Published Online April 2017 (http://busecon.eurasianacademy.org) http://dx.doi.org/10.17740/eas.econ.2017.V9-04
A RESEARCH ON ACCOUNTING PROFESSIONAL ETHICS IN NORTHERN CYPRUS (TRNC)
Okan Veli ŞAFAKLI*, Kenan ŞAHİN**
*European University of Lefke, Faculty of Economics & Administrative Sciences, Güzelyurt-TRNC; **European University of Lefke, Business Doctoral Student, Güzelyurt- TRNC
E-mail: [email protected]*, [email protected]**
Copyright © 2016Okan Veli ŞAFAKLI, Kenan ŞAHİN. This is an openaccessarticledistributedundertheEurasian Academy of Sciences License, whichpermitsunrestricteduse, distribution, andreproduction in anymedium, providedtheoriginalwork is properlycited.
ABSTRACT
In this work, the attitudes of authorized accountants and auditors have been investigated according to the work ethics in TRNC. The research carried out in January 2013, used two survey methods- face to face and convenience sampling-, applied on 100 out of 432 accountant and/or auditors. The research used three dimensional scales by Ege et al (2003). These dimensions are consequently; “The effective factors which direct the accountants to behave inappropriately”, “The moral values of accountants” and “The effective factors which settle the moral rules of accounting”. One sample T-test has been applied to these dimensions having Likert scale in order to calculate averages of effective factors in each dimension. According to this research the main findings constitute these: 1) The most effective factors that lead accountants to behave improperly as “The sanctions are not deterrent”, “The inadequate control mechanism”, “The attitude of public inspectors”, “Tax policies” , “The expectations of taxpayers from accountants” and “The available economic conditions (high inflation, economic crisis etc…)”; 2) The highest moral values are indicated as “Job qualifications”,
“Righteousness, integrity and impartiality” and “professional meticulous and attention”; and 3) “The morals of education in accounting field (especially at universities)”, “Deterrents by legal arrangements, the attitude of authorities and courts that conducts the investigations”, “The necessity of increasing the awareness of meticulous implementations of the job ethical standards” and “The widespread of professionalism” are determined as the most important factors affecting the establishment of moral rules of accounting profession.
Keywords: TRNC, Work Ethics, Accounting and Auditing, Moral Values, Settlement of Moral Values.
JEL: M4
KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ’NDE (KKTC) MUHASEBE MESLEK ETİĞİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA
ÖZET
Bu çalışma ile KKTC’de muhasip ve murakıplık yapmak üzere yetkilendirilmiş kişilerin meslek ahlakına ilişkin tutumları araştırılmıştır. Araştırma 2013 Ocak ayı içerisinde kolayda örnekleme ve yüz yüze anket yöntemiyle toplam 432 muhasip/murakıbın 100’üne yönelik gerçekleştirilmiştir. Araştırmada Ege et al. (2003) tarafından kullanılan üç boyutlu ölçekten yararlanılmıştır. Bu boyutlar sırasıyla; “Muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde etkili olan faktörler”, “Muhasebe meslek mensuplarının ahlaki değerleri” ve “Muhasebecilik meslek ahlaki kurallarının yerleşmesini etkileyen faktörler”dir. Ölçekteki değişken
değerlerine ilişkin Likert ölçeği ile hesaplanan ortalamalara “Tek-grup t-testi” uygulanmıştır. Buna göre: 1) Muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde en etkili faktörler
“Yaptırımların caydırıcı olmaması”, “Denetim mekanizmasının yetersizliği”, “Kamu denetçilerinin tutumu “,
“Vergi politikaları”, “Mükelleflerin muhasebecilerden beklentileri”, ve “Mevcut ekonomik koşulları (Yüksek enflasyon, ekonomik kriz vb...)” olarak ifade edilmiş; 2) En fazla öne çıkan ahlaki değerler “Mesleki yeterlilik”,
“Doğruluk, dürüstlük ve tarafsızlık” ve “Mesleki özen ve titizlik” olduğu belirtilmiş; ve 3) “Muhasebe alanında ahlak eğitimi (özellikle üniversitelerde)”, “Caydırıcı yasal düzenlemeler, soruşturmalar yürüten yetkililerin ve mahkemelerin tutumu”, “Eğitim kurumlarının iş ahlakı eğimine ilişkin bilinçli çabaların arttırılması”, “Mesleki ahlak standartlarının titizlikle uygulanması” ve “Profesyonelliğin yaygınlaşması” muhasebecilik meslek ahlaki kurallarının yerleşmesini etkileyen en önemli faktörlerin oluğuna işaret edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: KKTC, İş Etiği, Muhasebe ve Murakabe, Ahlaki Değerleri, Ahlaki Değerlerin Yerleşmesi
1. GİRİŞ
Son yıllarda meydana gelen krizler, skandallar ve iflaslar en çok muhasebe mesleğine olan güven ve itibari sarsmıştır. Kriz ve iflasların en önemli nedenlerinden birinin muhasebe işlemlerinde yapılan hata, hile ve eksiklikler olduğuna inanılmaktadır. Gerek kriz ve iflasların önlenmesi, gerekse muhasebe mesleğine olan güven ve itibarın sağlanması açısından en etkin çözüm yolunun genelde etik kuralların, özelde ise muhasebe meslek etiğinin oluşturulması, geliştirilmesi olduğu hem ekonomistler ve akademisyenler hem de meslek birliklerince kabul edilmektedir.
Etik kavramı; Yunanca ethos kelimesinden gelmektedir. Etik, toplumda ahlaki olan davranışları konu alan, araştıran, sorgulayan felsefe dalıdır (Elçi ve Alpan, 2006). Daft’a göre (1994) etik; “bir kişinin ya da grubun davranışlarında neyin doğru neyin yanlış olduğuyla ilgili moral ilke ve değerler bütünüdür” (Aydın, 2002). Etik, iyi ve kötüyü tanımlamakla kalmaz her zaman iyi olanın yapılması gerektiğini söyler (Aslan ve Kozak, 2006). Etik değerler her zaman iyi ve doğru olan ideal davranış biçimini esas aldıklarından, gelişmiş toplum olmanın da esas dayanaklarını oluşturur (Smith ve smith, 2007).Etik kavramının amacı; bireysel ve toplumsal eylem ve kararlarda iyi, kötü ayrımını tanımlayarak, kötü ve yanlış olan karar ve davranışların önlenmesi, sınırlandırılması ve cezalandırılması suretiyle düzeni sağlayacak disiplinler bütünüdür (Pieper, 1999).
Mesleki etik ise, genel etik değerlerini de esas alan bir mesleğin uygulanmasında gerekli asgari ahlaki prensipleri belirler. Meslek etiği, bir mesleğe ait oluşturulmuş ve o mesleki faaliyeti yürütenlerce uyulması mecburi olan kuralları belirler (Daştan, 2009), bu kurallar o mesleğe ilişkin faaliyetlerde doğru ve yanlış olan değerleri ifade eder (Selimoğlu, 2001).
