YAPI MAKİNALARI TEMİN EDERKEN GÖZ ÖNÜNDE BULUNDURULACAK FAKTÖRLER

(1)

İTÜ İnşaat Fakültesi Yapı İşletmesi Yüksek Lisans Programı - Doç.Dr. G. Emre

GÜRCANLI

1

YAPI MAKİNALARI TEMİN EDERKEN GÖZ ÖNÜNDE BULUNDURULACAK

FAKTÖRLER

(2)

GÜRCANLI

2

Bu derste

1. Yapı Makinaları Temini 2. Yapı Makinaları Ömrü

3. Mülkiyet ve İşletme Maliyeti 4. Amortisman

onuları anlatılacaktır.

(3)

GÜRCANLI

3

YAPI MAKİNALARI temini

• Peşin para ile ödeme

Borçlanma, faiz olmaz istenen makine her zaman alınabilir, amortisman masrafı, gelir vergisi matrahından düşülür, iş süresi uygun olmaz ise amortize olmayabilir, toplu yatırım gerektirir

• Banka Kredisi ile satın almak

Alıcı makinanın sahibi olur, amortisman masrafı gelir vergisinden düşülebilir, yüksek kredi faizlere ödenebilir.

• Leasing Sistemi ile:

Alıcı, makina sahibine kullanma süresi boyunca periyodik olarak kira öder. Makina iade edilebilir veya uygun bedelle sonunda satın alınabilir, makina sahibinin bakım

hizmetlerinden yararlanılabilir, öte yandan başlangıçtaki kira bedeli biraz yüksektir. Ayrıca seçme olanağı sınırlıdır.

• Kiralamak

Saatlik Kira > A

Günlük Kira (8 sa/gün) > B B=8A

Haftalık Kira (5 gün/hafta) > C C=0.8 x 5B

Aylık Kira (22 gün/ay) >d D=0.55 x 22B

(4)

GÜRCANLI

4

YAPI MAKİNALARININ ÖMRÜ

AAvrupa standartlarında bir iş makinasınin ömrü ortalama 7 yıl olarak kabul edilmektedir. Yani yedi yılı dolduran makinalar ekonomik ömrünü tamamlamış sayılırlar. Bu durum Türkiye koşullarında farklılık göstermektedir.

Türkiye’de çalışan iş makinalarına baktığımızda 20’li ve 30’lu yaşlarda birçok iş makinası çalışmaya devam

etmektedir. Bize özgü bu durum değiştiğinde Türkiyenin gerçek iş makinası ihtiyacının mevcut talepten çok fazla

olduğu görülecektir. Grafikte yıllara göre iş makinası üretim miktarları görülmektedir. (Tahmini değerler,

kaynak : Sanayi Genel Müdürlüğü).

(5)

GÜRCANLI

5

YAPI MAKİNALARININ ÖMRÜ

Nüfus, yüzölçümü ve diğer özellikleri ile ülkemize benzerliği bulunan ülkelerdeki 0-7 yaş arasında kullanılan iş ve inşaat makineleri adedi; Almanya’da 400 bin, Fransa’da 300 bin, İtalya’da ise 290 bin adet olmasına rağmen ülkemizde 47 bin adet olarak tespit edilmiştir. Bu da Türkiye pazarının,

ekonomisinin en az 5 kat daha büyüyebilecek bir potansiyele sahip olduğuna çarpıcı bir örnektir. Kendine has özelliklerinden dolayı iş ve inşaat makineleri sektörü, ekonomik gelişmeleri ve değişimleri ilk önce hisseden ve en fazla etkilenen sektörlerin başında gelmektedir. 2002-2007 yılları arasında her sene

neredeyse %50 artış gösteren sektör 2007 yılında rekor kırarak

ağır iş makinelerinde yıllık 11.500 satış adedini geçmiş, yıllık

ticaret hacminde ise 5 milyar $’ı zorlamıştır. Sektörün ihracatı ise

2008 sonunda yaklaşık 1 milyar $’a ulaşmıştır. 2008 yılı başında

Leasingler’e verilen özel teşvikin kalkması ile ciddi bir sıkıntıya

giren sektörde, küresel ekonomik sıkıntının ülkemize yansımaları,

ihracatın azalması, finansman krizi vb. sebepler neticesinde yurt

içinde %50 oranında bir daralma yaşanmıştır.(Kaynak:Sanayi

Gen.Müd.).

