Türkçe Ses Dizgesinin İşleyişi - I
Dr. Öğr. Üyesi İpek Pınar Uzun
Carr, P. (2008). A Glossary of Phonology. Edinburgh University Press.
Clark, J. (2007). An Introduction to Phonetics and Phonology. Üçüncü Baskı. Blackwell Yayınları.
Crystal, D. (1980). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley Yayınları.
Ergenç, İ. (2002). Konuşma Dili ve Türkçenin Söyleyiş Sözlüğü. Multilingual Yayınları.
Gussenhoven, C. (2011). Understanding Phonology. 3. Baskı. Hodder Education.
Handbook of the International Phonetic Association: A Guide to the Use of the International Phonetic Alphabet.
(1999). Cambridge Üniversitesi Yayınları.
Johnson, K. (2003). Acoustics & Auditory Phonetics. Blackwell Publishing. İkinci Baskı.
Katz, W.F. (2013). Phonetic for Dummies. John Wiley & Sons.
Kent, R.D. ve Read, C. (2002). Acoustic Analysis of Speech. Thomson Learning. İkinci Baskı.
Lacy, de P. (2007). The Cambridge Handbook of Phonology. Cambridge University Press.
Ladefoged, P. (2005). Vowels and Consonants. Blackwell Publishing. İkinci Baskı.
Ladefoged, P. (2006). A Course in Phonetics. Thomson/Wadsworth Yayınları. Beşinci Baskı.
Odden, D. (2005). Introducing Phonology. Cambridge University Press.
Özsoy, S., Erk-Emeksiz, Z., Turan, Ü.D. ve Uzun, L. (2011). Genel Dilbilim II. (Ed. Özsoy, S., Erk-Emeksiz, Z.).
Anadolu Üniversitesi Yayını.
Reetz, H. ve Jongman, A. (2009). Phonetics: Transcription, Production, Acoustics and Perception. Blackwell Yayınları.
Seikel, J.A., King, D.W. ve Drumright, D.G. (2009). Anatomy & Physiology for Speech, Language and Hearing.
4. Baskı. Delmar Cangage Learning Yayınları.
Stevens, K. (2000). Acoustic Phonetics. The MIT Press. Birinci Baskı.
Zsiga, E.C. (2013). The Sounds of Language: An Introduction to Phonetics and Phonology. Wiley-Blackwell Yayınları.
Okuma Listesi
ÜNLÜLER (Vowels)
Ünlüler, ses üretimi sırasında konuşma organlarında kapanma ya da akciğerlerden gelen hava akımında engel olmadığı için gürültüsüz olarak çıkarılır.
Ses yolunda herhangi bir engele takılmadığı için bütün ünlüler titreşimlidir.
Ünlülerin belirlenmesinde kullanılan akustik ölçütlerin başında formantlar gelmektedir.
a. Çene Açısı
b. Dudakların Durumu c. Dilin Devinimi
Ünlülerde ÜÇBOYUTLULUK – Dilin Devinimi
Dilin ön, arka ve orta kısımlarının ağız boşluğunda yükselmesi ve oynaklığı dilin devinimiyle ilgilidir. Ünlülerin çıkarılışı sırasında dilin ağız boşluğunda damağa doğru yükselmesiyle uzun ünlüler, dilin ağız boşluğunda alçalmasıyla kısa ünlüler sesletilmektedir.
Öndil ve arkadil ünlüleri formant değerleri açısından ters orantılı bir işleyişe sahiptir. Buna göre, arkadil ünlüleri yaklaşık olarak 500- 1200 Hz arasında belirlenirken, öndil ünlüleri sıklıkla 1200-2200 Hz aralığında değişim göstermektedir. Ortadil ünlüleri ise arkadil ünlülerine benzer özellik göstererek, 500-1000 Hz aralığında belirlenir.
Ünlülerde ÜÇBOYUTLULUK – Dilin Devinimi
yüksek alçak
yüksek alçak
Ünlülerin belirlenmesinde öncü rol oynayan birinci formant (F1) ve ikinci formant (F2) değerleri dilin ağız boşluğundaki devinimi ve yüksekliğine dayalı olarak ele alınır. Dilin devinimi açısından ise yüksek F2 formant değeri taşıyan ünlüler ‘öndil’, düşük F2 formant değeri taşıyan ünlüler ‘arkadil’ özelliği gösterir.
