KARACİĞER FONKSİYON TESTLERİ

Yrd.Doç.Dr.Filiz Bakar Ateş

KARACİĞER

FONKSİYON TESTLERİ

Karaciğer

• •En büyük intestinal organ

•En çok fonksiyonu olan organ

• •Karaciğer dokusunun %10-20 fonksiyonu ile yaşamı destekleyebilir

Karaciğer

• 1.200 – 1.500 gram.

• Dual kan desteği: portal ven hem barsaklardan hem de dalaktan (2/3) venöz kanı taşır

• Hepatik arter karın boşluğu ekseninden köken alır (1/3)

Genel Klinik Tanımlar

• – Akut karaciğer hastalığı: < 8 haftalık karaciğer hastalığı

• – Subakut karaciğer hastalığı: 8 hafta – 6 ay

• – Kronik karaciğer hastalığı / kronik hepatit: Anormal karaciğer bulguları > 6 ay

Genel Klinik Tanımlar

• Karaciğer yetmezliği-Karaciğerin biyosentetik fonksiyonlarını yerine getirememesi.

• Siroz:Karaciğerin rejeneratif nodüller ile fibrozisi

• – Siroz, tipik olarak bir kronik hepatit sekelidir.

Karaciğerin Vücuttaki Rolü

• Purifikasyon

• Potansiyel zararlı kimyasallar zararsız ürünlere dönüştürülür (asetaminofen, alkol, diğer ilaçlar vb)

• Sentez

• Albumin ve koagülasyon proteinleri gibi kanda bulunan proteinlerin çoğunu sentezler

• Sindirim ve yağ ve vitaminlerin absorbsiyonu için gerekli olan safrayı sentezler

• Depolama

Şekerler, yağlar, vitaminler KC de depolanır

Karaciğerin Vücuttaki Rolü

• Transformasyon

• Protein sentezi için vücuttaki enzim ve proteinleri kullanır

• Bu enzimlerden AST ve ALT, karaciğer hücreleri hasarlandığı vakit artar

• Hormonları inaktive eder, kandaki östrojen ve testosteron düzeylerini ayarlar

• Kolesterolün sentez ve yıkımında major rol oynar

Karaciğer Fonksiyon Testleri (LFT-Liver Function Tests)

• Karaciğer çok farklı biyokimyasal, sentez ve ekskresyon fonksiyonları yerine getirmektedir.

• Bu nedenle tek bir biyokimyasal test ile karaciğerin global fonksiyonları saptanamaz.

LFT’nin çeşitli kullanımları

• İzleme (screening) : KC disfonksiyonunu duyarlı olarak takip eden ve non- invaziv testler.

Hastalık paterninin saptanmasına yardım ederler. Örneğin; akut viral hepatit,

çeşitli kolestatik bozukluklar ve kronik KC hastalığının birbirinden ayırt edilmesi

• Şiddetinin saptanması: Primer biliyer siroz gibi belirli hastalıkların şiddetinin saptanmasına aracılık ederler.

Takip: Belirli KC hastalıklarının takibine ve otoimmün hepatit gibi hastalıklarda tedavinin takibine yardımcı olurlar

LİMİTASYONLAR

• Duyarlılık sorunu: Siroz, non-sirotik portal fibrozis, konjenital hepatik fibrozis gibi belirli KC hastalıklarında normal görünebilir

• Spesifite sorunu: Belirli bir hastalık için spesifik değillerdir.

Seum albumin: kronik hastalıklarda / nefrtik sendromda azalabilir Aminotransferazlar: kardiyak / hepatik hastalıklarda artabilir

• Serum safra asitleri dışında LFT’ler karaciğer hastalıkları için spesifik değildir.

• Avantajlar = Limitasyonlar

• Önemli olan: Hastanın klinik profilini akılda tutmak

LFT’lerin Sınıflandırılması

A. Karaciğerin organik anyonları transport ve ilaçları metabolize etme kapasitesini ölçen testler – Serum bilirubin, ürin bilirubin,

ürobilinojen vb.

B. Hepatosit hasarını ölçen testler (serum enzim testleri) –

Aminotransferazlar, AP, γglutamil transpeptidaz, 5’-nükleotidaz, lösin aminopeptidaz vb.

C. Karaciğerin biyosentetik kapasitesini ölçen testler - Serum

proteinleri, albumin, prealbumin, serum seruloplazmin, prokollajen III peptid, α1 antitrypsin, α-feto protein, protrombin zamanı, vb.