(6)

GÜRCANLI

6

YAPI MAKİNALARININ ÖMRÜ

3

2

1 -1

-2

K ü m ü la ti f N e t Y a ra r

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Ekonomik Ömür

Yararlı Ömür Fiziksel Ömür

YIL

(7)

GÜRCANLI

7 7

Makine ekonomik ömür grafiği

YAPI MAKİNALARININ ÖMRÜ

(8)

GÜRCANLI

8 8

Douglas tarafından yapılan iş makinası ömrü tanımları (J. Douglas. Construction Equipment Policy, New York: McGraw-Hill, 1975, pp. 47–60.)

YAPI MAKİNALARININ ÖMRÜ

(9)

GÜRCANLI

9

Fiziksel Ömür: Makinanın tükendiği ve güvenilir bir şekilde üretim yapamayacağı yaşı anlatır. Bu noktada makine genellikle kullanılmaz ve hurdaya çıkarılır. İş makinası yaşlandıkça bakım ve işletme maliyetleri artar. İş makinasının herhangi bir parçasının fiziksel ömrü ve işletme maliyetlerinin artış oranı kullanım sırasındaki ihtimama, makinanın yaptığı işe ve bakım kalitesine bağlıdır. Düzenli olarak bakım harcamalarına ayrılan küçük bir miktar para, iş makinasının temel bileşenlerini değiştirmek için ilerde büyük miktarlarda para harcanmasını ortadan kaldırır.

9

YAPI MAKİNALARININ ÖMRÜ

(10)

GÜRCANLI

10

Karlı Ömür: Makinanın kar edebileceği ömür süresini belirtir.

Bu aşamadan sonra makinayı elde tutma işletme kaybına yol açabilir.

Karlı ömür süresini bittiği nokta öyle bir noktadır ki, iş makinası inşaat şantiyesinden çok bakım onarım atölyesinde zamanını geçirir. Artan maliyetli tamiratlar karlı ömrü daha da azaltabilir, bazı ana parçaların atılıp değiştirilmesi gerekebilir. İş makinası yöneticisi herhangi bir iş makinasının bu noktaya yaklaştığını belirleyebilmeli, tamamen değiştirme veya ana parçaları değiştirme gibi bir strateji belirlemelidir.

10

YAPI MAKİNALARININ ÖMRÜ

(11)

GÜRCANLI

11

Ekonomik Ömür: İş makinasının karını maksimize ettiği döneme eşittir. İş makinası sahipleri üretimi maksimize ederken, üretim maliyetini azaltmak için savaşırlar. İş makinasının değiştirilmesi için kullanılabilecek bir kriter olan ekonomik ömür uzunluğunu seçmek, aslında kar ile üretimin optimize edilmesi meselesidir. İş makinasının zamanında değiştirilmesi makine yaşlandıkça artan bakım ve işletme maliyetleriyle karlılığın giderek erozyona uğramasını engeller. İş makinası sahipleri bakım ve onarım maliyetlerine ilişkin kesin raporlar tutarak, iş makinasının değiştirilmesi gereken en ekonomik zamanı belirleyebilirler.

İş makinasının herhangi bir parçasını değiştirmek için uygun zamanlamayı belirlemek, makina sahibinin yalnızca satınalma ve işletme maliyetini değil, o parçanın satınalma ve işletmeyle ilgili diğer maliyetlerini de hesaba katmasını gerektirir. Bunlar, amortisman, enflasyon, yatırım, bakım, onarım, arıza süresi ve değer yitirme-eskime-rekabet edebilirliğin azalması maliyetleridir.

11

YAPI MAKİNALARININ ÖMRÜ

(12)

GÜRCANLI

12

Makinaların iyi, doğru kullanılması,

bakımı ve sürekli çalışır halde bulunması

• Makine çalıştırıldığı sürece; yatırım, tamir, bakım ve işletme dönemi boyunca yıllık artan toplam masraflarına karşılık,uygulamaya konduğu günde maksimum olan toplam verimlilik devamlı azalır.

