarmdan bumde ye-

nide n ele abp geli tirehilmi ve mimarhk

tarih~iligimizc

son clerece onemli bir katkrda

bulunmu~tur.

("Dwel- . lings in Sixteenth-century istanbul", The Illumina ted

65

Table the Prosperous House, S. Faroqhi ve

C.

K. Ne- umann lcler.J, Istanbul, 2005, 275-300)

Bir sOre sonra, 1991 'de, bu kez Koma'da , harita vc kadastral planlar konulu bir konkransta

kar;?tla~ttgtmJz­

cla, Stefan ile birc,:ok kez birlikte

<;;ah~tJgJ meslekda~J

Pi- CITe Pinon, istanbul kaclastro haritalan iizcrindc siirdlir- diikleri bir

c,:ab~rnayr

sunrnu;ilarll!. ("Rclcv(:s ap res in- cendie et plans d'assurances: Lcs pr(:curscurs du ca- dastre stambuliote",

Hnvironmental nesign, (Jrhan

Morphogenesis: Maps and Gudastml Plans, 1-2, 199. ?, 112-129) Stcfan'm o SJralarda yogun olarak bu gorscl ma lzemcyi dcrlcmcktc o ldugunu, bu konuda yazd1g1 diger rnakalele rden de anlamak mi.imki.in. 19. yi.izy1l harita ve kadastral planlan ilc Osmanh mimarhk vc

~c­

hircilik tarihc,:ileri i<;;in yen i bir

ara~tJrma

alan1 a<;;thrken, Stel'an 'rn -cla ha sonra y11lanm verecegi- 16. yi.izytl va- ktf tahrir deftcrle ri

r~rgmcla

Tarihi Yanmacla 'cla mahalle rekonstri.iksiyonlan lizcrindc sistcmatik bir

bi~:imde ~:a­

h~maya,

bu harita ve planlar araCJhgtyla

ba;;lanu~

oldu-

.~unu

kaycledebiliriz. Stefan'm toplachg1 bu malzeme arasmda narratif gorsd kayn;rkbr diyebilccegirniz pa - norarnalar ve ku5

bak1~1

gehir tasvirleri de bulunuyor- du . ('·[mages ll\rne capital e", Soliman le magnifique , Paris, 1990, 284-.303) Hemen kaycletmek gerckir ki, Ste- fan'm atmrc,: la d rgr "rekonstrl'rksiyon··. yaln1z fiziksel c;ev- renin "yeniclen kuru lmastm'' clcgil, onu yap:rn ve

ya~a­

tan bireyi, ic,:incle ya§acltgl sosyal <;evreyi,

inan~: n:

kiil- tiir diinyasrnr da "yenide n ca nlanclrrmay!" it,:cnnckteydi .

Efsaneler, Kehanetler, Oli.iler

Bir

ba~ka

ac; rdan

yakla~acak

olursak , Stefan'm a!clJ-

gL edincligi ozelmimarhk ve

~ehircilik

fonnasyonu, ya-

ni bir yandan bina ve kamusal alam kw;;atan bic;:imlen-

dirici ve yonetici sosyal, ckonomik, hukuksal vs agla r

ile. dige r yandan <..Ia yemek, ic;:mek gibi en • raclan va-

rolu;; bi<;imlerindcn rn(izik ve mimari gibi kult(ircl anla- tunlarma kadar bircyle dogrudan ilg ili olnwsr, onun to- l<d tarihe yonelmesinde rol oynarm!? olrnalr. I3urada to- tal tarih ,

~·okhoyutluluk

anlaimyla

SCJZ

konusu. Ste- fan'm, "hina"nm forme! , strlikti.irel ve dekoratif yaprsJy- Ja smlrh kalmayan, sosyal, ekonomik ve hukuki unsur- lann yam SII'a patronaj ve rittid gibi ki. ilti.irel unsurlan da ic,:eren bir cluyarhhk

gcli~tirmckte

oldugu, 1990 son- rasr c;ah§malannda daha da belirgindir.

Tiirk ivfetinlerinde Konstantiniye ve Ayasojya Ejsa- neleri (c;ev.

~irin

Tekeli, istanbul, 1993/ Legendes d 'Em- pire: La jondation de Constantinople et de Saint -Sophie dans les traditions turques, Paris, 1990) mimarlrk ve

~e­

hircilik tarihc;iligimizd e oldugu kadar gene! olarak Os- manh tarihc;iligirnizde de hu duyarhhgm (halii) en gdi§- kin i.irnegi olarak yeni bir yolu tarifler. I3izans lxi§ken- tinin fethinden so. nra Osmanhlann

~ehrin

kurulu?'una ve en onemli sirngesi ohm bliyC1k bazilikasmm

in~asma

dair devralrp

gdi~t.irdikkri

efsaneleri Bi1.ans, Arap ve Osrnanh rnetinlerindcn izleycrck, bu

eL~anclerin

yansJt- ugr

ge<,;mi~i,

"bteki "nin de ol-

sa,

ic,:selle~tirme

ya cia a ma i<;;- glislini.i bir Osmanh impara- torluk projesi olarak sunar Ste- fan ; mimarhg1 da bu projenin bir

ba~ka

c;ehresi olarak ta- mmlar. Bu perspektif, Stc- fan 'm claha sonraki rnimarhk ve

~ehircilik ~·ah~malanna

da yon verecektir.

Ne yazrk ki , Osmanh mi- marhk tarihinin bu tiir duyarli- liklarla, boyle bir

~·okhoyut.lu­

lukla ele almmaya

ba~larnasr­

nin i.izcrinclen neredcyse yirmi yrl gec,:tikten soma, bu

c;alr~malar

hala embriyonik boyutlarda kahrkcn, Tlirki- ye'deki mimarhk okullanncla yi.inetilcn tarih tezlerinde Osmanh kaynaklan , ozellikle de narratif kaynaklann merinlcr-arasr (intertex/ua/) hir tarzda okunmalan haW gereksiz acldedilmekte (veya isterseniz yakla0Iimaz ka- bul edilmekte); ister bina olsun ister

~ehir,

tarihi yapl- lann analizine, yapmm kendisi ve tarihc,;ilerin

i.iretmi~

oldugu -ikincil- kaynaklar ile mimarhk formasyonunun getirip dayattigi rasyone l-formalist yakla,..rm hakim ol- maya devam etmektedir. Oysa Osmanh mimarhk klilti.i- r(ini.i incelemek, sadece geometri ile rasyonellik arasm- da kurulan

ili~kiden

ve cl ekoratif programm ozgi.inli.i- gi.inden ibaret olmamahdrr; aym zamanda bu alandaki tecri.ibel erin , orraya <;1kan fikirlerin. kar§II11IZa

c,;e~itli

te- malar ile qkan usul ve lisluplann

kavramla~masmr

cia incclemek gerekir. 13u gerc,:cklik kar>j lsmcla, mimar-

lik/~chir

tarihi

c;ah~malann1

Osmanh rarihc;ilerinin ytik- lenmesi de SlknlfiYI hafifletmcyecek gihi gi_izi.ikliyor:

< ;-linkli hu kcz de maalesef yukanda s6z ettigirn duyar-

66

hhk veya

~:okboyurluluktan,

bir ba. 5 ka a<;:rdan mahrurn olunmast si_iz konusudur.

90'h ydlarda Sr.efan'm 7.ihnini hir y:llldan Osmanh is- tanbul'unun

kurulu~u rne~gul

etmeye clevam eclcrken ("Giovan

M:~ria

Angiolello ve isranbul'un Fethinuen Sonraki ilk Tasviri", Tarih ve Toplum, 58, 1988, 34-41;

"Osrnanli istanbul'unun

Kurulu~u",

Osmanlt iVIimarhf1

1-

nm 7 Yiizyth, 'Uluslarurast Hir

ii!Uras~

istanbul, :woo.

195-212), diger yanclan fctih oncesi cfsanelcri anlam- lanclmna c;a bas1 da

si.irmi.i~ti.ir.

Bu kez komi , Bi zans

ba~kentinde

§ehrin

dli~i.i§linden

hemen once Ortaya

<,;1-

kan k1yarn et senaiyolan, ulsunlar ve kehanetlerdir. " K1- zii elma" ornegincle oldugu gibi, Arap ve Bizans arke- tip ve geleneklerinin Osmanh ki.iltlirline ni.ifuzunu , bir

ba~ka

deyi $lc, k1 yamet/kehanet geleneklerinin soyaga-

Cllll

(;1karm<1k mlimkCmdlir. ("Apocalypses constantino- politaines",

Critique,

543-544, 1992, 609-o24; "D e l'arbrc a Ia pommc: Ia gt:nealogic d'un theme apo- calyptique ", 13. Lellouch ve S. Y erasimos klcr.J, l es tm- ditiuns apucalJp!iques au tournant de Ia cbute de

Constantinople, Paris , 2000.