Meslek etiği kısmen sübjektif değerleri de içeren ve hukuki çerçeveden daha kapsamlı bir kavramdır (Güredin, 1997).
Meslek etiğinin amacı, çalışanların her türlü iş, işlem ve ilişkilerinde toplumsal güveni sağlayacak davranış biçimini esas almalarını sağlamaktır (Smith ve Smith, 1987). Meslek etik ilkeleri, her mesleğin bağlı olduğu üst yönetimler, odalar ve birliklerce; ahlaki ve vicdani
kanaatleri de esas alarak yazılı olarak düzenlenir. Etik düzenlemelere uyulmadığında uygulanacak cezai yaptırımlar düzenleyicinin gücü ile orantılı olarak nispi ağırlığa sahiptir.
Örneğin yasa ile düzenlenen yaptırım, meslek odalarca düzenlenen yaptırıma oranla çok daha caydırıcı olmaktadır. Bu kapsamda, mesleki etik, mesleki değerlerin korunmasını, standartların oluşmasını, mesleki gelişimi sağlayacağı gibi mesleğe olan güven ve itibarı da artıracaktır.
Muhasebe mesleğinin konusu; bireysel ve tüzel kişiliklere ilişkin mali ve ekonomik değeri olan iş, işlem ve olayları sistemli olarak kaydetmek, saklamak, raporlamak ilgili taraflara doğru bilgi sağlamaktır. Bu yönüyle muhasebe; finansal kararları alanların, kar dağıtım politikalarını belirleyenler, fon talep ve arz edenlerin bilgi ihtiyaçlarını karşılamakta, kaynaklarının etkin ve verimli kullanımını sağlamaktadır. Dolayısıyla geniş toplumsal kesimleri ilgilendiren faaliyetleri yürüten muhasebe mensuplarının mesleki etiğe uymaları çok daha önemlidir. Muhasebe mesleğini yürütenlerin mesleki yetkinliklere sahip olması yetmez, mesleki etik ilkelere de uymaları gerekir (Aymankuy ve Sarıoğlan, 2005).
KKTC’de muhasip ve murakıplık yapmak üzere yetkilendirilmiş meslek mensuplarının muhasebe meslek etiğine ilişkin tutumlarının araştırıldığı bu çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde muhasebe mesleğinin önemi, etik ve meslek etiğinin tanımı, kapsamı, literatür bölümünde ise; muhasebe meslek etiğine ilişkin ulusal ve uluslar arası uygulamalara, akademik çevrelerce yapılan ampirik çalışmalarda ulaşılan sonuçları yer verilmiştir. Son bölümde ise KKTC’de muhasip ve murakıplık mesleğini yürütenlere uygulanan araştırma bulgularına değinilmiştir.
Bu çalışmanın amacı, muhasebe meslek etiğinin önemine vurgu yapmak, literatüre katkı sağlamak ve KKTC’deki meslek mensuplarının ve kamuoyunun meslek etiğine dikkatlerini çekerek muhasebe meslek etiği hususunda farkındalık oluşturmaktır.
2. MUHASEBE MESLEK ETİĞİ UYGULAMALARI
Uyar (2005), Muhasebe mesleğine ilişkin etik ilkelerin bazen hukuksal düzenlemeler ile bazen de meslek oda ve birliklerince oluşturulduğunu belirtmektedir. Bu konudaki farklı uygulamalara aşağıda yer verilmiştir.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde muhasebe etik ilkelerinin oluşturulması, geliştirilmesi ve etik dışı davranışların cezalandırılmasına ilişkin iş ve işlemleri yürütecek, meslek mensuplarını belirleyecek bağımsız oda ve meslek birliklerinin bulunmadığı, Gelir Vergisi Kanununun (60/1’inci maddesinin) verdiği yetkiye istinaden ekonomiden sorumlu Bakanlığın yetkisinde oluşturulan kurul tarafından meslek mensupları yetkilendirilmektedir. Henüz kanunlaşmayan “Kuzey Kıbrıs Muhasebe ve Denetim Meslek Yasa Tasarısı” ile mesleğe ilişkin düzenleme ve faaliyetlerin (yetkilendirme, atama, iş ve işleyişi geliştirmek, kontrol etme vb.) yürütülmesiyle yetkili özerk bir “Muhasebe ve Denetim Kurulu” ve alt organlarının (Yetkili Muhasipler ve Yetkili Denetçiler Enstitüsü, Yetkili Muhasipler ve Yetkili Denetçiler
Enstitüsü) oluşturulması düzenlenmektedir (madde:5). İlgili yasa tasarısında meslek etik ilkeleri ise; dürüstlük, bağımsızlık ve tarafsızlık, mesleki olgunluk, yetkinlik, yeterlilik ve iyi itibar olarak belirlenmiştir (madde:50).
Türkiye CumhuriyetiMaliye Bakanlığınca (MB); Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (MSUGT) çıkartılmış ve bu tebliğ ile muhasebenin temel kavramları (12 adet) belirlenmiştir.
Bu kavramlardan, sosyal sorumluluk, tarafsızlık, belgelendirme, tutarlılık ve tam açıklama kavramları mesleki etik çerçevesinde değerlendirilebilir. Sermaye Piyasası Kurulunun (SPK) çıkartmış olduğu “Bağımsız Denetleme Kuruluşları ve Denetçilerine İlişkin Genel Esasları Tebliğinde belirlediği meslek standartlarından, mesleki yeterlilik, mesleki yeterliliğin sağlanması ve geliştirilmesi, bağımsızlık, bağımsızlığı ortadan kaldıran durumlar, mesleki özen ve titizlik alt başlıklara etik ilkeler kapsamında değerlendirilebilir.
Türkiye Cumhuriyeti’ndeki meslek odaları ve birliklerince yapılan çalışmalar değerlendirildiğinde, 2001 yılında yayınlanan “Serbest Muhasebeci, Serbest Muhasebeci Mali Müşavir Ve Yeminli Mali Müşavir Meslek Ahlakı Kuralları İle İlgili Mecburi Meslek Kararı”
ile moral ilkeler sistemi, toplum, müşteriler ve diğer meslek mensupları gibi taraflarla yürütülecek iş ve işlemlerdeki kurallar düzenlenmiştir (TURMOB, 2001). 2007 yılında ise
“Serbest Muhasebeci, Serbest Muhasebeci Mali Müşavir Ve Yeminli Mali Müşavirlerin Mesleki Faaliyetlerinde Uyacakları Etik İlkeler Hakkında Yönetmelik” yayınlanmış ve bu yönetmelikte etik ilkeler; dürüstlük, tarafsızlık, mesleki yeterlilik ve özen, gizlilik ve mesleki davranış olarak belirlenmiştir (TURMOB, 2007).