A. Karaciğerin organik anyonları transport ve

ilaçları metabolize etme kapasitesini ölçen testler

1. SERUM BILIRUBIN

• Bilirubin, RBC lerden hemoglobin degradasyonu sonucu oluşan endojen anyon

• Işığa maruziyet ile değişir, bu nedenle ölçüm öncesi kan örnekleri karanlıkta saklanır

• LFT’lerin anormal olduğu ve serum bilirubin düzeyleri 17μmol/L üzerinde olduğunda karaciğer hastalığı düşünüşülür

• Bilirubin tipleri

a. Total bilirubin: Normal değerleri 0.2-0.9 mg/dl (2-15μmol/L).

Erkeklerde kadınlara göre 3-4 μmol/L daha yüksek. (Erkeklerde Gilbert sendromunun kolay teşhisi)

• b. Direkt Bilirubin : Suda çözünebili fraksiyon. Konjuge bilirubin düzeyini ifade eder. Normal değeri 0.3mg/dl( 5.1μmol/ L)

• c. Indirekt bilirubin: Total bilirubin – direkt bilirubin. Unkonjuge fraksiyon.

Bilirubin düzeylerinin diyagnostik değeri:

• Vücuttaki bilirubin, pigmentin üretimi ve uzaklaştırılması arasındaki hassas bir dengede seyreder

• Akut viral hepatitte gözlenen “Hiperbilirubinemi”, hepatositlerin dokusal hasarının derecesi ile doğrudan orantılıdır.

• Hiperbilirubinemi: Hepatositlerden safra kanalına geçen bilirubinin – aşırı üretimi, geçişin, konjugasyon ya da salınımın bozulması.

• Serum bilirubin düzeyleri, bilirubinin plazma albuminine bağlanmasını engelleyen salisilatlar, sülfonamidler, ya da serbest yağ asitleri ile

düşürülebilir.

Bilirubin Düzeylerinin Prognostik Değeri

• İleri derecede sarılık ile mortalite artışının ilişkili olduğu Fulminant hepatik yetmezlik için prognostik önemi sahiptir.

• Hiperbilirubinemi ve Hemoliz

• Bilirubin suda çözünmez ve albumine bağlanır. Bu nedenle idrarda görülmez. Aşırı bilirubin oluşumu ile sonuçlanan hemoliz ve azalmış GFR, ekskresyonun azalmasına ve yüksek bilirubin düzeylerine neden olur.

• KC hastalığı ile ilişkili hemolizde bilirubin düzeyleri 25 mg/dl’nin üzerine çıkar

• Diğer nedenleri: Şiddetli parenkimal hastalıklar, septisemi ve renal yetmezlik

2. İDRAR BİLİRUBİNİ

• İdrarda bilirubin varlığı, hepatobiliyer hastalığı işaret eder.

• Unkonjuge bilirubin, albumine sıkıca bağlı olduğundan glomerüllerden süzülemez ve idrarda bulunmaz. Hepatobiliyer hastalıkta sadece konjuge bilirubin idrarda saptanabilir.

3. ÜROBİLİNOJEN

• İdrarda ürobilinojen artışı, hepatosellüler disfonksiyonun göstergesidir.

• Alkolik karaciğer hasarı, iyi kompanse edilmiş siroz ya da KC nin malignant hastalığı için indikatör

• Viral hepatitte idrarda erken artışı görülür.

• Hemolizde belirgin derece artar.

• Kolestatik sarılıkta ürobilinojen idrardan kaybolur, muhtemelen safta taşları nedeni ile.

• Erlich aldehid ayıracı ile mor renk verir. Taze idrar kullanılmalıdır.

B. Hepatosit hasarını ölçen testler (serum enzim testleri) :

• KC binlerce enzim içermektedir ve fonksiyonu olmayan bu enzimler serum proteinleri gibi davranırlar.

A. Hepatosellüler Nekrozu Saptayan enzimler–

AMİNOTRANSFERAZLAR

• Aminotransferazlar (Transaminazlar): Hepatosellüler nekrozun spesifik indikatörü

• Aspartate aminotransferase (AST, serum glutamate oxaloacetic transaminase- SGOT)

• Alanine amino transferase ( ALT, serum glutamic pyruvate transaminase-SGPT)

• Aspartat ve alaninin α-aa lerini ketoglutarik asitin α-keto grubuna transfer ederler.