153-192)

Toplumlar felaketlerle

kar~J­

Ia~trklannda

ya da felaketlerin gelebilecegi yoluncla duyarlrk- lar geli§tigincle, k1yamet ku- ramlan ve onl ara bagli olarak kehanetler de one c,:1kar. Din kCJkenli olsun olmasm, kcha- netler bir ceza vc ay m zaman- da felaketzede k.·in bir unlut olarak yorumlamr. Felakctin nedeni olan unsurun

o;ehlile~­

Lirilip" cski diizenin devam et- tirilebilecegi kehaneti

~a~Irt!CI

clegildir. DolayrsJy!a ke- hancL olgusu, felakete ugrayan/ ugrayacak olan tarafm entelekti.iel bir manevras1 olarak cla cle almabilir. 15.

yi.izyrl ortalannda 13izans

ba~kentinin

vc digcr

~ehirleri­

nin tekcr teker Ti. irklerin eline ge<;: ecegi , I!Iristiyanh1nn oradan oraya si.iriilccegi,

i~~

kavgalann s(irccegi,

padi~a­

hm Hiristiyanlrgi sec,;ecegi ve imparator olacag1 bu tlir kehanetlerdendir. Zamanla , Osmanlr yay ilmasi devam ettikc;e, kehanetler once teselli roli.i i.istlenirler ve gide- rek yerlerini siyasi problem lerin c,:oziimii i<;in cl aha ger- c,;ekc,;i

aray1~lara

birakirlar.

Stefan'm istanbul mezarlrklan i.izerine c,:ah;:;malan da , sanmm kehanetle ya da obur di.inya ile c,:ok ilgili olma- smdan degil, fetihten y\Jz yii sonra amk meza rlanncla yatmakta olan Mi.islliman istanbullul an ti.im kimlik bilgi- leriylc, yani geldikleri yerler, aile ve meslek gruplan, ai- cliycr.lerinin bi.itiin boyutlan ile tespit ve istanbul'da ya -

~ayrp

i.ilcli.iklcri cografyaya yerlqtirmckl e

me~gul

oJm;r·

~mdan

kaynaklanJyorclu. "Sehircilik t :1rilii < J(ISindan rnc-

zarlr klann istanbul icindc yeri''ni tespit amauyla Nicul:t S

Vatin ile bir dizi ruakale ("Documents sur les c irnelieres ottomans I: Autorisations d'inhumation et d'ouvenure d e cimetieres a istanbul intra muros et a Eyi.ip'·, Turci- ca, X:XV, 1993, 16)-187; ·Documents sur les cimeticres ottomans II: Statut, police et pratiq ues quotidiennes 1565-1585", Turcica, XXVI, 1994, 169-210; "L'implantati- ons des cimetieres ottomans intra muros a istanbul", Ci- metieres et traditions funeraires dans le monde islami- que, J Bacque-Grammont ve A. Tibet (der.), Ankara, 1996, 37-56) ve bir de kitap

yaytmlamt~lardJ.

(Les cime- tieres dans Ia ville, statut, cboix et organisation des lieux

d 'inbumation dans istanbul intra muros, Paris, 2001)

Meza rhkla rda mlilkiyet, haklar vc imtiyazlar, defin yct- kisi, bli.ini.in stati.isi.ine bagh olarak c;ok

degi~ken

olabi- le n (techiz ve tekfin) cenaze harcamalan, istanb ul me- zarhklannm "m ekant'" ve "ni.ifusu ", ha neda n mezarlan (ti.irbeler) gibi temalar etrafmda bri.ilen bu son

c;alt~ma,

Suric;i defin mahallerinin (yani umumi mezarhklann ya- m stra cami, te kke, okul, ki.iti.iphane mezarhklan ve ti.ir- belerin) liste ve haritala nm da ic;ermektedir. Sultan ve ailesi ile u le ma, kul taifesi (asker, kadm ve e rkek saray hizmetlileri, gorevlile r), tekke

~eyhleri,

ti.iccar ve esnafm 1453-1512; 1513-1595; 1596-1754; 1775-1867 ve sonra- smda gi.ini.imi.ize dek koruna n defin mahallerinin sap- tanmast, tarihc;iler ic;in pek c;o k ac;tltm sunar.

Mezar

ta~lan

ve a r;:;iv belgeleri L §tg mda yi.iri.iti.ilen bu ve be nzeri c;ah§mala nn, Osma nhlann i ihniye t tarihine de <;:e§itli ac;tlardan L§tk tuttug unu gozden kac;trmamah- ytz. Ornegin, Vatin ve Yerasimos'un i;:;aret ettigi, Evliya

<;:elebi'nin 17. yi.izytl sonlannda "Edirne Kapu " dt§mda- ki mezarhga ili;_;kin §U sa ptamast , Osmanh ybneticile ri- nin kaytt tutma, biriktirme, saklama gele nekle ri ac;tsm - dan oldukc;a aydmlattCLdtr:

Bu tlirbegii ha EbCJ-1 -feth Gazi'den beri binlerce ay'an vc kibar def

edilmi~di.ir.

Sene be sene rC!zmerre gom ilen mevtii sicillata kayd olmur. Ci.imlesi mu·ayyen ve ism ve resimleri ile mestC!rdur. <;:i.inki ba:>:'-1 zamanda mekabir hudCtdt daviist oldrgmda fennan ile sicillerine mi.iraca 'at olmur. Bu sicillcr acib tcvarih-i mevtadlir ki gi.'r ya bu ha- klrlin seyiihatnamcsidi.ir. 0 siciller kryametd en bir

ni~ane­

dlir. Climle mevtanun boyle sicillere kayd ve resell edil- mesi hie; bir diyarda ve hi<;: bir devirdc

gori.ilmemi~di.ir.

Acaba bu siciller hukuksal i§levleri ch§mda da kulla- mhyor mu ydu? Bu, bir a id iyet belgesi olab ili r mi? Be lli sosyal gruplann m ezarhk te rc ihleri o ldugu g ibi, birey- se l tercihlerin de

gbz

online almmasJ gerekir; yani ha- yattayken bir a rada olmayt sec;mi§ olan ki§ilerin oldi.i k- le rinde de bir arada kalmayt tcrcih

etmi~

olmalan peka- la mi.imki.indi.ir. Dolaytstyla a idiyctle ri kontrol aract ola- rak da kayrt tutu lmasr

sbz

konusu

olmu~

olabilir. 1\ila- ales ef, mezarlar hangi a mac,;la kayrt altma almmt§ olur- sa o lsun, bugi.in aidiyetlerin saptanmast ic;in kullanda- bilecck olan bu sicillerden henCrz ar§ivlerimizdc tcspit edil en olmamJ §tJr.

67

Vatin ve Yerasimos , v:- 1 - ktflann Osmanh dcfin gele- ncginin o lu§masmm

<;·e~itli ve~helerinde

oynadtgl rol, m ezarlik a lanl annm tesisi, hukuki stati.isi.i, ahlak

d1~1

ve yasa dt 't eylem(ci)lerde n korunmasma yonelik di.i- zenlem eler, cemaatler-arasr oli.iler i.ize rinden yi.iri.iti.i len mi.icadele gibi temalan ic;c-

ren fetva ve mi.ihimme kayrtla nm sistemli bir §ekild e in- celcy ip anal iz edcrek, istanbullulan hayattayken ku§a- tan realitenin bir ba§ka yl.izi.ini.i de scrgilemektedirle r:

istanbul'da Mi.isli.iman mezarltklannrn ne kurulu;;; u ne de geli§imi tesadLifidir; gene nonnlar olu§turulmu§, me- zarllklar ve diger d efin mahallcri bir toplumsal olgu o larak,

~ehircilik

sorunlanyla is; ic,;e

geli;;;mi~tir.

Hukuki, sosyal ve ekonomik boy utla nyla bu saptamalar, bir yanda n bana Osman h ybnetiminin bu kez de bli.iler ile canhlar aras mda arabuluculuk yapttgm1 dl.i§i.indi.iri.iyor.

Diger yandan bu sistemli , tsrarli ve yogun c;:a baya bak- ttgtmda, Stefan'm istanbul'u, aslmda istanbulluyu anl a- mak ic;:in c;ah§ttgma ka naat getiriyorum.

istanbullular ve $ehir: Kimlik ve Cografya Stefan tarihsel istanbullu kimligine clair sorulannm cevaplanm ba§ka kaynaklarda da aradt. Ti.irkiye Eko- nomik ve Toplumsal Tarih Vakft'nm Ha lil inalCLk 6 n- derliginde yLiri.itti.igi.i Eyi.ip Sultan Tarihi On Ara§tt rma Projesi'nin ikinci sempozyumuna bence en bzglin bil- dirilerden biri ile kat!ldt. ('' 15. Yi.izy!lm Sonunda Haslar Kazast", 18. Yiizy1l Kadz Sici/leri

I~tgmda

Eyiip'te Sosya l

Ya~mn,

T. Arta n (der.), istanbul, 1998, 82-102) Daha once 6 .

^L.

