T.C. ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ VETERİNER FAKÜLTESİ FARMAKOLOJİ VE TOKSİKOLOJİ ANABİLİM DALI ZEHİRLENMELERİN SEBEPLERİ, TANISI ve SAĞALTIMI

(1)

ZEHİRLENMELERİN

 SEBEPLERİ,

 TANISI ve

 SAĞALTIMI

T.C.

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ VETERİNER FAKÜLTESİ

FARMAKOLOJİ VE TOKSİKOLOJİ ANABİLİM DALI

(2)

2-

Zehirlenmelerin Sebepleri

•Doğal kaynaklı zehirler

•Zehirli bitkiler (tütün, yüksük otu, baldıran vb)

•Metaller

•Zehirli hayvanlar

(3)

3-

Zehirlenmelerin Sebepleri

•İnsan faaliyetleri sonucu oluşan zehirler

• Endüstriyel kirlenme

• Pestisidler

• Zehirli maddeler

• Boyalar,

• Motor yağları,

• Deterjanlar vb

• İlaçlar

• Gıdalar ve su

• Kasıt

• Kimyasal savaş maddeleri

(4)

4-

Zehirlenmelerin tanısı

•Olayla ilgili soruşturma (anamnez)

•Klinik belirtiler

•Otopsi bulguları

•Histopatolojik inceleme

•Laboratuvar analizleri

(5)

5-

Olayla ilgili soruşturma (anamnez)

•Çevrenin incelenmesi hızlı ve bazen tek başına tanıya götürebilir.

•Barınak, hayvanın gezindiği yerler, verilen yem ve su mutlaka incelenmelidir.

•Hayvan sahibinden alınacak, ancak doğruluğu şüpheli bilgiler de önem taşıyabilir.

(6)

6-

Klinik belirtiler

•Hastalık belirtileriyle karıştığından,

•Aynı madde ile zehirlenmede her zaman bütün semptomlar görülmeyebildiğinden,

•Bireysel cevabın çok değişken olması

nedeniyle bazı tipik zehirlenmeler dışında tanıda çok önemli değildir.

•Ancak, o anki tedavi açısından yardımcı olabilir.

(7)

7-

Klinik belirtiler

• Anemi:

• Bakır,

• Kurşun,

• Kadmiyum,

• Aflatoksinler vb

(8)

8-

Klinik belirtiler

• Ataksi:

• Arsenik,

• Civa,

• Tuz,

• Aflatoksinler vb

(9)

9-

Klinik belirtiler

• Çırpınmalar:

• OF,

• Bakır,

• Kurşun,

• Siyanür,

• Sitriknin,

• Tuz,

• Etilen glikol vb

(10)

10-

Klinik belirtiler

• Deri değişiklikleri:

• Asitler,

• Alkaliler,

• Atropin,

• Arsenik vb

(11)

11-

Klinik belirtiler

• Felç:

• Bakır,

• Selenyum,

• CO,

• OF,

• Siyanür vb

(12)

12-

Klinik belirtiler

• Genel güçsüzlük ve depresyon:

• Arsenik,

• Bakır,

• Civa,

• Yabani ot ilaçları

(13)

13-

Klinik belirtiler

• Hareket düzensizlikleri:

• OF,

• OK,

• Salisilatlar,

• Kafein vb

(14)

14-

Klinik belirtiler

• Hemoglobinuri:

• Bakır,

• Fenotiazin vb

(15)

15-

Klinik belirtiler

• Hemoliz:

• Bakır,

• Yılan zehirleri vb

(16)

16-

Klinik belirtiler

• Anksiyete, hezeyan:

• Atropin,

• Ergot,

• Striknin

(17)

17-

Klinik belirtiler

• İştah azalması:

• Metaller,

• Aflatoksinler,

• Salisilat

(18)

18-

Klinik belirtiler

• Kan işeme:

• Bakır,

• Kurşun,

• Tanen,

• Kumarin vb

(19)

19-

Klinik belirtiler

• Kanın kahve rengi olması:

• Hidrojen sülfür,

• Nitrat-nitrit

• Kanın kırmızı-pembe renk alması:

• Siyanür,

• CO vb

(20)

20-

Klinik belirtiler

• Kas seğirmeleri:

• Tuz,

• Atropin,

• OF,

• OK

(21)