Uluslar arası alanda yapılan çalışmalar değerlendirildiğinde; Uluslar Arası Muhasebe Federasyonu’nun (IFAC), 1998 yılında çıkarttığı; “Muhasebe Mesleği İçin Meslek Ahlakı Yasası” tüm muhasebeciler, serbest çalışan muhasebeciler ve bağımlı olarak çalışan muhasebeciler için etik ilkeler belirlenmiştir (Pekdemir, 1999).
Tüm muhasebeciler için etik ilkeler; dürüstlük ve tarafsızlık, etik çalışmaların engellenmesi, mesleki yeterlilik, gizlilik ve vergi uygulamaları, teknik standartlara ve etik kurallara öncelik verilmesi, meslek mensupları hakkında basın yayın yapılmaması.
Serbest çalışan muhasebeciler için etik ilkeler; bağımsızlık, mesleki yeterlilik ve muhasebeci olmayanlardan yararlanmanın sorumlulukları, ücret ve komisyonlar, kamu yararına uygulamalar, müşterinin para ve benzeri varlıkları, kamu yararına serbest çalışan diğer profesyonel meslek mensupları ile ilişkiler, reklam yapma ve müşteriye yaklaşma biçimi.
Bağımlı çalışan muhasebeciler için etikilkeler; işverenle çatışma, profesyonelleşme, meslektaşların desteklenmesi, raporlama.
Amerikan Kamu Muhasebecileri Enstitüsünce (AICPA) çıkartılan “Mesleki Davranış Yasası”
ile altı adet temel prensip ve 12 adet etik ilke belirlemiştir. Temel Prensipler; sorumluluk, kamu yararı, dürüstlük, tarafsız ve bağımsız olma, sunulan hizmetin kapsam ve niteliğidir.Etik ilkeler ise; bağımsızlık, dürüst ve tarafsız olma, genel standartlar, standartlara uyma, muhasebe prensipleri, müşteri ile ilgili bilgilerin gizliliği, şarta bağlı ücret, uygunsuz
davranışlar, reklam yapma ve hizmet satışına yönelik diğer talep biçimleri, komisyon ve danışma ücretleri, mesleği icra biçimi, isim. (Önder, 2001)
3.LİTERATÜR
Ergün ve Gül (2005) Balıkesir ilindeki muhasebe meslek mensuplarının meslek etiği hakkındaki görüş ve algılarını konu alan araştırmalarında; dürüstlük, mesleki bilgi ve yeterlilik, mesleki sorumluluk, güvenirlilik, yasalara bağlılık, sır saklama ve şeffaflık önem verdikleri etik kurallar olduğunu belirlemişlerdir. Ayrıca meslek mensuplarının sadece dürüstlük ilkesi hakkında tam bilgiye sahip oldukları sonucuna varmışlardır. Yalçın (2011) Türkiye’deki meslek mensuplarını kapsayan araştırmasında, muhasebe meslek etik ilkelerinin;
güvenirlilik, dürüstlük ve tarafsızlık olması gerektiği sonucuna ulaşmıştır. Ayrıca meslek mensuplarının meslek odalarınca çıkartılan mevzuatlarda yer alan hükümlere katılmadıkları halde etik ilkelere uygun çalıştıklarını tespit etmiştir.
Aymankuy ve Sarıoğlan (2005) meslek mensuplarının meslek etiğine bakışlarını inceledikleri araştırmalarında, etik dışı davranışa sebep olan en önemli faktörlerin müşteriler ve hukuksal düzenlemelerden kaynaklandığı sonucuna ulaşmışlardır. Kirik (2007) ise, muhasebe işlemlerindeki eksik ve hataların oluşum nedenleri arasında mükellefler, iktidar politikaları, vergi uygulamaları ve sosyal yapının etkili olduğu sonucuna ulaşmıştır. Özellikle mükelleflerin hukuksal ve denetim boşluğunu fırsat bilerek ödedikleri hizmet bedelleri üzerinden meslek mensupları üzerinde etik dışı davranışa yöneltecek baskılar oluşturduklarını tespit etmiştir. Zeytin (2007) meslek mensuplarını etik dışı davranışa yönelten etkenlerin en önemlisinin mevzuatta yapılan değişim sıklığı olduğu sonucuna ulaşmıştır. Etik dışı davranışı önleyen etkenleri ise, devlete olan aidiyet, vicdani ve cezai müeyyideler olarak tespit etmiştir.
Kısakürek ve Alpan (2010), Sivas’taki meslek mensuplarına uyguladıkları araştırmalarında, çevresel baskı, eğitim düzeyi, kontrol işlevi, cezai yaptırım ve vicdani sorumlulukları etik ilkelere etki eden faktörler olarak tespit etmişlerdir. Mesleki etik ilkelere uymama nedenlerini ise, gelirlerini artırma, kişisel ahlak ve eğitim yetersizliği olarak saymıştır. Ayrıca, AB üyelik sürecinin meslek etiğine olumlu katkı sağlayacağını belirlemişlerdir. Yıldız (2011), Kayseri ilinde çalışan muhasebe meslek mensupları üzerine yaptığı araştırmasında; etik dışı davranışa iten etkenleri; maddi çıkar, yasa ve mevzuat eksiklikleri olarak belirlemiştir. Meslek mensuplarının büyük bir bölümünün (% 97’sinin) meslek etiğine değer verdiklerini ve etik değerlerin gelişimi için eğitimi önemsediklerini tespit etmiştir. Çiçek vd. (2013) ise, Kırklareli’nde faaliyet gösteren meslek mensuplarının meslek etiğine yaklaşımlarına ilişkin araştırmalarında, etik dışı davranışa yönelten etkenler olarak; yasaların sık sık değişmesi, çıkar çatışması ve işlemlere muhatap müşterilerin eksik belge getirmelerinin neden olduğu sonucuna ulaşmışlardır. Meslek mensuplarının %88’inin yaşadıkları etik ikilemi, etik kuralları tercih ederek aştıklarını ve meslek etiğinin geliştirilmesinde eğitimin gerekliliğine inandıklarını belirlemişlerdir.
İşgüden ve Çabuk (2006), muhasebe meslek etiğinin, meslek hayatına etkilerini konu alan çalışmalarında, meslek mensuplarının etik kurallara uymadıklarında mesleki itibar kaybedeceklerini bildikleri halde yeterli hassasiyeti göstermediklerini tespit etmişlerdir.