Barkan'm "Osmanli imparatorlug u'nda Top- rak i;;;c,;ilig inin Organizasyon

~ekilleri"ni

c;:a lt;;mak ic,;in inceledigi 1498 tarihli Hasla r kazas1 tapu ta hrir d eft e ri- ne , Stefan bu kez istanbullulann koken ve "milliyet" gi- hi kimlik bilgile rinin de saptanmas1 ve cografyaya yer- le;;tirilmesi amaCiy!a dbnmi.'t§ti.i. 1454-1463 arasmda Str- bistan. Mora ve Bosna'da zaptedilcn ye rlcrden getirile n H1ristiyan ortak<;: l kullar ve reaya stati.isi.indeki slirglin- ler ile 1466 Arnavutluk , 1479 Asya Mavra, Kcfa lonya ve Zante sefcrlerind en gctirilen esirle rin ista nbul civanna ycrle§tirilmes i, bu c,;ah§ma da, fetih sonras1 istan- bul'unun geli;;imi baglammda d e a lum. Bu makale is- tanbul tarihi a ra;;;tmnalannda olast tarihsel demografi.

onomastik vc tarihsel cog rafya ac,;tltm lanna dikkat c,;ek- tigi gibi, ortak<;:t ve si.irgiin ail elerinin tlim fertleri, ara- lanndaki birinci dercceden akrabaltk ili§kile ri ,

yeti~kin

o lmayanlann ya§lan (yalntz ortakc;:ilarda) vc dolayJsJyla

ha nc say1 st ile ha ne ba§ma ortalama ki§i say1 s1 hakkm-

da da somut saptamala n ic,;erir. Stefan Yerasimos'un bu-

racla hane ba§ma

ki~i

sayrsmt 3,31 o larak !Jrsaplama st

ba~h

ba9ma bir

bulu~tur.

Stefan, hu i·incl.il tesbitleri v;H olan h:1ritahr ve diger bilgiler

I~tgmda

degerlen- direrek, defterdeki s1rala- ma mantigmi yakalamaya

c,;ah~arak,

yeri bilinmeyen koyleri bilinenlere gore

yerle~tirmeye c,;ah~arak

hir harita kurmayt, bir kartogra- fi dcncyi yaprnay1 da

am:I~·ltyordu.

Stefan istanbul 'u ve istanbulluyu

degi~ik

dcinemle- rinde anlamak ic,;in

~,:ok ,;e~itli

kaynaklan

kullanrrn~, kullanabilmi~ti.

16. ylizyd vak1f tahrir dcftcrlcrini

~·alt~­

maya ne zaman

ba~la(h,

bilemiyorum. Demografik bil- gilerden sosyal gruplara,

~ah1s

bilgilerinden meslek gruplanna aynntth bilgiler sunan bu defterlerin yam st- ra , vak1f muhasebe kayitlanni da inceliyordu. Eytip vakf1 muhasebe defterlerinin bir doklimtinl.i

yapm1~,

fe- tihten sonraki yliz yd i<,;inde vaklf gelirlerinin

be~

misli arltlgt saptamas1 ile kasabanm geli§me stirecini deger- lenclinni§ti ("16. YOzyilda Eyytib Vakti Muhasebelerin- de Eyiip Kasabast", Taribi, Kiiltan:i ve Sanatzyla

!!.

L'yMj.Jsultun Sempozyumu, Tebli[J,ler, istanbul, 1998, 140-149). Hurada ktsa bir tamti!llllli yaptigt Eyl.ip vak- ftyla ilgili belgelet·den bir ktsmmt, yukanda degindigirn , Vatin ile birliktc 2001 y1lmda yaym1lad!g1 kitapta aynnt- 1! olarak incelemi§, transkripsiyonlanni

yayimlami~tL

Bir yandan istanbul 'un gayrimOslim cemaatleri ile il- gili c,;ah§malan slirerken ("La communaute juive d'istan- bul a Ia fin du XV!e siecle", Turcica, XXVII, 1995, 111- 134), Stefan ba§kentin karakteristik semtlerini de ince- lemeye devam etmi§ti. Fatih'i, gene 1546 , 1580 ve 1596 tarihli vaktf tahrir dcftcrlcri arauhg1yla analiz cdcrkcn ("Fatih: une region d'istanbul aux XVe et XVTe siecles", C. Heywood vc C. Imber [dcr.J, Studies in Ottoman His- tmy in Honour of' Proj'esseur V.

L.

Jl!Ienage, istanbul, 1994, 369-381), c,;oketnili Galata'da l.i<,; buyltk cemaati scyahatnarneler arauhgtyla Suric,;inin cografyasma yer- lqtirdigini gtiriiyoruz ("Galata < 1 travers les recits de vo- yages [1453-1600], E. Eldem lder.J, Premiere rencontre internationale sur !'Empire ottoman et Ia Turquie mo- derne, istanbul-Paris , 1991 , 117-129). Stefan seyahatna- melerdc verilcn bu ccmaatlerle ilgili bilgileri, 6.

^L.

Bar- kan vc E. I

I.

Ayverdi'nin

yaym1lamr~

olclugu 1516 tarih- li istanbul Vaktflan Tahrir Defteri ile de

kar~IIa~llrml~ti.

Stefan'm seyyah literatOrli ile ilgisi 14-16. yOzyii se- yahatnarnelerini inceledigi doktora tezi (Les voyageurs dans !'Empire ottoman [XIVe-XVIe si(xle!>}, bibliograp- hie, itinerarires et inventaire des /ieux babites, Ankara, 1991) sonrasmda da devam etmi:;;li: 17. yi.izy1l seyyah- lanndan Jean Thevenot (1980), Jean-Baptiste Tavernier (1981), joseph Pitton de Tournefort 0982) ve Jean Chardin (1 983) scyahatnamclcri vc [Ann e Bcrthicr ile]

Albcrtus B o bovius'tm Topkapt Sara yr antlann1 (Topka-

68

pt, Relation de Serail du Grand

Seignew~

Paris, 1999) c,;ok degerli bilgilerk notlayarak bir seri

i~·inde

yeniclen yaynnlanmalanna (,na yak olurken , Hi. yi.izyt!clan Nico- las de Nicolay'm eserinin (1989) ve [Cyril Mango ile]

Melchior Lorichs'in istanbul Panoramasz'nm (Melchior Loricbs' Panorama ofhtanbul, 1559, Bern, 1999) tipkt- basumna da katklda

bulunmu~tu.

17. yi.izy!l seyahatna- meleri serisinin Tiirk<;e olarak yaytmlanmast gene Ste- fan 'm ga yreti ile

ger~·ekle~mi~,

ilk olarak Alhertus Robo- vius ya da Santurf Ali l!Jkf

R(~)l'in

Anzlan,

Topk~ajn

Sa- rayt'nda

Ya~am

(2002) ve Tourne.fort Seyabatnamesi (2005), istanbul'cla, Stebn'm eclitorlligl.inl.i yapugt seri c;erc,;evesinde

yayrrnlanrnr~li.

Sesler, Tatlar, Renkler ile

Gec;mi~i

Yeniden Kurmak

Seyahatnameler gl.indelik hayatm

ak1~ma

clair Os- manh ar§iv belgelerinde, hatta narratif kaynaklannda pek bulamad1gm11Z !Orden aynnlllar sunar; gozlem, do- ku , koku , ses ve tat ile dolu anlaumlar, tarihc,;iler i<,;in son kertecle c,;ok g\.ivenilir olmasalar dahi, tarih

ara~ttr­

rnalanna ilgin<,; ac,;Ilunlar getirir. Stefan Frans1z Anadolu

Ara~tlrmalan

Fnstitiis(i dirckt(iru olarak

be~

yt!!tgma is- tanbul'a geri dondligl.inde (1994-1999),

i~te

bu cluyarh- hklarla doluydu. Bu di:inernde Osmanh ya§antismm tensd dokusuna l§lk tutan

~;alr§rnalar

yapt1.