Masraf verimlilik eğrisi

12

(13)

GÜRCANLI

13

TÜRKİYE'DE YAPI MAKİNALARI KULLANIMI (Kaynak:

Sanayi Gen.Md.lüğü)

(14)

GÜRCANLI

14

Mülkiyet ve işletme maliyeti

Mülkiyet Maliyeti kapsamında:

• İlk sermaye maliyeti

• Amortisman

• Yatırım maliyeti

• Sigorta ve vergilerin maliyeti

• Depolama maliyeti

düşünülmelidir

(15)

GÜRCANLI

15

Mülkiyet ve işletme maliyeti

• İlk sermaye maliyeti

İş makinasının faydalı ömrü boyunca tüm yatırımın yaklaşık %25’ini

oluşturur. Fabrika fiyatı, ekstra ekipman, satış vergileri, nakliye maliyeti, kurulum maliyetini kapsar

• Amortisman

• Yatırım maliyeti

• Sigorta ve vergilerin maliyeti

• Depolama maliyeti

(16)

GÜRCANLI

16

Mülkiyet ve işletme maliyeti

• İlk sermaye maliyeti

• Amortisman: Amortismanın belirlenmesinde ilk maliyet (satınalma), kullanışlı ömür ve hurda değeri etkilidir. Pek çok değerlendirme yöntemi bulunmaktadır. VUK’na göre işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan gayrimenkullerle 269'uncu madde gereğince gayrimenkul gibi değerlenen iktisadi kıymetlerin, alet, edevat, mefruşat, demirbaş ve sinema filmlerinin birinci kısımdaki esaslara göre tespit edilen değerinin bu Kanun hükümlerine göre yok edilmesi amortisman mevzuunu teşkil eder. Örnek: Paletli Ekskavatör'ün (iş makinesi) faydalı ömürleri ile amortisman oranlan listenin 10 numaralı inşaat işleri bölümünde belirlenmiştir. Dolayısıyla faydalı ömrünün 6 yıl ve amortisman oranının % 16.66 olarak uygulanması, karavan için ise 339 nolu Vergi Usul Kanunu genel tebliğinin ek listesinde belirtildiği üzere, faydalı ömrünün 7 yıl ve amortisman oranının % 14,28 olarak uygulanması gerekmektedir.

• Yatırım maliyeti

• Sigorta ve vergilerin maliyeti

• Depolama maliyeti

(17)

GÜRCANLI

17

Mülkiyet ve işletme maliyeti

• İlk sermaye maliyeti

• Amortisman:

• Yatırım maliyeti: Yatırım veya kar maliyeti, makinaya yıllık olarak yapılan (saatlik maliyete çevrilir) yatırımı anlatır. Eğer bir makinayı krediyle borçlanarak alsaydık, ödediğimiz faiz oranı faiz (yatırım) maliyeti olurdu. Ama şirket varlıklarından satın alırsak faiz oranı, makinanın getiri oranına eşit olmalıdır. Bunun için de makinanın yıllık ortalama değeri hesaplanmalıdır, yatırım (faiz) maliyeti ona dayanarak bulunmalıdır.

P: yıllık ortalama değer, n faydalı ömür (yıl) ve S: hurda değeri ise, yıllık ortalama değer, IC: İlk maliyet ise

P=[IC(n+1) + S(n-1)]/(2n) Yıllık ortalama değeri verecektir. Örnek için Sayfa:23

• Sigorta ve vergilerin maliyeti

• Depolama maliyeti

(18)

GÜRCANLI

18

Mülkiyet ve işletme maliyeti

• İlk sermaye maliyeti

• Amortisman:

• Yatırım maliyeti:

• Sigorta ve vergilerin maliyeti: Ülkeden ülkeye farklılık göstermektedir. Kaza, hırsızlık, yangın vb. hususlar için ödenen sigorta, vergiler, lisanslar bu kapsamdadır

• Depolama maliyeti

(19)

GÜRCANLI

19

Mülkiyet ve işletme maliyeti

• İlk sermaye maliyeti

• Amortisman:

• Yatırım maliyeti:

• Sigorta ve vergilerin maliyeti:

• Depolama maliyeti: İş makinası parkı kirası, iş makinasının

saklanması için harcanan paralar, güvenlik elemanlarının ücretleri, iş makinasını hareket ettirirken, park ederken kullanılan personelin saatlik ücreti (işaretçiler) gibi hususları kapsar. Unutmayalım doğrudan şantiye genel giderleri kapsamında (overhead)

incelenmelidir.