Müşterilerin yasalardan ve denetim eksikliğinden kaynaklanan boşlukları kullanarak meslek mensupları üzerinde baskı oluşturduklarını belirlemiştir. Ünsal (2008) ise, yaptığı çalışmada etik dışı davranışa yönelten etkenleri farklı bir boyuttan incelemiş ve kişiye bağlı etkenler, duruma bağlı etkenler, etiksel algılama ve yargılama olarak belirlemiştir. Özbirecikli ve Ural (2006) ise, meslek mensuplarının karar süreçlerinde, etik ilkelerin etkisini konu alan araştırmalarında; mesleki faaliyet sonucu oluşabilecek kayıp oranı ve iş tecrübesi arttıkça etiksel yargılama düzeyinin yükseldiğini belirlemişlerdir. Bayraktar (2007)’da araştırmasında etik dışı davranışların temelinde, mükelleflere ait firmaları daha fazla itibarlı veya itibarsız gösterme çapası yattığını tespit etmiştir. En çok başvurulan yöntemlerinse vergiyi düşük gösterme, yolsuzlukları görmezden gelme, gerçek işlemlerden kaynaklanmayan belgeler düzenleme ve paravan hesaplar oluşturma olarak belirlemiştir. Kutlu (2008), Kars ve Erzurum’daki 136 adet meslek mensubunu kapsayan çalışmasında, üyelerin etik ikilem yaşayıp yaşamadıklarına ilişkin araştırmasında, demografik faktörlere bağlı olarak ekonomik kaygı nedeniyle etik ikilem yaşadıklarını tespit etmiştir. Kültürel ve demografik faktörlerin etik ikilemden çıkışta farklı etkilere sahip olduğunu belirlemiştir. Yaşı daha büyük olan ve ekonomik kazancı düşük olan meslek mensuplarının daha fazla etik ikilem yaşadıklarını gözlemlemiştir.
Kutlu vd. (2012), muhasebe meslek mensuplarının mesleki faaliyetlerini yürütürken (muhasebe kayıtlarının tutulması, mali tabloların hazırlanması vb.) sadece hukuksal düzenlemeleri uygulamalarının yetmeyeceğini, aynı zamanda etik ilkelere de bağlı kalmaları gerektiğini belirlemişlerdir. Çok tecrübeli muhasebecilerin bile mesleki faaliyetlerini yürütürken etiksel sorunlar ile karşılaştıkları görülmüştür. Ertaş ve Arslan (2009) Çorum ilindeki 90 adet meslek mensubunu kapsayan araştırmalarında; standart etik ilkeleri algılama düzeylerini ölçmüşlerdir. Araştırma sonucunda pozisyon ve mesleki tecrübe farklılıklarının mesleki etik ilkeleri algılama düzeyine etkisi olmadığını tespit etmişlerdir. Kutluk ve Ersoy (2011) muhasebe meslek mensuplarının etik yargı düzeylerinin ölçülmesine yönelik araştırmaları sonucunda, test sonuçlarının Kohlberg’in Geleneksel Düzeyi ile uyumlu olduğu;
üyelerin belirlenen ve duyurulan meslek içi etik ilkelere ilgili olduklarını belirlemişlerdir.
Yunanda vd., (2011) muhasebe mesleğinin itibarını artırmak için meslek mensuplarının kişisel değerleriyle uyumlu yaşam tarzı sürdürmeleri ve toplumsal değerlerin, etik değerler olarak belirlenmesi gerektiği sonucuna varmışlardır. Etik dışı davranışların önlenmesinde (maddi para veya meslekten men gibi) cezalandırma yöntemlerinden çok, etik değerlerin geliştirilmesine yönelik eğitimin daha çok etkili olacağını tespit etmişlerdir. Özyürek (2012) Ankara ilinde çalışmakta olan meslek mensuplarını kapsayan çalışmasında; etik ilkelere tam uyumun sağlanmasında, etik konusunda eğitimin ve denetimin artırılması gerektiği sonucuna varmıştır. Güney ve Çınar (2012) Erzurum ilinde faaliyet gösteren meslek mensupları üzerinde yaptıkları araştırmalarında, üyelerin etik ilkeler hakkında bilgili oldukları halde etik dışı davrandıklarını belirlemişlerdir. Etik kurallara uyumun; gelir düzeyi ve eğitim düzeyi ile
paralel olduğunu görmüşlerdir. Uşurelu vd. (2010) yapmış oldukları araştırma sonucunda, etkin bir muhasebe sistemi oluşturmanın, etik değerleri esas almakla mümkün olacağını belirlemişlerdir. Toplum nezdinde ekonomik kriz ve skandalların temel sorumlusu olarak meslek mensuplarının görüldüğünü, kaybedilen meslek itibarının yeniden kazanılması ve korunması için etik eğitiminin önemini vurgulamışlardır. Fleming (1996), yaptığı çalışmasında, en iyi muhasebecilerin bile etik kurallara uyum konusunda ortalama beklentiyi karşılayacak düzeyde olmadığını ifade etmektedir. Muhasebe meslek mensuplarının bu başarısızlıklarının temelinde üniversitelerdeki yetersiz etik eğitimi olduğunu belirtmiştir.
Eğitim bu konudaki önemi dikkate alınmadığı sürece beklenen mesleki itibarın sağlanamayacağını vurgulamıştır.
Literatür çalışmaları değerlendirildiğinde;
Muhasebe meslek etik ilkelerinin; dürüstlük, güvenirlilik, tarafsızlık, sır saklama ve şeffaflık, mesleki bilgi ve yeterlilik, mesleki sorumluluk, yasalara bağlılık olarak belirlendiği,
Muhasebe meslek mensuplarını etik dışı davranışa yönelten faktörlerin; yasal mevzuat boşluğu, mevzuattaki sık değişiklikler, denetim yetersizliği, eğitim yetersizliği, çevresel baskı, çıkar çatışması, cezai yatırımların yetersizliği, müşterilerin eksik belge getirmesi, etiksel algılama, etiksel yargılama olduğu,
Etik dışı davranışlarda en çok başvurulan yöntemlerin;vergiyi düşük gösterme, yolsuzlukları görmezden gelme, sahte evrak düzenleme ve sahte hesaplar oluşturma şeklinde belirlendiği,
Etik dışı davranışların önlenmesi, meslek etiğinin geliştirilmesi ve yerleştirilmesi için yürütülmesi gerek faaliyetlerin ise, mesleki etik eğitimi, denetimlerin artırılması, cezai müeyyidelerin caydırıcılığı olduğu,
Görülmektedir.
4.ÇALIŞMA MODELİ
Mesleki etiğini olumsuz etkileyen faktörler; dış çevresel faktörler ve iç çevresel faktörler olmak üzere iki ana grupta toplayabiliriz. Dış çevresel faktörler; sosyal, ekonomik ve politik çevre ile yasal düzenlemelerden oluşmaktadır. Toplum, rakipler, müşteriler, hissedarlar, mesleğe ilişkin yasal düzenlemeleri yapanlar ve politikacılar, dış çevre içerisinde yer alan çıkar guruplarındır (Kutlu, 2008).