1995'te Diloglanlan ve Terclimanlar sergisi s1rasmda yap!lan kolokyumun kapam§ glinu verilecek konser dolaytslyla tam§llgl Fikret Karakaya ve sonrasmda Bez- mara mOzik grubunu olu§turacak mlizisyenlerle birlik- te, Dimitri Kantemiroglu'nun Kitabii 'l-ilm 'l-musfkf ald Vech 'l-Hurnfat adh eserindeki 16-17. ylizyillara ait pqrev vc scmailcri bestclendikleri donernin sazlanyla seslenclirmek amauyla bir proje geli§tirdilcr. Stefan'rn kendisinin de ifade ettigi gibi, projc basit bir soruyL1

ba~lam1~t1:

Avrupa'da

ba~anyla

uygulanan

yakla~m1

iz- lenerek, Osmanh mliziginin performans tar7.1 ve dolayl- styla ruhu yeniden canlandmlabilir mi? Bu soruya o gti - ne dek genellikle olumsuz cevap vcriliyor, OstmHl!t llltiziginin notaya gc.;;irilmemi0 olmasr yeniden canlan- dmlmasmm onlindeki

ba~!Jca

engel olarak gtirO!Uyor- du. Dolayts!yla, ustadan <,;traga intikal eden bu mti zik gelenegincle en gerc,;ege yakm veya en otantik olam n en usta olanda gizli olduguna inanmak gerekirdi. Bu ise hem mlizigin ic,;inde geli§tigi toplumun, hem de ml.i- zik geleneginin kendisinin degi§mezligini kabul ermek anlamma geliyordu. Soz konusu yakla§1111I tarihdl§l bu- lan Stefan, "pseudo-orientalist" olarak tananlad!gi b u

anlayt~m

mimar!Jk alanmdaki tezahlirlerine

a~ina

ola- rak , muzik alanmda da benzeri bir yamlgiyi ifade etti- gini, Bezmara grubunu destekleyerek gosterdi.

Avrupa'da

gcli~en

·'cski/ erken" muzik

anlayt~I

uya-

n nca, orta<;ag, Ronesans ve Barok c!onemi eserleri arnk

besrelendikleri gOnlerin sazlanyla ve yorumuyla icra edi-

liyor,

kaybolmu~

seslcri ycniden kqfetmck anlam ka- zanmi§ bulunuyor. Kantemiroglu'nun Bat! mu zikolojisiy- le temas1 sayesinde notaya aldtgt eserlerin bestelendigi donemin sazlanndan ise gli numi.izde sadece ney, nak- kare ve claire kullantlmaya devam ederken, 16. yi.izytl sazlanndan kopuz , §ehrud ve .;eng r,;o ktan yok olmu§tU.

18. yi.izytlm sonlanna kadar kullaml an miskal , Topkap1 Sarayt koleksiyonlannda korunan iki ornegi hari¢, guni.i- mi.ize gelememi§ti. Bugi.inki.i ut, kanun ve tambur ise i.ir,;- dort yi.iz ytl onceki astllanndan olduk.;:a farkh bir yapt- daych. Santur gi.ini.imi.izde altl k kullamlmazken, rebabm da tclleri ve akordu degi§tirilmi§ti. Bu sazlar hakkmda sadece minyati.irlerden ve stmrlt saytda yazth eserden bilgi edinilebilirken, nastl c;a lmdtklan hemen tamamen karanhktayd1. Bezmara grubunun ustalan yeniden c; izilip yaptlan bu sazlara bilgi ve birikimlerini, usul ve hatta i.is- luplanm akt tarak "c;almayt" yeniden in§a ettiler (Splendo- urs of Turkey, 1999; Yitik Sesin

Pe~inde,

2000; " Mec-

mtla " dan Saz ve S6z, 2004; Tanburf isak, 2005).

Stefan, Frans1z Anadolu Ara§tlrmalan Enstiti.isu di- rektorliigi.i si.iresince grubun her hafta enstitude .;:ah§- masmt sagladtgt gibi , Topkapt Sarayt Ki.iti.iphanesi'nde- ki minyati.irli.i yazmalan ve Bibliotheque Nationale 'de bulunan albi.imleri de yararlanmalanna ar,;arak, kar§ISI- na r,;tkan metinlerde mi.izikle ilgili pasajlan saptaytp bunlardan grubu h aberdar ederek projeye destegini si.irdurdi.i. Stefan'm Albertus Bobovius, diger adtyla Santurl Ali Ufkl'nin Bihliotheque Na tionale'de bulunan Mecmua-i Saz ii. Soz adh yazma eserini inceleyip transkripsiyonlanm yapmas1, Bezmara ile ilgisinin sade- ce bir boyutunu olu§turuyordu. Bir yandan da sazlann ve mahfazalannm yapumna, hatta grubun konser giysi- lerinin tasanmma kadar pratik konul arla ilgilendigini;

dahas1 , Bezmara' nm Frans1z Barok mi.izik grubu Suona- re e Cantare ile ortak bir proje geli§tirm esine 6nayak o l- dugunu ancak bugi.in ogreniyoruz.

Bu arada, bizler farkmda degildik ama, herhalde sa- ray muziginin yam stra sultan sofralan da "yeniden ku- ruluyordu"; <;;i.inku 1994'te, istanbul'a daha yeni geld ik- leri gi.inlerde, Belkts'm (Ta§keser) ·'degi§ik" yemeklerini (ve hem resim hem heykel o larak kar§tmtza r,;tkan , hem yakm hem uzak "yarattklar'' tnt) hattrhyorum. Bu d o- nemde Osmanh mi.izik tarihinin yalnt z seslerin, ses ara- hklan ile perdelerin nastl elde edildig inin ara§tmlmasma degil, bir anlamlandtrma, usul ve i.islup tartt§masma da konu olabileceginin ke§fi ile birlikte, resim, edebiyat ve mimarhk, hatta yeme-ic;me ki.ilturu ile ili§kilendirmesi, benim i.;:in de bi.iyi.ik onem kaza nmt§tl. Paris'e dondi.ik- ten sonra yogunla§ttrdtklan deneyler sonucunda geli§tir- dikleri saray yemeklerinden se.;:tikleri taritleri Belkts'm steak resimleri C§liginde yaytmladtgt, 15. ve 16. yiizy tlda Osmanh saray mutfagma dair ara§tlrma da aslmda basit bir soruyla

ba~hyordu:

Bugi.in mutfagtmtzm vazge.;:il- mezleri olan domates , ye§il ve ktrmizt biber, patltcan ve

69

fasulye ancak 18. yi.izytl m ikinci ya nsmdan so nra Dogu Akdeniz yoresinc yaytld1gma gore, bunlann oncesinde acaba ne vardt?

(A

Ia table du Grand turc, Paris, 2001/Su/tan Sofralan, 15 ve 16. Yii.zyzlda Osmanh Sa- ray Mutfagz, istanbul, 2002) Stefan b u kitabm oyki.isi.'I- nl.i , "Osmanh Mutfagm1 Ararken (Bir Maceranm Hikaye- si)" ba§hkh giri§ boli.imi.inde anlatt1. 13. yuzytlda Mu- hammed ibnu'l-Hasan ibn Muhammed el-Katib el-Bag- dadi'nin kaleme aldtgJ Kitabii. 't-tabib adh eseri 15. yi.iz- ytlda Ti.irkr,;e'ye .;:evirmi§ olan Mehmecl bin Mahmud Sir- van!, metne kendisi de yemek tarifleri eklemi§ti. Stefan, bu Turkr,;e metni daha once ingili zce'de yayunlanmt§

olan Arapr,;a metinle

kar§da§ttnm~;

tespit ettigi 82 adet

"bilinmeyen" Turkc;e yemegin ger.;:ekten 15. ve 16. yiiz- yd istanbul'unda pi§irildiginin ispatt i<;;in de, daha once yaytmlanmt§ belgelere ba§vurmu§tu. Sonu c;ta, Bagda- dl'den c;evrilmi§ olanlann "Arap", eklcnmi§ olanlann

"Turk/Osmanh" diye ayn§tmlmasmm dogru olamayaca- g t, her iki kategoride yer alan yemeklerin tiimunun de- gilse bile, buyuk ktsmmm Osmanh saray mutfagmda pi-

§irilmi§ o ldugu kamsma varmt§tl.

1990 sonrasmda Osmanh saraymm ihti§ammt gos- termeyi amac;layan sergi deneyimleriyle beslenen Ste- fan'm Osmanlt maclcli

kulti.iri.ine (saray sanatla- nna demek belki daha dogru olur) duydugu il- gi, her ne kaclar bagtmstz bir yaym ile sonLir,;!anma- mi§Sa da, kariyer .;:izgi- si nde goz arclt edilme- meli cliye clli§iini.iyorum.