(20)

GÜRCANLI

20

Mülkiyet ve işletme maliyeti

Toplam Mülkiyet Maliyeti yukarıdaki kalemlerin

toplamıdır. Saatlik maliyet olarak çevrilmelidir. Yatırım maliyeti veya faiz maliyetini bulurken de aşağıdaki

yaklaşım kullanışlıdır. Örnek:s.24-25 Yatırım maliyeti için ortalama oranlar

Maliyet Kalemi Ortalama Değer(%)

• Faiz 3-9

• Amortisman: 2-5

• Sigorta/vergiler maliyeti: 1-3

• Depolama maliyeti: 0.5-1.5

(21)

GÜRCANLI

21

Mülkiyet ve İşletme maliyeti

İşletme maliyeti denince ise:

• Bakım ve Tamir Maliyeti

• Tekerlek maliyeti

• Tüketim maliyeti

• Mazot

• Makina yağı

 Mobilizasyon ve demobilizasyon maliyeti

 Yapı Makinası operatör maliyeti

 Özel maliyetler (İSİG için gerekli eklemeler, özel kazılar için

mafsal, riper kazması, kesme ucu)

(22)

GÜRCANLI

22

İşletme maliyeti

• Bakım ve Tamir Maliyeti: Ekipman tipine, çalışma koşullarına göre değişir. n: inceleme yılı N:faydalı ömür ise

Saatlik Tamir Maliyeti = n/N! X yaşam boyu tamir maliyeti/çalışma saati

(23)

GÜRCANLI

23

İşletme maliyeti

• Lastik maliyeti: Lastik tamiri ve değiştirmesini kapsar.

Amortisman hesaplarına lastik dahil edilmez. Lastik ömrü için en uygunu geçmiş deneyimlerden yararlanmaktır.

Lastik tamir ve değiştirme maliyeti=

1,15 x lastiklerin toplam fiyatı/ort.lastik ömrü

(24)

GÜRCANLI

24

işletme maliyeti

• Tüketim maliyeti

• Mazot

• Makina yağı

(25)

GÜRCANLI

25

Mülkİyet malİyetİ

Mülkiyet Maliyeti kapsamında:

• İlk sermaye maliyeti

• Amortisman

• Yatırım maliyeti

• Sigorta ve vergilerin maliyeti

• Depolama maliyeti

düşünülmelidir

(26)

GÜRCANLI

26

Mülkiyet maliyeti

• İlk sermaye maliyeti

• Amortisman: Amortismanın belirlenmesinde ilk maliyet (satınalma), kullanışlı ömür ve hurda değeri etkilidir. Pek çok değerlendirme yöntemi bulunmaktadır. VUK’na göre işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan gayrimenkullerle 269'uncu madde gereğince gayrimenkul gibi değerlenen iktisadi kıymetlerin, alet, edevat, mefruşat, demirbaş ve sinema filmlerinin birinci kısımdaki esaslara göre tespit edilen değerinin bu Kanun hükümlerine göre yok edilmesi amortisman mevzuunu teşkil eder. Örnek: Paletli Ekskavatör'ün (iş makinesi) faydalı ömürleri ile amortisman oranlan listenin 10 numaralı inşaat işleri bölümünde belirlenmiştir. Dolayısıyla faydalı ömrünün 6 yıl ve amortisman oranının % 16.66 olarak uygulanması, karavan için ise 339 nolu Vergi Usul Kanunu genel tebliğinin ek listesinde belirtildiği üzere, faydalı ömrünün 7 yıl ve amortisman oranının % 14,28 olarak uygulanması gerekmektedir.

• Yatırım maliyeti

• Sigorta ve vergilerin maliyeti

• Depolama maliyeti

(27)

GÜRCANLI

27

Amortisman Nedir?

Depreciation represents the decline in market value of a piece of equipment due to age, wear, deterioration, and obsolescence. Depreciation can result from:

. Physical deterioration occurring from wear and tear of the machine . Economic decline or obsolescence occurring over the passage of time

In the appraisal of depreciation, some factors are explicit while other factors have to be estimated.