Hukuksal düzenlemelerin güncel olmayışı, yasal boşlukların bulunması, yeterli denetimin yapılmaması vb. etkenler ve etik dışı davranış alışkanlığı etik kuralların uygulanmasını olumsuz etkileyen çıkar guruplarının baskısını artıran faktörler olacaktır. Kaldı ki yasalar bir toplumda, bir olayda yerine getirilmesi gereken azami değil, asgari esasları belirlemektedir.
(Ünsal, 2008)
İç çevresel faktörler ise, kişisel ahlak ve örgüt kültüründen oluşmaktadır. Kişisel ahlak;
meslek mensubunun dürüstlük, açık fikirlilik, güvenilirlik gibi erdemlilik düzeyinin düşük olması; mesleki etik değerleri uygulama ve vicdani karar vermesini zorlaştıracaktır. Örgüt kültürü ise, örgüt içi tutumlar, davranışlar ve örgütün hafızasında toplanmış bilgilerin değerlerin, normların toplamıdır. Örgüt kültürü bireyler ve takımlar arasındaki ilişkileri, çevre ile ilişkileri, faaliyetleri başka bir deyişle örgütsel yaşamı düzenler, örgütün geleceğini belirler.
Meslek mensupları mesleki faaliyetlerini yürütürken iç ve dış çevresel faktörlerin etkisiyle etik ikilem yaşayabilmekte hatta etik dışı davranışa yönelebilmektedir. Etik dışı davranışa yönelten bu etken ve faktörlerin belirlenmesi, tanımlanması ve önlenebilmesi için meslek etiği geliştiren, kontrol eden, yerleştiren yasal düzenlemelerin ve eğitim faaliyetlerinin de belirlenmesi, tanımlanması ve uygulanması gerekmektedir. Bu konulara ilişkin çalışmaların yürütülebilmesi için bir çalışma modeli oluşturmaya ihtiyaç vardır.
Bu kapsamda çalışmamızda kullanacağımız model şekil-1’de gösterildiği gibidir. Şekilde görüldüğü üzere etik dışı davranışa yönelten faktörlerin etkisi etik karar süreçleri üzerinde oluşmaktadır. Meslek mensubunun etik karar süreçlerinde etiksel ikilemeden çıkışını kolaylaştırmak veya etiksel ikilem yaşamayacak şekilde gelişimini sağlamak için etik davranışı geliştirici faktörlerin devreye konulması gerekir. Bu çalışmada etik dışı davranışa yönelten faktörler ile etik davranışı geliştiren, yerleştiren faktörler araştırılacaktır.
Şekil-1)Çalışma Modeli
Kaynak: Roxas / Stoneback 1997:508
5.YÖNTEM
Bu çalışma, yukarıda da vurgulandığı gibi genel olarak KKTC’de muhasip ve murakıplık yapmak üzere yetkilendirilmiş kişilerin meslek ahlakına ilişkin tutumlarını tespite yöneliktir.
Mesleki Etik
İlkeler Mesleki
Faaliyetler
Etik Karar Süreci
Etik Davranışı Olumsuz Etkileyen Faktörler Etik Davranışı Geliştirici ve Yerleştirici Faaliyetler
Etik Dışı Davranış Etik Davranış
Araştırma 2013 Ocak ayı içerisinde kolayda örnekleme ve yüz yüze anket yöntemiyle gerçekleştirilmiş olup elde edilen geçerli anket sayısı 100’dür. Anket yapılması gereken denek sayısına ilişkin olarak aşağıdaki formül esas alınmıştır (Kalıpsız, 1981; Akten, 2003:
119). KKTC Maliye Bakanlığından alınan kesin olmayan bilgiye göre toplam muhasip/murakıp sayısı 434’dür. Bu sayının 102’si “Her türlü şirketi kapsayacak” şekilde yetkili, geriye kalan 332’nin ise “halka açık şirketler haricindeki şirketler için”
yetkilendirilmiş muhasip/murakıp olduğu bildirilmiştir. Buna göre, aşağıda belirtildiği gibi optimal denek sayısı 95 güven aralığında 63 olarak belirlenmiştir. Araştırmada ise denek sayısı optimal rakamın yaklaşık bir buçuk katıdır.
Z ²NPQ 1.96²x434x 0.95 x 0.05
n=--- =========>n=---= 63 NQ² + Z² PQ 434x 0.05² + 1.96²x 0.95x 0.05
n= Örnek büyüklüğü Z= Güven katsayısı
P= Ölçmek istediğimiz özelliğin kütlede bulunma ihtimali (çalışmada %95 olarak alınmıştır)
Q= 1-P
N= Ana kütle büyüklüğü (434)
Araştırmada kullanılan sorular dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm 4 soruluk deneklerle ilgili demografik bilgi edinmeye yöneliktir. İkinci bölüm muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde etkili olan faktörleri tespite yönelik 16 sorudan oluşmaktadır. Üçüncü bölüm muhasebe meslek mensuplarının ahlaki değerlerini belirlemeye yönelik 9 soru içermektedir. Dördüncü ve son bölüm ise muhasebecilik meslek ahlaki kurallarının yerleşmesini etkileyen faktörleri tespite yönelik 12 sorudan oluşmaktadır. Anket sorularını geliştirmede Ege et al. (2003) tarafından kullanılan ölçeklerden yararlanılmıştır.
Birinci bölümde yüzde analizi ile yorumlanacak demografik seçenekler yer almaktadır. İkinci bölümde denek ifadelerine göre muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde etkili olan faktörleri tespit etmek için olumsuzdan olumluya doğru oluşturulan 5’li Likert ölçeği (1=hiç etkili değil, 2=etkili değil, 3=kararsızım, 4=etkili, 5=çok etkili) kullanılmıştır. Üçüncü bölümde muhasebe meslek mensuplarının ahlaki değerlerini belirlemek ve dördüncü bölümdemuhasebecilik meslek ahlaki kurallarının yerleşmesini etkileyen faktörleritesbit etmek için ise yine olumsuzdan olumluya doğru oluşturulan 5’li Likert (1=hiç önemli değil, 2=önemli değil, 3=kararsızım, 4=önemli, 5=çok önemli) ölçeğinden yararlanılmıştır
Araştırmada istatistiki verilere ulaşmak için SPSS paket programı kullanılmıştır. Öncelikle araştırmada kullanılan ölçek güvenilirliği için Cronbach Alpha testi esas alınmıştır. Bu çerçevede, çalışmada kullanılan üç ölçek için Cronbach Alpha katsayısı hesaplanmıştır.
Deneklerin demografik özelliklerini yorumlamak için yüzde analizi kullanılmıştır. Denek ifadelerine göre muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde etkili olan faktörleri,ahlaki değerlerini ve ahlaki kurallarının yerleşmesini etkileyen faktörleritespit etmek için Likert ölçeği ile hesaplanan ortalamaların “Tek-grup t- testi” yapılarak yorumlanmıştır.