Kim bilir ilerisi ic;in neler dl.i§i.ini.iyor, planhyordu:>

(Topladigt .;:ok say1da Dagtstan kilimi akltma geliyor; gelecekte bir

sergi a.;:abileceginden soz ecliyordu.) Yaytmlanmam t;;

bilclirilerini, ornegin TiEM'cle 26 Eyli.il-12 Kas1m 1995 tarihleri arasmda gerr,;ekle§tirilen 'Turkish Carpets from the 13th-18th Centuries" ba§ltkh sergi dolaytsty!a du- zenlenen konferansa sundug u ve se.;:kin S1111f uyele ri- nin terekelerinde kar§Il11IZa r,;tkan pahah, yi.iksek kalite- li bah saytsmm azhgm1 vurgulad1 gt tebli gi goz oni.ine ahrsak, Stefan'm Osmanh maddi ki.ilti.irune de taze bir bakt§ getirdigini soyleyebiliriz. Bi.iyi.ik ve gorkemli ha- hlann u zun st:ire yalmz camilercle anttsal ve t6 rensel bir kull amm buldugunu , Turk-Mi.isli.iman ev ya§amma ise b ir

go§teri~li

ti.iketim unsuru olara k hah kullammmm, belki Bau'nm O ryantalist kurgusunun Ortaclogu ·ya itha- li sonucunda ve anca k 19. yi.izytl sonlannda girdigini il eri sl.irerken Cumhuriyet donemi kulti.ir tarihi c;ah§ma- lanna h akim olan milliyet.;:i mitoloj iyi de derinden sar-

sJyordu. lt

Bu a rada pop(il e r tuketim ir,;in de bir §eyle r llre tece k zama111 yaratabilmi;; o lmasJnl hal a

~a~kmltkla

kar;;11Iyorum (o rneg in Demeures ol/omanes en Turquie, Pa ris, 1992/ Living in Turkey, Londra , 1992). Ge ne de O sm an- II maddi kliltur(i ile kurd ug u ilg inin, hatta Bezmara'nm c,;algtla nnm in§asmm ya da Su ltan Sofra lar(nm yazunmm zorlu yeni - de n canbm.hrma boyutunun dahi Stefa n ic;;in yalmzca birer cntc lektue l egzcrsiz o ldugunun; ki;;isel sec,;imle riyle bu yenicle n canla nclumalann pek bir ilgisini gorme cligimin; bir

ba~ka cleyi~le ya~antJsmda

bir Osman- hhk ozle mi ic,;inde olmadtgmm altm1 c;;izme cle n gec;;eme- yeceg im. Sultan Soji·a/an'ndaki tarif1erde n baz!lanm se- c;;ip, bira z glinlimli z ta tlanna ve alt kanhklanna uyarlaya- rak de neyip,

pi~irilebilirliklerini

ongore n bir sunu;;u scc,;- mesi, bir kez daha, mimarhk ve m(iz iktc oldugu gibi "ye- nide n canla ndmna"

yakla~m1mm

be nze rsiz kiiltllre l ve zi- hinsel ca zibesine clair bir meseleydi.

ista nbul'da gec,;irdigi

be~

ytlda Stefa n, kimbilir kac;;

ki§iye yol g(islerdi , yarcltm e tti, kac;;

ki~inin

ufkunu ac;;ti' Bu sllre dc benim haya t1ma dokundug u anl a r, ke ndisi- nin de enstiti.ide gerc,;ekle§tirdigi e n one mli proje o larak gordi.igll Bezmara grubu ile Osma nlt saray mi.izigi c,;ah§- malan , 1995 "Dil Ogla nlan " (F. Hirzel ve C. Vigne-Bop- pe, Enfants du langue et drogmans! Dil

Q.~lanlan

ve Terciimanlar, istanbul , 1995) ve 1999 ''Versailles" sergi- le ri ("Le palais de Topkapt e t son evolution", Topkapi e Versailles, tresors de Ia Cour ottomane, M. Bemus-Tay- lor, J-P. Desroches, B. Saule, S. Ye rasimos [der.], Paris, 1999, 108-112) ile istanbul Fra nstz Ana dolu Ara§tumala- n Enstiti.isi.i'nde organize e dilcn "istanbul: insanla r ve Meka nlar" adh semine rle r diz isi o ldu.

istanbul'un Niifusu

Bu semin e rle rde n b irin i burada (izellikl e anmak isti- yorum. Ste fan 'm (daha soma Eyi.ip sempozyumunda da degindigini yukanda b elirttigim) bane halk t m e vcudu- nun (vc do lay JsJyla katsay1smml daha a;;ag1ya c;;ekilme - sine baglt o larak ista nbul nll fusunun da yenide n hesap- la nmas ma cla ir sundug u ye ni sa v, bu ko nuda cla ha on- ce

it~Ick edilmi~

o lan

ku~kulan

da goz online ahrsak , c;;ok onemliclir ve ne yaz1k ki ancak Edhe m Eldem'in bir (izet

\'C

cl egerle nclirm c: yaZ!St ile literatlire girmi;;tir ("Ste- fa n Yerasimos: '16. Yuzy!l istanbul Ni.ifusunun Te kra r De ge rl enclirilmesi ic,;in Verile r'", Toplumsal Tarih, 14,

ubat 1995, 26-27)

Uzerincl e c,;ok ya21lmt? (ama gerc,;ektc p e k az

~cy

bi- linen) ista nbul'un Hi. yi.izytlcla ki ni.'1fusu, gerc;;ek istatis- ti ki veri n oksa nl!g ma ka r§m (seya hatnamele rcle gori.ile n tOre! e n) s ubje ktif, izle nimsel e nfo rmasyon parc;;aCJklan

t~1gmcla

dc:ge rlenclirilirken, abantlarcla ideoloj ik sapttr- malar da c:tk ili

olmu~tur.

Soz konu.-.u d c:gc:rlendi nnc: ya- Zismcb ifade ecl ildigi gibi:

70

Batt'dan baktldtgt takdirde. bir nevi

exotisme

kaygusu 0

dcincmin li!cratlirlinde oldugu kadar, daha ge<; di:inemlcr- deki -vc hatta gunlimuzdeki- bazt tarih<;:ilcrde de gi:ize

<;arpmaktadtr. Dogu'dan baktldtgl zaman isc, klasik Os- manh di:ineminde istanbul'u bliyuk vc !latta dev bir ~ehir kimligine sokmak, a<;:tk bir ~ekilde Turk toplumunun Os- manh devleti ile olan garip a~k/nefret ili§kisiyle izah edi- lebilccek t(irde bir niyeti io;:ermektedir. istanbul'un aym donemdeki Paris ve Londra gibi ~ehirlerin dcirt be~ misli daha bliylik o!mast, toplumumuza imikam ag1rhkh bir tat- min vermekte ve klasik (dolayiStyla yozla~mamt~ ve Avru- pa kar~tsmda hen(iz kli~·(ik dli§memi~!) ·~anh' Osman!t im- paratorlugu imajtyla birebir i:ir!Li§ebilmektedir.

Edhem Eide m 'in ozet vc clegerlenclirme yaztsmcla da belirtildig i gibi, Stefan Yerasimos \m amaCJ , "bu t(ir ·ef- sa nevi' istatistikl e ri sorgulama k ve bunun otes incle, elde o la n bazt

ar~iv

be lgelerinde n hareke tle daha gerc,;ekc;;i bir alternatif sunmakt1. " Ve rgilenclirm e amac,;!J ta hrir clefte r- lerinde n ha reketl e, vergisel say11n ile de mogra fik ta hmin a rasmda glivenilir bir kore lasyon kurul am ayacagmdan, Stefan vak1f tahrir defte rle rine do nerek , vcrgiscl/mali ba- ne kavrammm yerine fizikVmeka nsal bane kavrammt kullanmay1 oneriyordu . 5000 evi kapsayan kay1tla ra ba- kJidJ gmda, her vak1f e ve orta lama be§ mlilk e v

di.i~ti.ig(i

anla§JimaktayclJ. Bu ora n kabul e clilcligi takdircle Suri t;i ista nbul'uncla 5000 vak1f eve 25.000 mlilk ev tekablil et- tigi ve clolayJsJyla §ehrin topla m me sken adedinin 30000 c ivannda olclugu soyle nebilirdi. Me ske n/ hane nin bliyi.ik c,;ogunlukla te k kath olclugu di.i§llnlilllrse ve bane halkt mevcudu onalama be§ olarak kabul edilse bil e (ki Ste- fan bunun yerine 3,31 katsayiSI111 oneriyordu), Eyi.ip, Ds- ki.iclar ve Galata baric;; istanbul n(ifusu 16 yi.izytlda ancak 150.000 civanna vanna ktayd1.

Kimi kez bu rakamm ii<;; misline vara n ni.ifus rakam- la nnm saygm tarihc,;ile rimiz ta rafmdan nas!l liretilcligini ve bu sure tle bir fasit claire ya rallhm;; o ldugunu cia gos- te ren Ye rasimos, 2004 ilkba ha nncla Saba nc1 Onive rsite- si Ta rih Program! Semine r Se ri si'nd e yaptlgt

konu~macla

cia, ikincil lite rati.irde te krarlana ge len abartJ!J rakaml a- nn nastl lire tildigini , cla ha clogrusu ti.iretilcligini , bir kez claha ve c,;ok aynntth ola rak ircle le mi§ti.