21-

Klinik belirtiler

• Koma:

• Barbitüratlar,

• CO,

• Kloralhidrat,

• Solanin,

• Nikotin,

• OF,

• OK vb

(22)

22-

Klinik belirtiler

• Körlük:

• Benzoik asit (kedi),

• Kurşun,

• Civa,

• Molibden (kuzu),

• Selenyum,

• Tuz,

• Aflatoksin (sığır),

• Metanol

(23)

23-

Klinik belirtiler

• Kusma:

• Asitler,

• Alkaliler

(24)

24-

Klinik belirtiler

• Peklik:

• Opioidler,

• Tuz,

• Tanen,

• Ergot

(25)

25-

Klinik belirtiler

• Pupil daralması:

• OF,

• Karbamatlar vb

• Pupil genişlemesi:

• Atropin,

• Sitriknin,

• Yılan zehirleri,

• Barbitüratlar vb

(26)

26-

Klinik belirtiler

• Sarılık:

• Arsenik,

• Bakır vb

• Siyanoz:

• OK,

• OF,

• Nitrat-nitrit

(27)

27-

Klinik belirtiler

• Solunum güçlüğü:

• Kumarin,

• CO,

• Siyanür

(28)

28-

Klinik belirtiler

• Sürgün:

• Arsenik,

• Asitler,

• Kadmiyum

(29)

29-

Klinik belirtiler

• Topallık:

• Kumarin ve türevleri,

• Flor,

• Selenyum,

• Molibden vb

(30)

30-

Klinik belirtiler

• Tükürük artışı:

• Arsenik,

• Siyanür,

• Deterjanlar vb

(31)

31-

Patolojik bulgular

•Doku organ lezyonları zehirlenmelere spesifik değildir.

•Bazen yararlı olabilir, hiç semptom

görülmemesi de bazı zehirlerin elenmesi açısından önemlidir.

•Deri, karaciğer, böbrek lezyonları bir çok zehirlenmede görülebilir.

•Çizgili kaslarda kurşun zehirlemelerinde sarılık, kumarin zehirlenmelerinde şiddetli kanama meydana gelir.

(32)

32-

Laboratuvar analizleri

•Diğer yollarla tanıya gidilemediğinde veya hukuki olaylarda çok önemlidir.

•Özellikle hayvanlardan alınan dokuların

yanında su ve yem örneklerinin analizi büyük önem taşır.

•Zehirlenmeye neden olan maddenin ne olduğu ve miktarı belirlenmeye çalışılır.

•Elde edilen sonuçların titizlikle değerlendirilmesi gerekir.

(33)

33-

Hayvandan alınan örnek çeşitleri

• Mide-bağırsak içeriği

• Kusmuk

• Tükürük

• İdrar

• Kan

• Serum

• Süt

• Karaciğer

• Akciğer,

• Beyin,

• Böbrek,

• Dalak,

• Kıl,

• Deri,

• Kas

(34)

34-

Laboratuvar analizleri

•Hekim tarafından şüphelenilen madde varsa o yönden analiz yapılır.

•Yoksa örnek 5-6 kısma ayrılır, bir tanesi şahit bırakılarak diğerlerinde farklı zehirli maddeler için farklı analizler yapılır.

•GC-MS, LC-MS gibi son derece gelişmiş analiz tekniklerinin yaygınlaşması ile

günümüzde asit, alkali ve nötr maddeler için örnek üçe ayrılarak analiz edilmektedir.

(35)

35-

Marazi madde alınması ve gönderilmesi

•Örneğin konulduğu kabın temizliği

•Koruyucu madde konulup konulmayacağı

•Madde miktarı

•Numune tutanağı önem taşır.

(36)

36-

Örneğin konulduğu kabın temizliği

•Konulacak kap, mümkünse cam olmalı

•Kaplar önceden sülfirik asit + bikromat çözeltisiyle yıkanmalı

•% 3’lük asit çözeltisi (tuz ruhu, %18 HCl ile) de kullanılabilir

•Alınan organlar ayrı ayrı kaplara konmalı,

•Ağzı sıkıca kapatılmalı,

•Etiketlenmeli,

•En hızlı şekilde soğuk zincirde gönderilmeli

(37)

37-

Numunenin korunması

• Kokuşma çoğu zehir için önemli değildir.