6.BULGULAR VE TARTIŞMA
Araştırmanın tabi tutulduğu deneklerin demografik özelliklerine ilişkin veriler Tablo 1’de verilmektedir. Buna göre % 62’si erkek, % 82’si 36 ve üzeri yaşta, % 67’sinin meslek tecrübesi 11 yıl ve üzeri, % 18’i ise her türlü şirketi kapsayacak şekilde yetkilendirilmiştir.
Tablo 1: Demografik Bulgular
Özellik Yüzde
Cinsiyet
Kadın 38
Erkek 62
Yaş
25 ve altı 4
26 – 35 arası 14
36- 45 arası 42
46 ve üzeri 40
Meslek Tecrübesi
5 yıl ve altı 10
6-10 yıl arası 23
11-20 yıl arası 35
21 yıl ve üzeri 32
Meslek Yetki Türü
Her türlü şirketi kapsayan 18
Halka açık şirketler haricinde şirketler için
yetkilendirilmiş 82
Deneklerin muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde etkili olan faktörlerin etkisini ölçemeye yönelik “Tek-grup t-testi”
uygulanmıştır. 1 ile 5 arasında değişen Likert ölçeğine göre hesaplanan ortalamaların karasız(3) algısından istatistiki olarak farklı olup olmadığı test edilmiştir. Tablo 2’de de görüldüğü gibi tüm faktörler için değerlendirmelerin ağırlıklı ortalaması istatistiki olarak 3’den büyüktür.. Yani tüm için yapılan değerlendirme muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde tüm faktörlerin değişen ölçülerde etkili olduğudur. Bu faktörler arasında 10 faktör için değerlendirme 4 ile 5 arasında yani “etkili” ve
“çok etkili” arasındadır. Özellikle, “Yaptırımların caydırıcı olmaması”, “Denetim mekanizmasının yetersizliği”, “Kamu denetçilerinin tutumu “, “Vergi politikaları”,
“Mükelleflerin muhasebecilerden beklentileri”, ve “Mevcut ekonomik koşulları (Yüksek enflasyon, ekonomik kriz vb...)”muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde en etkili faktörler olarak ifade edilmiştir.
Tablo 2: Muhasebe Meslek Mensuplarının Ahlaka Uygun Olmayan Davranışlara Yönelmesinde Etkili Olan FaktörleriÖlçemeye Yönelik “Tek-grup t-testi” (Test Değeri= 3)
Değişken Ortalama
1-Toplumun ahlak anlayışı veya iklimi (Çevrenin etkisi) 3,71
2-Meslek mensupları arasındaki haksız rekabet (hızmet sunmada oda ücret tarifelerine uymama
vb.) 3,79
3-Siyasi istikrarsızlık 3,81
4-Çıkar çatışmaları 3,83
5-Diğer meslektaşların ahlaki olmayan davranışları 3,98
6-Meslek mensubunun gelir düzeyi 4,04
7-Mevzuat ve politikaların bilinmemesi 4,05
8-Kişisel ve mesleki değerler 4,11
9-Mesleki standartların yetersizliği veya bilinmemesi 4,14
10-Sık sık değişen muhasebe politika ve mevzuatı 4,15
11-Mevcut ekonomik koşulları (Yüksek enflasyon, ekonomik kriz vb...) 4,2
12-Mükelleflerin muhasebecilerden beklentileri 4,32
13-Vergi politikaları 4,32
14-Kamu denetçilerinin tutumu 4,36
15-Denetim mekanizmasının yetersizliği 4,39
16-Yaptırımların caydırıcı olmaması 4,43
Ölçek: (1=hiç etkili değil, 2=etkili değil, 3=kararsızım, 4=etkili, 5=çok etkili); Cronbach Alpha=.863
Deneklerin muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde etkili olan faktörlerin etkisini ölçmeye ilişkin yukarıdaki 16 soruluk ölçeğin güvenilirliği için yapılan Cronbach Alpha testi için bulunan .863 kabul edilen minimum değer olan .7’nin oldukça üzerindedir. (George veMallery, 2001).
Deneklerin muhasebe meslek mensuplarının ahlaki değerleriniölçmeye yönelik “Tek-grup t- testi” uygulanmıştır. 1 ile 5 arasında değişen Likert ölçeğine göre hesaplanan ortalamaların karasız(3) algısından istatistiki olarak farklı olup olmadığı test edilmiştir. Tablo 3’de de görüldüğü gibi tüm faktörler için değerlendirmelerin ağırlıklı ortalamaları 4 ile 5 arasındadır.Yani 9 ahlaki ilkenin hepsine “önemli” ve “çok önemli” arasında mesleki açıdan değerlendirme yapılmıştır. Özellikle, “Mesleki yeterlilik”, “Doğruluk, dürüstlük ve tarafsızlık” ve “Mesleki özen ve titizlik” en fazla öne çıkan ahlaki değerlerdir.
Tablo 3: Muhasebe Meslek Mensuplarının Ahlaki DeğerleriniÖlçemeye Yönelik “Tek-grup t-testi” (Test Değeri= 3)
Değişken Ortalama
1-Bağımsız karar alma 4,29
2-Başkalarına saygı 4,3
3-Sosyal sorumluluk 4,33
4-Sözünde durma 4,36
5-Standartlara uyum 4,43
6-Gizlilik ve sır saklama 4,47
7-Mesleki özen ve titizlik 4,53
8-Doğruluk, dürüstlük ve tarafsızlık 4,55
9-Mesleki yeterlilik 4,62
Ölçek:(1=hiç önemli değil, 2=önemli değil, 3=kararsızım, 4=önemli, 5=çok önemli); Cronbach Alpha= .879
Deneklerin muhasebe meslek mensuplarının ahlaki değerlerini ölçmeye ilişkin yukarıdaki 9 soruluk ölçeğin güvenilirliği için yapılan Cronbach Alpha testi için bulunan .879, kabul edilen minimum değer olan .7’nin oldukça üzerindedir.
Deneklerin muhasebecilik meslek ahlaki kurallarının yerleşmesini etkileyen faktörleri tespit etmek için kullanılan 12 soruluk ölçek için yapılan ilk güvenilirlik testinde Cronbach Alpha değeri .531 olarak hesaplanmıştır. Ancak, “Mükelleflerin ahlaki kurallara karşı duyarlılığı”
isimli değişken ölçek dışına çıkarıldığında Cronbach Alpha değeri .822’ye yükselmiştir.