Projeler

Ste fan Yerasimos 2002 ve 2004 bahar som estrl e rini misafir profesor ola rak Saba nu Oniversitesi'ncle gec;; ircli.

Ya§asayd1, 2006 ba har somestrinde lic;;linc(i defa ge le-

cek, so nra da Pari s VIII 'd e n e me kliligini aldJgmcla, tam

zama nh ola rak a ramt za kattl acaktt. 0 da, bizle r de bu-

nu c;;ok istiyor, bekliyorcluk. 2002 ba ha r clo ne mincle

'T arihsel istanbul " seminerini Saba nu Unive rsitesi'nde

ilk kez verirke n Ta hta kale pilo t bo lge sec;;ilmi§; og re nci-

le r Ayasofya

ve

Fatih vakfiyeleri nin ilgili bolumle rinin

transkripsiyon la nni yapttktan soma, \'akfiye kaynlann-

da buluna n m Lil kle ri. ayn nttli o larak vcri le n

kom~uluk

I

ili~kilerinin

yardumyla ve kimi kez gen;:ek boyutlanyla me kana yerle§tirip, da ha sonra cia bu re konstriiksiyonu Pervititch haritasma o turtmayt

ba~arml§lardt.

Bir ekip projesi o lara k

gerc,;ekle~en

bu seminer sonunda 1 '5.

yi."lzy llda Tahtakale'nin fiziks e l yaptst ortaya c,;tkanldlgl gibi, mi.ilkle rin bir si.irec,; ir;inde nastl e l dcgi§tirdigi de izl enmi§ti. Ru rekonstri.iksiyonun, Mercan Yoku§u'nun yaratt1g1 tahribat

dJ~mda,

bugi.inki.i fizikscl yapJya bire bir kar§1ltk gelmesi biiri.in grubu he yecanlandmrkcn, Stcfan'm projcsine h1 z

katm1~t1.

2004 ilkbaba nncla ''Tarihscl istanbul" scm incrini bir- likte yone ttik. Bu kez, 6.

L.

Barka n ve E. H. Ayver- di'nin yayunlamt;; o ldugu 1546 ta rihli vaktf tahrir defte - ri ile Ste fan 'm transkripsiyonunu bitirmekte oldugu 1 '580 ve 1596 tarihli vak1f tahrir defterlerini kulla narak, Tarihi Yanmacla 'da Tahtakale benze ri ticaret m erk ezle- ri veya Ayasofya , Vefa ya da Zeyrek gibi ser;kin smtfm oturmayt tercih ettigi mahallel erin fiziksel ve sosyal ola- rak yeniden kurgulanmas1 ic,;in Stefan'm ongordiigi.i modcller tartl.'itlch vc uygul ama <:gzersizleri yapt!di. U nahiy<:ye aynlan Surir;i

yerle~iminin

200 kadar mahalle- si ve 2500 kaclar Mlisli.iman vaktf kurucusu, kimlikle ri ve gelir kaynaklanyla saptanabilirkcn, mcslekler, k6- kenler,

korn~uluklar

gibi aidiyet meseleleri gi.inderne geldi. Stefan, bu derterlerde kayda ger;mcyen.gayrimi.is- lim ni.ifusu da

cizy<:

deft<:rlerinclen

r;ail~arak

bu tabla ya da haritay1 tamamlamayt amac,;hyordu.

Stdan, bu kadar ccsur ve uzun soluklu bir prujeyi tek

ba~ma

gotliri.irk<:n , bir yanclan da Osmanh yoneti- mindc din, rnacldi ki.ilti.ir vc e tnik gruplar, tarihi bag- lam, yani Siileymaniyc Ki.illiyesi orneginde oldugu gihi (La mosquee de Soliman le magn[jlque, Paris, 1997 I Sii- leymaniye, istanbul , 2002), Kanuni'n in fetihleri vc Os- man]! askeri, politik ve ekonornik gi.ici.iniin yansuml SI olawk mimarhk, mimar ocagt ve mimarla r,

i~gi.ici.'!

vc

·antiy<: o rganizasyonu, i.icretle r,

c,;ah~ma ko~ullan

i.ize- rinde yt!la rdlr cli.i§i.inmeye devam ediyordu ("Les regist- res de I a Suleymaniye ", Dossiers Histo1ire et Archeolo- gie, 127, 1988, 46-49; "Sinan and His Patrons: Program- me and Location", j ournal of the islamic Envi ronmen- tal Design, V, Roma , 1990, 124-131). Aym yt!, 18-1 9 yi.izy!llarda a(;ila n mi.ihendis okullanm vc egitimde de-

gi~irni

ozetleycn bir rnakale daha

yayunbnu~tl

('"Les in- genicurs ottomans", Batisseurs et Hureaucrates. Tngen i- eurs et socicJie au Magreh et au Moyen Orient, E. Lon- guencsse [der.l, Lyon , 1990, 47-63). Bildigim kadanyl a Mimar Sinan hakkmda bir rnonografi tasarilyordu. 13ir- likte dlizcnlemeye baztrlancltgmllz Osmanh mim;ui planlan sergisi isc Sinan sonrasmda mimarlar ocagmch1

ya~anan

cleg i.)imi de knnu aiac;Ikil.

Sinan' m mimarhgma atfeclilen a nakronik de gerlcr;

a k!lct, geli§imci, cl egi§imci ve yenilikc,;i, yani "mo de rn"

olarak gosterilmesi;

ba~ka

bir

cleyi~;lc

ge<;:mi§in bugi.i- ni.in terimleriyle

di.i~Cmi.ilrnesi,

bir slireclir derinlemesine

7 1

ele~Liriliyor.

Stefan bu

ele~tiriyi

ilk gi.in de m e getire n lcr- de n o la ra k hanrlanmah. Gen e 2004 ilkbahanncla birlik- te tasa rlay1p verdigimiz ·'Osmanh Mimarhk Pratikleri"

seminc rinde , ilk bollimdc 15-16. yi.izyli , ikinci bollimde de 17-18. yi.izytl mimarhk hizmetlerinin organizasyonu- nu incelemi§ ve Sinan sonras1 degi;;imi irdele mi§tik.

Stefan'm bu se minerde bizlerle payla§tlgl Osrnanh mi- marlan prosopografyas1, mi.itevaz1 ve gerc,;ck<;:i, ama ay- nl zamancla bi.iyi.ik

di.i~i.inebilmcnin

vc hayal edebilme- nin hir ornegidir ("15.-16. Yiizyt! Osmanb Mimarlan: Bir Prosopografya Dcnemcsi", Af!(e Batura Anna,fJ,an,

lvli-

marltk ve Sanat Taribi

Yaztlcm,

istanbul, 2005, 37-62).

Stefan , §air ya da ule ma tezkire leri benzeri, mima rl a n konu a lan yaz d1 eserlerin olmamasmdan, diger birincil kayn aklan ise bir ki §inin, hatta bir e kibin taramasmcla- ki gi.i <;:li.ikten hareketle, bilinen biyografik bilgi kmnttla- nndan bir iskelet kurmay1 ve bunu ara§ttrmaolann ko- lektif olarak geli;;tirmesine sunmay1

ama<;:lamt~tl.

ikincil litcrati.ircle si.irek li te krarlanan yanh§lann aytklanama z olmast kar§tsmcla

Std~m

boyle radikal bir tavtr al- mayt uygun bulmu§tU. 13u iyimser ve inanc,;h ara§tm-

CI,

Osmanh mimarlan ko- nusundaki

yanh~lara

<;ok net bir §ek ilde dikkat

r;ekmi~ti:

Ti.irk sanat tarihinin bir yandan tepkisel bir c;izgi- cle cvrimi, yani yi.izyJIIar- dan beri llatt'dan gelcn hH; Lim,emcye

kar~1

bir kamllama \:abast i<;:inde

geli~mesi.

i'>tc yandan da giin(im(iz(in

'ba~

oyuncu ' mima r figiiriini.i eski di.inemlerdc de aktarmaya

<,;a!J.~mast

-ki bu konuda mimar ki'>kcnli sanat larih<;ilerimizin rolli

olmu~­

tur- bu durumu daha

kanm1~1k

bir bic;ime sokmakrad1r.

Birliktc bir de semt tarihi pro jesi clii;;Unmii;;,

Te~vi-

kiye 'yi Gi.ize lle §tirme De rnegi'nin koruyucu

~cmsiyesi

altmda ki

"Te~vikiye

Mahallesi Ara§ttrmalan: Tarih , Mi- mari, Ya am" projesi ka psa mmda tasarlacltgumz i.i c,; ki- tabm ilki olarak "Te;?viki ye Mahallesi'nin

Kurulu~

Tari- hi ( 17H0-1920)"

ba~!Ikh

bir cilcli birliktc yazma yt pla nla-

mt~Uk.