• Çok gerekmedikçe koruyucu madde

katılmamalı, soğuk zincirde gönderilmelidir.

• Hava çok sıcaksa veya soğuk zincir

sağlanamıyorsa %4 formaldehid, %95 etanol konur (örnek alma tutanağında belirtilmeli)

• Etil alkol, metil alkol, CO, siyanür ve fenol zehirlenmelerinde koruyucu madde

kullanılmamalıdır.

• Bunlar 1/3’ü kadar tuzla korunabilir.

(38)

38-

Marazi madde miktarları

• Doku, organ parçaları, mide-bağırsak içeriği en az 250 g

• Kan veya serum 25-30 ml

• İdrar 50-100 ml

(39)

39-

Numune alma tutanağı

• Özellikle hukuki olaylarda çok önemlidir.

• Hayvan türü, ırkı, sahibinin adı ve adresi yazılmalıdır.

• Bulgular ve varsa şüphelenilen zehir belirtilmelidir.

• Etkilenen ve ölen hayvan sayısı ve

• Tedavi uygulandıysa uygulanan ilaçlar mutlaka belirtilmelidir.

(40)

40-

Zehirlenmelerde tedavi

• Zehirlenmelere acilen müdahale edilmelidir.

• Genel tedavi prosedürü

• Fizyolojik fonksiyonların normale

döndürülmesi (suni solunum, kalp masajı, hayvanın açık havaya çıkarılması vb)

• Emilmenin engellenmesi

• Emilip dolaşıma geçen zehirler için spesifik sistemik antidotların kullanılması

• Emilen zehirlerin vücuttan atılımının hızlandırılması

• Destekleyici tedavi

(41)

41-

Emilmenin veya tahrişin engellenmesi

• İlk iş olarak hayvana verilen su ve yem kesilir.

• Ortamdan uzaklaştırılır.

• Derinin, gözün bol suyla yıkanması gerekir.

• Ağız yoluyla zehirlenmelerde erken dönemde olması şartıyla,

• Kusabilen hayvanlarda kusturma veya mide yıkanması (genelde suyla),

• Yüzeyde tutucu-sarıcı maddeler (tıbbi kömür, üniversal antidot),

• Sindirim kanalında etkili antidotlar ve sürgütler kullanılabilir.

(42)

42-

Mide yıkanması ve yüzeyde tutucu maddeler

• Özellikle ilk 1-3 saat içerisinde midenin

sondayla yıkanması ve boşaltılması prognoz açısından çok önemlidir.

• Bu amaçla en çok su kullanılır.

(43)

43-

Mide yıkanması ve yüzeyde tutucu maddeler

• Yüzeyde tutucu olarak en çok

• Tıbbi kömür

• 1-3 mg/kg dozda 1g kömür/3-5 ml su olacak şekilde

• Üniversal antidot

• 2k etkin kömür

• 1 k MgO

• 1 k kaolin

• 1 k tannik asit kullanılır.

(44)

44-

Çöktürücü Maddeler

• Sindirim kanalındaki alkaloidleri çöktürmek için

• %0.01-0.1 potasyum permanganat veya

• %2.5-6 tannik asit;

• Demli çay,

• İyot çözeltisi (lugol veya tentürdiyot)

• Siyanürü çöktürmek için sodyum tiyosiyanat + potasyum permanganat karışımı

• Asitler için kireç suyu vb. kullanılır.

(45)

45-

Yumuşatıcı-sarıcı-koruyucu maddeler

• Yumurta akı

• Süt,

• Jelatin gibi maddeler oldukça yararlıdır.

• Ayrıca

• Kaolin

• Pektin

• Arabistan zamkı

• Bitkisel yağlar vb maddeler de kullanılabilir.

(46)

46-

Sürgütler

•Mideyi geçmiş zehirler için sürgütler kullanılır.

•Sürgütlerle birlikte yüzeyde tutucu maddeler verilmesi tedavi etkinliğini arttırır.

•Tuzlu sürgütler:

•Sodyum sülfat

•Magnezyum sülfat

•Yağlı sürgütler: Suda çözünen zehirler için;

•Hint yağı

•Zeytin yağı

•Sıvı parafin kullanılır.