Ünlülerde ÜÇBOYUTLULUK – Dudakların Durumu
Dilin yüksekliği ve dudakların konuşma eylemi sırasında aldığı biçim ve yuvarlaklaşma arasında doğru orantılı bir işleyiş bulunur. Dudaksıllaşma (labialisation) ve yuvarlaklaşma arasındaki ilişki, dudak-içi yuvarlaklaşma (endolabial rounding) ve dudak-dışı yuvarlaklaşma (exolabial rounding) biçiminde iki temel sınıf çerçevesinde incelenir.
Dudak-dışı yuvarlaklaşma’, arkadil, yüksek, yuvarlak ünlülerle ilişkilendirilirken,
‘dudak-içi yuvarlaklaşma’, öndil, yüksek ve yuvarlak ünlülerle ilişkilendirilir.
Ünlülerde ÜÇBOYUTLULUK – Çene Açısının Durumu
Uluslararası Sesbilim Abecesi’nde (IPA) çene açısının durumuna göre ünlüler;
‘kapalı’, ‘kapalıya yakın’, ‘yarı-kapalı’, ‘orta’, ‘açık’, ‘açığa yakın’ ve
‘yarı-açık’ ünlüler şeklinde alt gruplara ayrılır. Dilin ağız boşluğunda yükselmesine dayalı olarak ‘kapalı’ ünlüler çıkarılırken, dil ağız boşluğunda alçalması sonucu dil palası daha fazla açıldığı için ‘açık’ ünlüler sesletilmektedir.
Ünlüler, dil orta yükseklik düzeyindeyse ‘yarı-kapalı’ ya da ‘orta-kapalı’, orta alçaklık düzeyindeyse ‘yarı-açık’ ya da ‘orta-açık’ ve dilin yüksekliği ‘orta- yüksek’ ve ‘orta-alçak’ arasında bir konumda yer alıyorsa yalnızca ‘orta’ olarak çıkarılmaktadır.
Dilin yüksekliği, dilin damağa doğru yükselmesiyle ve çene açısının durumuyla ilişkilendirilir. Buna göre ünlüler ‘alçak’ ya da ‘yüksek’ olarak tanımlanabilir.
Ünlülerin yükseklik özelliği ve formantların titreşim sıklıkları arasında ters orantı vardır.
Yüksek ünlülerde F1 formantının değeri düşükken, alçak ünlülerde bu değer yüksektir. Yüksek ünlülerde F1 formant değeri F0 değerine yakındır, alçak ünlülerde ise F1 ve F0 arasındaki aralık daha geniştir.
Dilin Konumu
Ünlülerde ÜÇBOYUTLULUK – Dilin Yüksekliği
İlk defa Daniel Jones tarafından ortaya konulan kardinal ünlüler (cardinal vowels), herhangi bir dile ait belirli seslerin sunulumu değil, dünya dillerindeki bütün seslerin evrensel olarak sunulumudur. Kardinal ünlüler kendi içinde dilin öndil-arkadil özelliğine dayalı olarak değişen birincil kardinal ünlüler (primary cardinal vowels) ve dudakların durumuna göre şekil alan ikincil kardinal ünlüler (secondary cardinal vowels) biçiminde sınıflandırılmaktadır.