De rn egin ci.)mert destegi saycs indc k1sa s(iredc loplanan bdgekr

l~tgmcla,

19. ylizy!lm ikinci yansmcl<J serntin lizerinde gcli?eccgi alanm topografik

v<:

idari Sl- rurlan ilc bu sJmr!ar ic,;indc yer a lan ern lak-1 hiirnayOn ya da ozcl mlilki yet stati.islindeki <; ifi:lik , habs;e, arsa ve ya ptlan saplamak ml'nnkiin

olmu~tu.

ilk

a~amacla.

semtin gcli::;im si.irec inde bu miilklcrin

smlrlannl, e l degi§tirmc ve pa rse lasyon slirecini

V<:

semte

ula~m1

ic,;in e::vamanh o larak pla nla nan a na arte r-

lerin ve altyapmm geli;;imini iz lcyerek, b u si.i rec,;te fi-

nans ve uzma n kulla numnm

imparator~un

tarihine

c

J~tk

tutaca k nitcli klerini

ara~tmnayt

pla nhyorduk. Tkinci

a~amada,

semtin mimari karakterini tannnlayan konak- larclan tipik iirnek

olu~turabilecek,

gors e! vc ya Z!h do- klimantasynn a\:tstndan cia zcngin en az li <; ranesini sc-

<;ere k mim a ri ve macldi kiilti.ir tarihi a<;tlannda n ince le- meyi

ama<;hHm~nk.

Son

a~amada

cia , scmtin sosyal ve kiilri.ircl

ya~pnusma t~tk

tulmak amau yla sbz konus u kona klann hancdan (iyelerinde n ya cia yOnetici e litin e n Ctst ka tmanlanndan

olu~an

sahipkrinin

ya~am

hika- yele rini kunnaya

<;alt~acakttk.

Ara~urmalanmtz

sonucu, hattn sayt!tr sa ytcla plan vc haritaya ci a

ula~abilmi$tik.

Aynca fotog raf ar$ivlcrindc n yararlana bi lme olasthgt bu proje nin en cazip ta raflann- cl an birini olu;;turu yordu ; yallllzca bugLine kalmamt§

o lan ko naklar dcg il, mimari patron olarak istanbullular da arttk etc kemige hLiri.inebilecekti. Oyle

di.i~iini.iyot·

vc umuyorduk.

Son <;all§malarmdan

Daha l'mcc de lx:lintig im gibi , Stefa n Yera simos 1546 , 15HO ve 1596 la rihli vaktf tahrir dcfterleri i.izerin- de titi zlikl e, yorulmada n, ytlla rdtr siirdlirdligli

<;ah~mala­

nm toplu olarak yaytmlamayt planhyorclu. Bu <;alt§ma- lannm yan lirlinli cliyebilecegimiz son yaymlan ndan yaltmca ikisi ("Le waqf clu Defte rdar Ebu'l Fazl Efe ndi et se s be neficiares",

Turci-

ca, XXXIII, 2001 , 7-33 ve

"Dwellings in Sixteenth- cc.:ntllly istanbul", 7be Tllu-

minaled '.f'uble, the Prospe-

rous House, S. Faroqhi vc C. K. Neumann [dcr.J, is- ta nbul, 2005, 275-300), egcr as1!

o;;a!t~mast

gi.in

t~I­

gma <;;tkabilseycli tarih<;ili- gimiic yapacagt katkmm ne boyutlarda olacagt bak- kmda hir fikir vercbilir.

Mimarlt k tarihimiz i<;in son de recc bnemli olan

"" Dwellings in Sixteenth-century istanbul (16. YLizytl

istanbul " unda Evle t")" ba§ltklt

<;alt~masmda

Stefan , 16.

yLi zytl istanbul evini ta rif e de n te rimle ri irde lcrke n, bir SOZ!Lik dili i<;ind e

Stkt~makstZin,

bu terim]e rin ta?,Idtgt a nla ml a n

incelemi~ti.

Boyle likle odala r ve servis a la nla- nnm m e kan i<;inde d agtltmmt, ka tlan, ya pm1 m alze me- sini de

anlamlandmlabilmi~;

fe tih strasmm Bizans cvini ta rif e tmcye

<;ah~trken,

fe tih sonra st ista nbul evini de

son dcre ce sagla m bir arg (imanla

tantmlayabilmi~ti.

Ste -

fan Ye rasimos, ayn ca istanbul i<;in te k bir ev tipi ong(i - rOie meyeccginin alttm

<;izmi~;

bir im paratorluk merke zi olarak

i~tanbul'un

bir ev arketipi

olu~turamayacagma,

tcrsinc. hu m etro po !Cnl merkez ve <;cvrc m aha llelcrin- d<' fa rkl t ihtiya<,::a ra hizmct ve re n, degisik clone rnlc ri n sos ya l. e konomik vc klilt(ire l kimli klcrini ya ns tta n ev

72

tiplerinin <;;okl ug u, o;;ogulluguna dikkat

<;ekmi~tir.

Ste- fan 'm vaktf ta hrir ddter!e rinden titiz bir analiz ile tcspit euigi 16. )rti zytl Suri<;i ista nbul cvi karg irclir. o;;okkatlt degildir, avluludur, fakat tarilti ya nmadada bah<;;ele re ycr bulunma z. Bu tamm, gOn(im iizcle TCtrk c vi diyc ta- ritlcne n al1.5a p, <;; okkat!t , a vlulu vc bah<;di ev tipinc ne- re dcyse taban tabana zll.ltr.

Curnhuriye t tarih<;iligincl e Osmanlt ye me-i<;m e a!t.-:;- ka nhkla n folklor

~:alt$malan c!J~mcla

t(irnLiylc hor gbr(iJ-

!llLi~kcn,

sivil/yorcsel mima r!tgm ast! cazibc konusunu cvler

olu~turmu~

vc mima rltk fakiilte lcrinin mimarhk ta- rihi a na bilim c.lallannc.la Osmanh stmrlan i<; indc birka<;

mod el vurgulanmt$, bu arada e rnik model , "Ti.irk Evi'".

serpilip

gdi~mi~ti.

Ye mc-i<;mc tarihi ile ilgilcnmemenin , tLimL1yle, ra rilwiligimizin dLinya tarih(:iligi mccrasmm dt-

~tnda,

ke ndi kendine dcvine n bir iilemcle

geli~mesinin

sonucu olclugunu soyleyebiliriz. Osrnanlt evi ilc ilgili

~:a­ h~malar

ise, bir yandan enva nter saytlabilccek saptama- larla "yercJ'" vc strmh kaltrken , rnimarlann formalist yak-

la~unlannm

cia kurbam

olmu~tur.

Digcr yandan, m im ar- ltk

tarih~·ik:rinin

bu

~ckilci ve

idealist

yakla~mn,

Ti.irk ad et ve ge lenekle rine ya§ama f1rsat1 verecek fonksiyon- lan i<;eren sana! ve

tarih-dt~I

bir "Ti.irk Evi" modeli yara- ttrken, bu e vi hem cliger yeni<;ag (erken modern) Balkan ve Ortadogu e v tiplerinde n bagtms tz (bbyle likle Ti.irk et- nisitesini Osmanh i<;in ba§at) ktlmaya, hem de Osman- lt'dan dogan ulus-clevletlerin benzer paradigmalanyla kapt§arak Osmanh ki.ilti.iri.inde

ya~arn

mekanlannm ti.i- miiyle insandan kopanlmasma katktda

bulunmu~tur.

Oysa 1 980'lcr sonrasmda Osman it tarih<;ileri mimar- lt k vc

~ehir

tarihine giderek dogrudan katk1da bulunma- ya

ba~lachlar;

yeni somlar fonni.ile cttiler; saptamalarda bulundular, insan ilc.:

ya~am

mekanmm birlikte e le aim- mast konusunda Ankara , Kayseri, Halcp, Kahire, Gazi- antcp, Kastamonu, Ku<.ll"ts gibi bir dizi

~chirdcn

cirnek- lcr sundular. Bir

~chir

evinin

in~a

maliyeti, cl

degi~tirmc

yollan , ortak mLilkiyct,

sat!~

fiyatlan, aile yapts t, kacl111 , erkck vc (:ocukla r olarak ev sahiplcri ve cknnomik gLi<;- leri, zenginlik vc stati.i,

~ehir

toplu munun (mesick g rup- lan, din vc e rnisite itibariyle) ya ptst, n(ifus bilgileri,

to-

p ografya ,

ileti~im

aglan , ycrcJ terminoloji, ev tiplcri ,

i~·

bo liimi.i, ev ve

~ehir

i<;inde uzmanhk alanlan gibi <;Ok

<;e~itli

konular, bnce likl e §eriye sicilleri ve vaktf kayttl a- n araohg tyla tartt§Jltr

olmu~tu,

oluyorclu. Osma nlt dev- le tine

ve

roplumuna clair ··ye ni" sorular sormaya ba§la -

yan ··gen<;" bir tarih<;iler ku§a gt, aske ri-reaya

kar~ttltgt

i.i zerine kurulan para digmayt a§mayt <;;a h§Jrken , gi.inde- lik hayat111 bi.itLin alanla nnt kapsayiCt, dev let ve topl u- mun bi.itLin kesimle rine . do laytstyla mimarhga , diger Listyapt ku rumlanna ve klilti.ire

ili~kin

sorular formLile etmcye b:L 5ltyordu. $c.:hirli sc<;kin smtfm p ara b iriktirme yo ll an, kt rsa l/tanmsal gcliri n

~cltir

kiilt C tri.ine a kttdrnast.