(47)

47-

Özel antidotlar kullanılması

• Kullanabilmek için zehirli maddenin kendisi veya farmakolojik grubu mutlaka bilinmelidir.

• Fizyolojik antidotlar:

• Farklı reseptörler aracılığında zıt etki oluştururlar.

• Sitriknine karşı ksilazin, barbitüratlar vb

(48)

48-

Özel antidotlar kullanılması

• Farmakolojik antidotlar:

• Aynı reseptörlere yarışmalı şekilde bağlanarak zıt etki oluştururlar.

• AkE etkinliğini engelleyen maddelere karşı atropin

• Kimyasal antidotlar:

• Zehiri etkisiz hale getirirler, BT’nunu etkilerler.

• Metil alkol ve etilen glikole karşı etil alkol vb

(49)

49-

Emilen zehirlerin vücuttan atılması

• İdrarın pH’sının değiştirilmesi ve zorunlu işeticiler zehirlerin atılmasını arttırır.

• Zorunlu işetici olarak genelde furosemid, bumetanid kullanılır.

• İdrar amonyum klorür, tuzlu su, askorbik asit ve metiyonin ile asitleştirilir;

• Sodyum bikarbonat, sodyum laktat, asetazolamid ile alkalileştirilir

(50)

50-

Emilen zehirlerin vücuttan atılması

• İdrar asitleştirilerek zayıf bazik özellikte

• Amfetaminler

• Efedrin

• Opioidler

• Teofilin

• Kinidin gibi maddelerin atılması artırılır.

(51)

51-

Emilen zehirlerin vücuttan atılması

• İdrar alkalileştirilerek zayıf asidik olan

• Salisilatlar

• Barbitüratlar

• Sülfonamidler

• Tetrasiklinler gibi maddelerin atılması artırılır.

(52)

52-

Destekleyici sağaltım

•MSS uyarıcıları için yatıştırıcılar kullanılır.

•Depresyonu engellemek için solunum ve MSS uyarıcıları kullanılır.

•Kalp faaliyetlerini desteklemek için kalp kasının kasılma gücünü arttıran maddeler uygulanır.

•Genel destek sağlamak ve atılımı

hızlandırmak için sıvı-elektrolit tedavisi vb.

uygulamalar yapılır.

(53)

53-

Sağaltımında kullanılan antidotlar

• Analeptikler

• Doksapram

• Pentilentetrazol

• Niketamid

• Bemegrid

• Pikrotoksin

• Kafein

(54)

54-

Sağaltımında kullanılan antidotlar

• Adsorbanlar

• Etkin kömür

• Üniversal antidot

• Kaolin

• Hidrate Na-Ca silikat

(55)

55-

Sağaltımında kullanılan antidotlar

• Antihistaminikler

• Dimenhidrinat

• Klorfeniramin

• Difenhidramin

• Doksilamin

• Antiasitler

• Magnezyum oksit ve hidroksit

• Kalsiyum karbonat

• Kireç suyu

• İşeticiler

• Furosemid

(56)

56-

Sağaltımında kullanılan antidotlar

•Çırpınma önleyici, kas gevşeticiler

•Diazepam

•Fenobarbital

•Pentobarbital

•Ksilazin

•Parasempatomimetikler

•Karbakol

•Neostigmin

•Fizostigmin

•Parasempatolitikler

•Atropin

(57)

57-

Sağaltımında kullanılan antidotlar

• Kusturucular

• Apomorfin

• İpeka, Tuz

• Opioid antagonistleri

• Nalokson

• Sempatomimetikler

• Efedrin

• Adrenalin

• Glikokortikoidler

• Prednizon

• Dekzametazon

(58)

58-

Sağaltımında kullanılan antidotlar

• Sistemik alkalileştiriciler

• Sodyum bikarbonat

• Laktatlı ringer

• Sistemik asitleştiriciler

• Amonyum klorür

• Metiyonin

• Sürgüt önleyiciler

• Bizmut tuzları

(59)

59-

Sağaltımında kullanılan antidotlar

• Spazm çözücüler

• Aminopromazin

• Meperidin

• Kelat yapıcılar

• Dimerkaprol

• Kalsiyum di sodyum EDTA

• Diğer ilaçlar

• Pralidoksim

• Yohumbin

• Vitamin K