Dilin Yüksekliği – Kardinal Ünlüler
[i] kapalı, öndil, düz ünlü [e] yarı-kapalı, öndil, düz ünlü
[ɛ] yarı-açık, öndil, düz ünlü [a] açık, öndamaksıl, düz ünlü
[ɑ] açık, arkadil, düz ünlü [ɔ] yarı-açık, arkadil, yuvarlak ünlü [o] yarı-kapalı, arkadil, yuvarlak ünlü
[u] kapalı, arkadil, yuvarlak ünlü [y] kapalı, öndil, yuvarlak ünlü [ø] yarı-kapalı, öndil, yuvarlak ünlü
[œ] yarı-açık, öndil, yuvarlak ünlü [ɶ] açık, öndil, yuvarlak ünlü [ɒ] açık, arkadil, yuvarlak ünlü
[ʌ] yarı-açık, arkadil, düz ünlü [ɤ] yarı-kapalı, arkadil, düz ünlü
[ɯ] kapalı, arkadil, düz ünlü [ɨ] kapalı, ortadil, düz ünlü [ʉ] kapalı, ortadil, yuvarlak ünlü
[i] kapalı, öndil, düz ünlü [e] yarı-kapalı, öndil, düz ünlü
[ɛ] yarı-açık, öndil, düz ünlü [a] açık, öndamaksıl, düz ünlü
[ɑ] açık, arkadil, düz ünlü [ɔ] yarı-açık, arkadil, yuvarlak ünlü [o] yarı-kapalı, arkadil, yuvarlak ünlü
[u] kapalı, arkadil, yuvarlak ünlü [y] kapalı, öndil, yuvarlak ünlü [ø] yarı-kapalı, öndil, yuvarlak ünlü
[œ] yarı-açık, öndil, yuvarlak ünlü [ɶ] açık, öndil, yuvarlak ünlü [ɒ] açık, arkadil, yuvarlak ünlü
[ʌ] yarı-açık, arkadil, düz ünlü [ɤ] yarı-kapalı, arkadil, düz ünlü
[ɯ] kapalı, arkadil, düz ünlü [ɨ] kapalı, ortadil, düz ünlü [ʉ] kapalı, ortadil, yuvarlak ünlü
Sesin Temel Sıklığı/F0 (Fundamental Frequency)
Zaman biriminin saniye içindeki devir sayısı sıklık ya da frekans (frequency) olarak adlandırılmaktadır.
Sıklık ya da titreşim hızı, titreyen cismin özelliklerine göre değişir.
Yüksek Frekans Dalgası
Düşük Frekans Dalgası
Sesin Temel Sıklığı/F0 (Fundamental Frequency)
Titreyen her cismin bütün parçaları ayrıca titreşmekte olduğu için temel sıklık (fundamental frequency/F0) dışında başka yan frekanslar da üretilmektedir.
Bu yan frekanslara harmonikler (harmonics) denmektedir.
Karmaşık sesler arasında en yüksek genliği ve en düşük sıklığı olan titreşim, temel sıklık ya da 1.harmonik olarak tanımlanabilir. Bir seste ne kadar harmonik değeri varsa, o sesin kalitesi de o kadar yüksek olmaktadır:
SIKLIK HARMONİ 1 . f = 440 Hz 1. Harmoni 1 . f = 880 Hz 2. Harmoni 3. f = 1320 Hz 3. Harmoni 4 . f = 1760 Hz 4. Harmoni 1. harmonik
2. harmonik 3. harmonik 4. harmonik 5. harmonik 6. harmonik 7. harmonik
Formantlar (Formants)
Ünlülerin sesbilgisel görünümlerinin belirlenmesindeki en temel ölçütlerden biri formant (formant) değerleridir.
Formantların bant aralıkları ses yolundaki akustik kayıplarla belirlenir. Buna göre, konuşma sesleriyle ilişkilendirilen ve 0-5000 Hz arasında değişim gösteren dört formant değeri bulunmaktadır:
Birinci formant (F1/500-1000 Hz), ikinci formant (F2/1000-2000 Hz), üçüncü formant (F3/2000-3000 Hz), dördüncü formant (F4/3000-4000 Hz).
F1 formant frekansı F2 formant frekansı F3 formant frekansı
F1/500-1000 Hz F2/1000-2000 Hz F3/2000-3000 Hz
Bant Genişliği (Bandwidth)
Formant frekanslarının en yoğun enerji birikimini taşıdığı aralık değerleri bant genişliği (bandwidth) ile belirlenir. Örneğin 1500 Hz değerindeki bir formant frekansı, en yoğun enerji birikimini 1450 Hz – 1550 Hz arasında taşır ve bant genişliği 100 Hz olarak hesaplanır.