• ALT KC de lokalize, AST; çeşitli dokularda (kalp, iskelet kası, böbrek, beyin, karaciğer) bulunur

• AST : alanin + α ketoglutarat = oksalasetat+ glutamat

• ALT: alanin + α ketoglutarat = piruvat + glutamat

• AST; hepatositlerin mitokondri ve sitozolünde bulunurken, ALT sitozolde bulunur.

• İnsan KC’deki AST aktivitesinin %80’i mitokondriyal izoenzime ait

• Normal insanlarda dolaşımdaki AST aktivitesi sitozolik izoenzime ait

• AST: ALT oranı

• Kronik kc hastalığı ve alkolik kc hastalığında kullanılır. (>2)

• Viral hepatit: <1

• Toksik hepatit, viral hepatit, kronik aktif hepatit ve kolestatik hepatitte ALT, AST düzeyini aşar.

• Mitokondriyal AST: Total AST oranı: Alkolik KC hastalığında karakteristik artış. Alkolün kesilmesi oranı düşürür.

• Yanlış düşük aminotransferaz düzeyleri: Uzun süreli hemodiyaliz hastalarında pridoksin eksikliğine bağlı görülür. Üremide de düşük düzeyler gözlenir.

• Hepatosellüler nekrozun diğer enzim testleri

• Glutamat dh, izositrat dh, laktat dh, sorbitol dh

• Pratikte aminotransferazlar kadar kullanışlı değildir

Kolestazı saptamak amaçlı kullanılan enzimler

1. Alkalen Fosfataz

• İnsanlarda karaciğer ve kemikten köken alır

• Aktif merkezlerinde serin içerir, çinko bağımlı metalloproteaz ailesi üyesi. Organik ortofosfatlardan inorganik fosfatın salınımında görevli

• Ortalama AP değerleri yaşa bağlı değişir:

Çocukluk ve pubertede relatif yüksek Orta yaş, daha düşük

Yaşlılıkta, tekrar yüksek

• Erkeklerde kadınlara göre daha yüksek

• Kolestatik bozukluklarda yüksek AP düzeyleri

• AP düzeyindeki artış, safra akışının intra- ve ekstrahepatik

tıkanıklığında görülür; ancak, artışın derecesi ikisi arasında fikir vermez.

• Düşük AP düzeyleri: Hipotiroidizm, pernisyöz anemi, çinko eksikliği, konjenital hipofosfatazi.

• AP/bilirubin oranı: Wilson hastalığında düşük. Kofaktör Zn⁺⁺ yerine Cu geçer ve AP inaktive olur.

• Simetidin Furusemid, fenobarbiton, fenitoin gibi ilaçlar AP’yi artırır.

Kolestazı saptamak amaçlı kullanılan enzimler

2. γ Glutamil Transeptidaz

• γ glutamil grubunu, diğer peptidler, aminoasitler ve suya transferini kataliz eden membran bağlı glikoproteindir.

• Böbrekler, pankreas, Kc, barsaklar ve prostatta yüksek miktarda bulunur.

• Neonatlar ve 1 yaş atı infantlarda ve 60 yaş üstünde yüksek düzeyde

• Erkeklede kadınlardan yüksek

• 4 yaş üstü çocuklarda normal yetişkinlerle aynı düzeyde.

• Normal 0-30 IU/L

• Akut viral hepatitte, hastalığın 2./3. haftasında en yüksek değere ulaşır ve yaklaşık 6 hafta aynı değerlerde kalır

• KC hastalığında, γ glutamil transpeptidaz aktivitesi, AP düzeyleri ile koreledir

• Artmış γ glutamyl transpeptidase düzeylerinin görüldüğü diğer durumlardiabetes mellitus, akut pankreatit, myokardiyal infarktüs

• Fenobarbiton, fenitoin, parasetamol, trisiklik antidepresanlar, γ glutamil transpeptidaz düzeyini artırır

• Enzimin artmış düzeylerinin non-hepatik nedenleri: anorexia nervosa, hipertiroidizm, obezite

• Diagnostik bir test olarak, kemikte bulunmadığından, kemik hastalığının dışlanma kriteri olarak kullanılır.