Güvenilirlik testi ayarlamasından sonra Deneklerin muhasebecilik meslek ahlaki kurallarının yerleşmesini etkileyen faktörleri ölçmeye yönelik olarak “Tek-grup t-testi” uygulanmıştır. 1 ile 5 arasında değişen Likert ölçeğine göre hesaplanan ortalamaların kararsız(3) algısından istatistiki olarak farklı olup olmadığı test edilmiştir. Tablo 4’de de görüldüğü gibi tüm faktörler için değerlendirmelerin ağırlıklı ortalamaları istatistiki olarak 3’den büyüktür. Başka bir ifade ile, 11 maddenin hepsi muhasebecilik meslek ahlaki kurallarının yerleşmesinde değişen ölçülerde etkilidir. Özellikle, “önemli” ve “çok önemli” arasında etkiye sahip sırsısıyla “Muhasebe alanında ahlak eğitimi (özellikle üniversitelerde)”, “Caydırıcı yasal düzenlemeler, soruşturmalar yürüten yetkililerin ve mahkemelerin tutumu”, “Eğitim kurumlarının iş ahlakı eğimine ilişkin bilinçli çabaların arttırılması”, “Mesleki ahlak standartlarının titizlikle uygulanması” ve “Profesyonelliğin yaygınlaşması” en etkili faktörler olarak ifade edilmişlerdir.
Tablo 4:Muhasebecilik Meslek Ahlaki Kurallarının Yerleşmesini Etkileyen Faktörleri Ölçemeye Yönelik
“Tek-grup t-testi” (Test Değeri= 3)
Değişken Ortalama
1-Sivil toplum kuruluşları ve meslek kuruluşlarının tutumu 3,89
2-Ekonomik sorunların çözümlenmesi ve istikrarın sağlanması 3,9
3-Sosyal baskılar, kamuoyunun ihbar ve açıklamaları 3,95
4-Muhasebe mesleği mensuplarının gelir düzeyinin yükselmesi 3,98
5-Medyanın olayları takibi (kişisel hak ve özgürlüklere saygı çerçevesinde) 3,98 6-Kurumsallaşma (Etki kurulları, Hile Araştırma Komisyonu, Ombudsman, Etik Kodu vs.) 3,99
7-Profesyonelliğin yaygınlaşması 4,03
8-Mesleki ahlak standartlarının titizlikle uygulanması 4,24
9-Eğtim kurumlarının iş ahlakı eğimine ilişkin bilinçli çabaların arttırılması 4,27
10-Caydırıcı yasal düzenlemeler, soruşturmalar yürüten yetkililerin ve mahkemelerin tutumu 4,4 11-Muhasebe alanında ahlak eğitimi (özellikle üniversitelerde) 4,49 Ölçek:(1=hiç önemli değil, 2=önemli değil, 3=kararsızım, 4=önemli, 5=çok önemli); Cronbach Alpha= .822
7.SONUÇ
Bu çalışma ile KKTC’de muhasip ve murakıplık yapmak üzere yetkilendirilmiş kişilerin meslek ahlakına ilişkin tutumları araştırılmıştır. Araştırmada sırasıyla; “Muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde etkili olan faktörler”,
“Muhasebe meslek mensuplarının ahlaki değerleri” ve “Muhasebecilik meslek ahlaki kurallarının yerleşmesini etkileyen faktörler” boyutları test edilmiştir. Ölçekteki değişken değerlerine ilişkin Likert ölçeği ile hesaplanan ortalamalara “Tek-grup t-testi” uygulanmıştır.
Buna göre;
1) Muhasebe meslek mensuplarının ahlaka uygun olmayan davranışlara yönelmesinde en etkili faktörler “Yaptırımların caydırıcı olmaması”, “Denetim mekanizmasının yetersizliği”,
“Kamu denetçilerinin tutumu, “Vergi politikaları”, “Mükelleflerin muhasebecilerden beklentileri” ve “Mevcut ekonomik koşulları (Yüksek enflasyon, ekonomik kriz vb...)” olarak ifade edilmiştir.
2) En fazla öne çıkan ahlaki değerler “Mesleki yeterlilik”, “Doğruluk, dürüstlük ve tarafsızlık” ve “Mesleki özen ve titizlik” olduğu belirtilmiştir.
3) “Muhasebe alanında ahlak eğitimi (özellikle üniversitelerde)”, “Caydırıcı yasal düzenlemeler, soruşturmalar yürüten yetkililerin ve mahkemelerin tutumu”, “Eğitim kurumlarının iş ahlakı eğimine ilişkin bilinçli çabaların arttırılması”, “Mesleki ahlak standartlarının titizlikle uygulanması” ve “Profesyonelliğin yaygınlaşması” muhasebecilik meslek ahlaki kurallarının yerleşmesini etkileyen en önemli faktörlerin oluğuna işaret edilmiştir.
REFERENCES
• Akten, M. (2003), “Isparta İlindeki Bazı Rekreasyon Alanlarının Mevcut Potansiyellerinin Belirlenmesi”, Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, Seri: A, Sayı: 2, Yıl: 2003, ISSN: 1302-7085, Sayfa: 115-132
• Ayboğa, H. (2001), “Ülkemizde Muhasebe Mesleği ve Meslek-Etiği Ahlakı”, Ege Akademik Bakış, Cilt:1, Sayı:2, 28-48
• Aydın, P. İ. (2002), Yönetsel, Mesleki ve Örgütsel Etik 3. B, Pegama Yayıncılık Ankara, ss:4.
• Aslan, A. ve Kozak, M. (2006), “Turizmde Gelişme ve Etik Sorunları: Üniversite Öğrencileri Üzerine Bir Araştırma”, Ege AcademicReviw, 6(1), ss.50.
• Aymankuy, Y. ve Sarıoğlan, M. (2005), “Muhasebe Meslek Mensuplarının Meslek Etiğine Yaklaşımları ve Balıkesir İl Merkezinde Bir Uygulama”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt:8, Sayı:14, ss:23-45.
• Bayraktar, A., (2007), “Türkiye’de Muhasebe Hileleri Tarihi”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Beren, Fatih (2001), “Türkiye’deki Polislik Uygulamaları Perspektifinden Polis Meslek Etiği”, Polis Bilimleri Dergisi, Cilt:3, Sayı-2, ss:75-98.
• Çiçek, H.,Canbaz, S. ve Keskin, A. (2013), “Muhasebe Meslek Mensuplarının Meslek Etiğine Bakış Açıları: Kırklareli İlinde Bir Araştırma”, Tekirdağ SMMM Odası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı:2
• Daştan, A. (2009), “Etik Eğitiminin Muhasebe Eğitimindeki Yeri ve Önemi: Türkiye Değerlendirmesi”, Marmara Üniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi, 26(1), ss.284-285.
• Ege, İ., A. Tanç, O. Gözbaşı ve Ş. Özgener (2003), “Muhasebe Meslek Mensuplarının Muhasebecilik Meslek Ahlakına İlişkin Tutumları”, 1st International Business andForfessionalEthicsCongress of Turkey, HostedbyUniversityReserachCentrefor Business & Professional Ethics, September 17-19, 2003.