. 5ehirl i

y;t.~ann,

ma cldi k(ilti.ir.

ya~am

sta nda rtla n vc ti"tkt'-

tim, satt:;; veya

payla~nn

sonrast onaya ,_ :tkan

anla~maz-

IIklar, aile ve hukuk gibi alt temalar, hircylerin ve sos- yal gruplann ya§am mekanlannm c,;ozi.imlenmesindc bc- lirleyici oldu, olu yor. Bir yandan yeme-ic,;me aii§kaniik- lan gibi mikro ol c,;ekteki bulgular, diger yandan yoneti- ci elitin ve padi§ahm me§ruiyeti ic,;in kac,;mtlmaz gbrlilen semboller ve riri.iellcr gibi makro belirleyiciler, tarih<;:ilc- rin elinde, bu tablonun giderek daha bnemli ve daha renkli parc,;alanm olu§tururken, mimar!Jk fakliltelerinde hala formalist/ rasyonalist ana lizler surdliri.iluyor. Bina

di~mdaki

birincil kaynaklardan hareketle insan ve me- kanm tarihini ara§ttrabilecek, mimariik formasyonunun verdigi duyarhltgt korumakla birlikte tarihc,;ilige dogru- dan katk1da bulunacak nitelikte ozgun sorular formlile edebilecek yeni bir nesil, bunun ic,;in gerekli donanim- dan yoksun btraktlmaya devam cdiyor.

Entelektuel Ufuklarr

Oysa Stefan Yerasimos'un entel ektuel seruveni, i§ te bu noktada farkh ve onemli bir model olu§turmaktadtr.

Ornegin Stefan, istanbul c,;a h§malannda 15.-16. ve 19.

ylizytl tarihine agu·ltk vermi§ olmakla birlikte, ge<;:i§ do- nemine dair soru ve saptamalan da ikincil literaturlin baygmhk verici tekrarlanndan uzak, orijinal ve c,;arptcty- dt. Bir yandan, ozellikle Sault seyyahlann gozlemlerin- den kaynaklanan, ama zaman zaman Osmanlt kaynak- lannm da destekledigi bir olumsuzluk, bozulma, tukeni§

havast ic,;inde payitahtm baktmstz, guvensiz, anar§ik bir

§ehir olarak resmedilmesine; diger yandan amtsal ve klilturel faaliyetlerin yogunla§llgt, yeni uslil ve uslup ara- yt§ lannm geli§tigi bir onama dikkat c,;ekiyordu ("Istanbul and Its Westernization Process", Istanbul-World City, is- tanbul, 1996, 48-53). Stefan,

"<;:eli~kili

gorulen bu gorun- tu aslmda birbirini tamamlayiCtdir" diyordu:

1 6 ylizyilda kentin

asayi~i

kadar

~ehircilik

dli zenine olum- lu bir bi <;;imde bakan bauh gozlemcilerin giderek

dli~Lince­

lerini degi §tirmelcrinin nedcni , istanbul'da kaldmm cilar, suyolculan, mezbeleciler taifesinin ya da ;;ehremini ve mi- marba;;mm verdigi hizmetlerin yozl a;;mas1 kadar Batt kent- lerindeki tersi yiinde go rtilen

geli~medir.

Diger yandan istanbul yangmlannm §iddet ve yo- gunlugunun 18. yi.izytl boyunca anmasma i §aret ediyor ve evlerin gene de, hatta giderek daha fazla , yalmzca ah-

§aptan ve derme c,;a tma yap1lmast bu yangmlarla dogru- dan ili§ kili oldugu izlenimini verdigini vurguluyordu:

Yaptlann kagir ol arak yapilmasmm ve diger onlemJerin almmas1 konusunda her bliylik yangmdan sonra verilen emirlerin tersine, a<;;tkta kalan on binlerce insam banndtr- ma zorunlulugu, birka<;; glinde

in~a

edilebilen bildigimiz istanbul tipi ah§ap evin dogmasma neden olmu§ tur.

Bu. ba 9 1I

ba~ma

bir bulgu ve mimarhk tarih c,;iliginin var olandan geriye dogru gi derek izledigi anlama slire- cini ters yliz edecek bir

yakla~1111

bic,;imiydi. Devamla,

"boylece en lmh bi<;;imde kurulan bu konutlar aym za- manda en kolay yananlardtr'· derken , Osmanh zihniyet

73

yaptlannm ktsa vadcli donguselliginin, nastl tekrarct bir si.ireklilik ya- ratttgma da vurgu yapt- yordu.

Gene 18. yuzytl Os- manh dunyasma dair saptamalarmda Stefan, dini, dolaytstyla degi§- mez zannedilen, degi§- mesi bozulmastyla bir tutulan di.izenlerde ya§a- yan toplumlara vc im- paratorluk, yani di.inya

devleti olma iddiasmda ki iktidarlara ili§kin geni§ kom- paratif c,;erc,;evelere gonderme yaparak, "!lim geleneksel toplumlarda oldugu gibi Osmanhlarda da yenilik bir bozulmadtr, c,;unku kurulu di.izenden bir sapma olarak algtlamr. Oysa toplum ic,;i dinamikler c,;eli§kilere ve ger- ginliklere yol ac;ar" diyor ve boylece bir kez daha ba§- kaldm ve uzla§ma gundeme geliyordu: Bu durumda , tum halkm kattldtgt gosteriler, kattlanlann sozleri ve davram§lanyla kurallan c,;ignedigi, yasaklan deldigi, oyunlann olagam, alt§tlageleni a§tJgt §enlikler, gergin- liklerin bo§almasmt ve toplum duzeninin yeniden rayt- na oturmasmt saglamaktaydt. Yani toplum , dogrudan ya da gosterilere kattlanlann arao!tgtyla kunlanm do- ker ve boylece yeniden kurulu duzene kattlacak hale gelirdi. Stefan, bu §enligi duzenleyenin iktidar oldugu ve bu dunyada hakimiyetini kurma c,;abasmda oldugu- nu da hemen hattrlattyordu ("SOr ve SOrnameler [DO- gun ve Dugi.in Kitaplan]", S{irname, Sultan Ahmed'in Dugiin Kitabz, istanbul, 2000, 7-11).

Stefan'm 19. ylizytl ki.ilturel degi§imine dair c,;a lt§ma- lanna burada hie,; deginmedim. 18. yUzytl istanbul'unda c,;eli§kili gorUien, ancak birbirini tamamlayan karga§a ve estetigin, tukeni§ ve yeniden canlani§ll1 olu§turdugu

karma~1k

tabloyu Tanzimat sonrast geli§melerin I §tgm- da ge ne istanbul ve Trabzon, Tokar ve Afyon ornekle- riyle tamamlamaya r,;alt§!11t§tt. 13alkanlar'clan Kafkaslar'a, Dogu Akdeniz'den ic,; Asya'ya birc,;ok yeni c,;ag (erken modernite) §ehri hakkmda olsun; mimar, seyyah, el<;:i, sanat<;:t ve devlet adamlan gibi tarihi ki§ilikler hakkmda olsun, kaleme aldtgi c,;ok saytda ansiklopedi maddesi de, Stefan'm kendi entelekti.iel macerast Sirasmda kar§t- la§tigt ve tanunaya c,;aba gosterdigi alanlann C,:C§itliligini , ufkunun geni§ligini yansttmaktadtr.

Bense kendi tant§tk!tgun aractltgtyla , Stefan Yerasi- mos 'un §ahsi seri.iveni ve kariyerinde, aynt zamanda, Osmanlt kliltur tarihinin uzerinde yukselecegi temeli in§a etmi§ oldugunu gosterebildigimi umuyorum.

• Dar;. Dr .. Sa nat ve Sosyal Bilimler Fakiiltesi, Tarib Progranu, Snbalft;1 Oniversilesi