Kolestazı saptayan diğer enzimler

• Rutinde kullanılır

• 5’ Nucleotidase

Leucine aminopeptidase

C. Karaciğerin biyosentetik kapasitesini

ölçen testler

1. SERUM PROTEİNLERİ

• KC, çoğu serum proteinin major kaynağı

• Parankim hücreleri, albumin, fibrinojen ve diğer koagülasyon faktörlerinin sentezlenmesinden sorumlu

Albumin :

• KC’de sentezlenen kantitatif olarak en önemli plazma proteinidir ve hepatik fonksiyon indikatörüdür

• T1/2 >20 gün olduğundan, akut kc hastalığında hepatik protein sentezinin güvenilir indikatörü değildir.

• Albumin sentezi sadece karaciğer hastalığında değil, nutrisyonel durum, hormonal denge ve osmotik basınç değişikliğinden etkilenir

• Siroz ve ascit hastalarında serum düzeyleri deprese olur

• Normal serum değerleri 3.5g/dl to 4.5 g/dl.

• Yetişkinlerde ortalama 300 to 500 g albumin.

• Herhangi bir zamandaki serum albumin düzeyi, sentez, degradasyon ve dağılım hacmini yansıtır.

• Akut viral hepatit, ilaç-ilişkili hepatotoksisite ve obstrüktif sarılıkta Ab düzeyi normal gibi görünmektedir

• Hepatitte, 3g/dl altındaki Ab düzeyi siroz gibi kronik kc hastalığını

• Hipoalbuminemi, KC hastalığı için spesifik değildir, protein

malnutrisyonu, nefrotik sendrom, kronik protein kaybına neden olan enteropatilerde gözlenir.

2. PREALBUMİN

• Serum prealbumin düzeyi 0.2- 0.3 g/L.

• KC hastalığında, azalmış sentez nedeni ile düzeyi düşer

• Yarılanma ömrü kısa olduğundan, prealbumin düzeyindeki değişiklikler serum albuminine üstündür

• İlaçla indüklenen hepatotoksisitenin değerlendirilmesinde kullanılır

3. SERUM SERULPLAZMİN

• Normal plazma düzeyleri 0.2-0.4g/L.

• KC de sentezlenen akut faz proteini

• İnfeksiyonlar, romatoid artrit, hamilelik ve obstrüktif sarılıkta konsantrasyonu artar

• Wilson hastalığında önemli bir diagnostik markır

• Düşük düzeyleri aynı zamanda, neonatlar, kwashiorkor, marasmus, protein kaybına neden olan enteropatiler, bakr eksikliği ve

aseruloplazminemilerde gözlenir.

4. PROKOLLAJEN III PEPTİD

• Serum düzeyi, hepatik fibroziste, inflamasyon ve nekrozda artar.

• Kronik kc hastalığının takibinde düzenli ölçümleri anlamlıdır

5. α-1 ANTİTRİPSİN

• α-1 antitripsin, kc de sentezlenen ve elastaz gibi serin proteinazların inhibitörü olan bir glikoprotein

• Normal konsantrasyonu 1-1.6g/L.

• Akut faz proteini olup, serum düzeyleri inflamatuvar bozukluklar, hamilelik ve oral kontraseptif kullanımı ile artar

• Kc hastalığı, genellikle kalıtsal bozukluk olarak α-1 antitripsin eksikliği ile birlikte gözlenir.

• Eksikliği, kantitatif ölçümle konfirme edilmeli

6. α FETO PROTEİN

• Erken gestasyon döneminde temel proteinlerden olup, sonrasında düzeyi düşer ( <25μg/L)

• Hepatosellüler karsinomada düzeyi artar (%90)

• Kronik hepatit, akut hepatitin rejenerasyon fazı ve hepatik metastazda da düzeyleri yüksektir.

7. PROTROMBİN ZAMANI (PT)

• Pıhtılaşma, enaz 13 pıhtılaşma faktörünün yer aldığı kompleks enzimatik rx lar serisinin bir sonucudur

• 11 kan koagülasyon proteininin major sentez yeri KC’dir.

• Fibrinojen, protrombin, labil faktör, stabil faktör, christmas faktör, stuart prowe factor, prekallikrein vehigh molecular wt kininogen.

• Normal kontrol genellikle 9-11 saniye arasıdır. Uzamış (prolonged) zaman olarak 2 sn den daha fazla olması anormal

• Uzamış PT, Kc hastalığı için spesifik değildir; koagülasyon

faktörlerinin eksikliğinde, bazı ilaçların absorbsiyonunda da gözlenir.

• Akut ve kronik hepatosellüler hastalıkta, PT prognostik indikatör olarak kullanılır