• Elçi, M. Ve Alpan, L. (2006), “Etik İlklimin Örgütsel Vatandaşlık Davranışlarına Etkileri”
Hacettepe Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, 24(1), ss.143.
• Ergün, H. ve Gül, K. (2005), “Muhasebe Mesleği Etik Kuralları ve Bu Kuralların Meslek Mensuplarınca Algılanışı”, Muhasebe ve Finansman Dergisi, Sayı:25, ss.143—154.
• Ertaş, F. C. ve Arslan, M. C. (2009), “Bağımlı ve Bağımsız Muhasebecilerin Meslek Etiği Algılama Düzeylerine İlişkin Bir Araştırma”, Muhasebe ve Denetime Bakış, ss.24,
• Fleming, A. I. M. (1996), “Ethicsand Accounting Education in the UK-A Professional Approach”, AccounttingEducational, 5 (3), ss.207-217.
• George, D. andMallery, P. (2001), SPSS For Windows, Third Edition, Allyn&
Bacon/PearsonEducationCompany, USA.
• Güney, S. ve Bozkurt, R. (2012), TheProblemsandEthicalAttitudes of Accounting Professional Journal of Business andSocialScience, Vol 3(20), ss.225-268,
• Güney, S. ve Çınar, O. (2012), “Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin (SMMM) Etik Algıları: Erzurum Örneği”, Atatürk Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 26(2), ss.91-106.
• Güredin, E. (1997), “Denetçinin Meslek Ahlakı, Standartlar ve Uygulamadan Örnekler”, III. Türkiye Muhasebe Denetim Sempoyumu Bildiri Kitabı (İSMMMO Yayınları, No.20, 30 Nisan-Mayıs), ss.116-117.
• İşgüden, B. ve Çabuk, A. (2006), “Meslek Etiği ve Meslek Etiğinin Meslek Yaşamı Üzerine Etkileri”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı:16, ss.59- 86.
• Kalıpsız, A., (1981), İstatistik Yöntemler, İ.Ü. Orman Fakültesi, Yayın No: 2837, O.F.
Yayın No:294, İstanbul.
• Kısakürek, M. ve Alpan, N. (2010), “Muhasebe Meslek Etiği ve Sivas İlinde Bir Uygulama” (MUFAD) Muhasebe ve Finansman Dergisi, Sayı:47, ss.213-228.
• Kiril, Z., (2007), “Muhasebe Hata ve Hileleri ile Muhasebe Mesleğinde Etik:
Afyonkarahisar’da Muhasebeciler Üzerine Bir Araştırma”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Kutlu, H.A. (2008), “Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: Kars ve Erzurum İllerinde Bir Araştırma”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 63(2), ss.143-270.
• Kutlu, H. A., Güner, M., Demirci, N.S. (2012), “Etik İkilemden Çıkışta Kişisel Değerin Rolü: Muhasebe Meslek Mensupları Üzerine Bir Uygulama”, 1. Uluslar arası Muhasebe ve Finans Sempozyumu, ss.733-746.
• Kutluk, F. A. ve Ersoy, A. (2011), “Muhasebe Meslek Üyelerinin Etik Yargı Düzeyleri Üzerine Bir Araştırma”, Ege Akademik Bakış,11(3), ss. 425-438.
• Özbirecikli, M. Ve Ural, T. (2006), “Muhasebe Mesleğinde Yaşanan Etik Dışı Davranışların Tespiti Ve Etiksel Değerlendirmesi: Türkiye Örneği”, İktisat İşletme ve Finans Dergisi, Cilt:21, Sayı:248, ss.102-119.
• Önder, T. (2001), Batan Bankalar, Bağımsız Denetim ve Meslek Ahlakı, Beta Yayınları, İstanbul, ss.26-33.
• Özyürek, H. (2012), “Muhasebe Meslek Mensuplarında Etik: Ankara’da Muhasebeciler Özerine Araştırma”, Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, Cilt:4(1), ss.125-137.
• Pekdemir, R. (1999), “Türkiye’de Muhasebe Mesleği ve Meslek Ahlakı”, Muhasebe ve Finansman Öğretim Üyeleri Bilim ve Araştırma Derneği (MUFAD) Muhasebe ve Finansman Dergisi, Sayı:4, Ekim, ss.19-36.
• Pieper, A., (1999), “Etiğe Giriş” Ç. Veysel Atayman-Gönül Sezer, Birinci Basım, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, ss.151-152.
• Roxas, M. L. Ve Stoneback, J. Y. (1997), “An Investigation of TheEticalDecision- MakingProcessAcrossVaryingCultures” The International Jaurnal of Accountig, Vol.32, No.4.
• Selimoğlu, Kardeş Seval (2006), “Türk Muhasebe Uygulamalarında Etik”, Mali Çözüm, Kasım, Sayı:61, ss.437-456
• Smith, L. M., ve Smith, K. T., (1987), Accounting Information Systems (Houston TX:
DamePublicationInc.).
• TÜRMOB (2001), Serbest Muhasebecilik, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Meslek Ahlak Kuralları ile İlgili Mecburi Meslek Kararı, Resmi Gazete, 18.10.2001, Sayı:24557
• TÜRMOB (2007), Serbest Muhasebecilik, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlerin Mesleki Faaliyetlerinde Uyacakları Etik İlkeler Hakkında Yönetmelik, Resmi Gazete, 19.10.2007, Sayı:26675.
• Uşurelu, V. I.,Marin, M., Danaila, A. E., Loghin, A. (2010), “Accounting Ethics- ResponsibilityVersusCreativity”, Annals of TheUniversity of Petrosani, Economics, 10(3), ss.349-356.
• Uyar, S. (2009), “Muhasebe Mesleğinde Etikle İlgili Düzenlemeler”, http.//www.muhasebetr.com/yazarlarimiz/suleyman/001,(Erişim Tarihi: 20/11/20015).
• Ünsal, A.(2008), “İşletmelerde Muhasebe Yöneticilerini Etkisel Karar Süreci”, KMU İİBF Dergisi Yıl:10 Sayı.14 Haziran 2008.
• Yalçın, S. (2011), “Muhasebe Meslek Mensupları ve İşletmelerin Etik Konusunda Tutumları: Türkiye Araştırması”, Muhasebe ve Finansman Dergisi, ss.47-66.
• Yıldız, G. (2011), “Muhasebe Mesleğinde Meslek Etiği ve Kayseri İl Merkezinde Bir Uygulama”, Erciyes Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Sayı:36, ss.159-160.
• Yunanda, R. A.,Majid, N. B. A. (2011), “TheContribution of İslamicEthicsTowardsEthical Accounting Practices”, Issues in SocialandEnvironmental Accounting, 5(1-2), ss. 124-137.
• Zeytin, M. (2007), “Bağımsız Muhasebe Meslek Mensuplarını Hata ve Etik Dışı Davranışlara Yönlendiren Faktörler”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