Formantlarda olduğu gibi Hertz (Hz) ile ölçülen bu değer, Uluslararası Sesbilim Abecesi’nde sunulan ünlüler için ortalama olarak 54, 65 ve 70 Hz civarlarında değişim gösterir. Ses yolunun her bireyde farklı bir işleyişi olması nedeniyle, formant frekansları ve bant genişliği değişim gösterir.
Yoğunluk / Enerji Yoğunluğu (Intensity)
Yoğunluk (intensity), titreyen bir cismin genliğiyle ilişkilendirilmektedir.
Örneğin iki cisim aynı frekansta titrediği anda, genliği fazla olan cismin yoğunluğu diğerinden fazla olmaktadır. Ölçü birimi Desibel (dB)'dir.
Tayf (Spectrum)
F1 F2
genlik F3
sıklık
Tayf (spektrum) ise, ünlülerin fiziksel özellikleri, sıklığı, harmonisi ve genliğini belirlemede önemli rol oynayan bir sesbilgisel ölçüttür. Tayf görüntüsünde yatay kısım formantlar ilişkilendirilir ve sıklığı gösterir, dikey kısım ise ses yolunda titreşimi sırasında üretilen seslerin harmonisi, yani genliği gösterir.
Spektrogram (Spectrogram)
Ünlülerin ve ünsüzlerin belirlenmesinde önemli bir yeri olan son sesbilgisel ölçüt ise spektrogramdır. Sonogram olarak da adlandırılabilen bu ölçüt, seslerin titreşim özelliklerini gösteren formant değerlerini ve çıkış yeri/biçimi gibi özelliklerini ses görüntüsüne yansıtarak, ses izlerini belirlemede kullanılmaktadır.
Uluslararası Sesbilim Abecesi (IPA)
http://www.internationalphoneticalphabet.org/ipa-sounds/ipa-chart-with-soun ds/
IPA, sözlü dildeki seslerin standardize edilmiş biçimidir (transkripsiyon/çeviriyazı sorununu ortadan kaldırma amaçlıdır).
1886: Fransız (Paul Passy) ve Britanyalı ekip Latin yazıbirimleri temel alınmıştır.
X-SAMPA: IPA için üretilen daktilo sistemi (Konuşma Değerleri Yöntemi Sesbilim Abecesi, 1995, John Wellsy)
Uluslararası Sesbilim Abecesi (IPA) - ÜNLÜLER
Dilin YüksekliğiDilin Yüksekliği
Dilin Devinimi
Dilin Devinimi
Öndil Ortadil Arkadil
Öndil Ortadil Arkadil
Ünlüler
Kapa lı Kapa Yarı-lı kapalı Yarı- kapalı
Yarı- açık Yarı- açık
Açı k Açı k Orta- kapalı Orta- kapalı
OrtaOrta
Orta- açık Orta- açık
Öndi l Öndi
l Yarı-öndilYarı-öndil Ortad il
Ortad
il Yarı-arkadil
Yarı-
arkadil Arkad
il
Arkad il
Uluslararası Sesbilim Abecesi (IPA)
IPA’ya göre formant değerleri
ÜNLÜ DÖRTGENİ (Vowel Quadrilateral)
Ünlülerin ağız boşluğundaki konumları belirleyen ünlü dörtgeni
(vowel quadrilateral/vowel trapezia), ünlülerin sınıflandırılmasına dayalı olarak oluşturulmuş temel bir diyagramdır. Bu diyagram, dilin ön bölümü, arka bölümü ve orta bölümleriyle birlikte dilin yüksekliğini kapsayan dört temel bölüme ayrılmıştır.
Açık Öndil
Kapalı
Arkadi l
ÜNLÜ ÜÇGENİ (Vowel Triangle)
Birçok dilde ünlü sistemi ünlü üçgeni biçimindedir, ancak dünya dillerinin yaklaşık %10’unda ünlü dörtgeni sistemi kullanılır.
İngilizce, Almanca gibi dillerle birlikte Türkçe de, ünlü dörtgeni sınıflamasında yer alır.