Generally, the asset costs are known which include:

. Initial cost: The amount needed to acquire the equipment

. Useful life: The number of years it is expected to be of utility value

. Salvage value: The expected amount the asset will be sold at the end of its useful life

However, there is always some uncertainty about the exact length of the useful life of the asset and about the precise amount of salvage value, which will be realized when the asset is

disposed. Any assessment of depreciation, therefore, requires these values to be estimated.

(28)

GÜRCANLI

28

Among many depreciation methods,

1. The straight-line method,

2. Double-declining balance method,

3. Sum-of-years’-digits method are the most commonly used in the construction equipment industry .

At this point, it is important to state that the term depreciation as used to represent the change in the assets value from year to year and as a means of establishing an hourly ‘‘rental’’ rate for that asset.

It is not meant in the same exact sense as is used in the tax code. The term ‘‘rental rate’’ is the rate the equipment owner charges the clients for using the equipment, i.e., the project users

‘‘rent’’ the equipment from its owner.

In calculating depreciation, the initial cost should include the costs of delivery and startup, including transportation, sales tax, and initial assembly. The equipment life used in

calculating depreciation should correspond to the equipment’s expected economic or useful life.

Amortisman Nasıl Hesaplanır?

(29)

GÜRCANLI

29

Vergi Usül Kanunu açısından Amortisman tutarlarının belirlenmesi için 4 yöntem vardır.

1. Normal (doğrusal) amortisman (V.U.K madde 315)

2. Azalan bakiyeler üzerinden amortisman (V.U.K mükerrer madde 315)

3. Madenlerde amortisman (V.U.K madde 316) 4. Olağanüstü amortisman (V.U.K madde 317)

Amortisman nasıl Hesaplanır?

(30)

GÜRCANLI

30

Straight-Line Depreciation

Straight-line depreciation is the simplest to understand as it

makes the basic assumption that the equipment will lose the same amount of value in every year of its useful life until it reaches its salvage value. The depreciation in a given year can be expressed by the following equation:

Dn = (IC - S – TC) / N where Dn is the depreciation in year n, IC the initial cost ($),

S the salvage value ($),

TC the tire and track costs ($), N the useful life (years), and D ₁ = D ₂ =…. D _n .

Amortisman Nasıl Hesaplanır?

(31)

GÜRCANLI

31

Sum-of-Years’-Digits Depreciation

The sum-of-years’-digits depreciation method tries to model depreciation assuming that it is not a straight line. The actual market value of a piece of equipment after 1 year is less than the amount predicted by the straight-line method. Thus, this is an accelerated depreciation method and models more annual depreciation in the early years of a machine’s life and less

in its later years. The calculation is straightforward and done using the following equation:

Dn = (year ‘‘n’’ digit)/N! (IC – S – TC) where Dn is the depreciation in year n,

year n digit is the reverse order: n if solving for D

₁

or 1 if solving for D

_n

,

IC the initial cost ($), S the salvage value ($),

TC the tire and track costs ($) and N the useful life (years).

Amortisman Nasıl Hesaplanır?

(32)

GÜRCANLI

32

Sum-of-Years’-Digits Depreciation

The sum-of-years’-digits depreciation method tries to model depreciation assuming that it is not a straight line. The actual market value of a piece of equipment after 1 year is less than the amount predicted by the straight-line method. Thus, this is an accelerated depreciation method and models more annual depreciation in the early years of a machine’s life and less

in its later years. The calculation is straightforward and done using the following equation:

D

_n

= (year ‘‘n’’ digit)/N! (IC – S – TC) where D

_n

is the depreciation in year n,

year n digit is the reverse order: n if solving for D

₁

or 1 if solving for D

_n

,

IC the initial cost ($), S the salvage value ($),

TC the tire and track costs ($) and N the useful life (years).

Amortisman nasıl Hesaplanır?

(33)

GÜRCANLI

33

Double-Declining Balance Depreciation

The double-declining balance depreciation is another method for calculating an accelerated depreciation rate. It produces more depreciation in the early years of a machine’s useful life than the sum-of-years’-digits depreciation method. This is done by depreciating the ‘‘book value’’ of the equipment rather than just its initial cost. The book value in the second year is merely the initial cost minus the depreciation in the first year. Then the book value in the next year is merely the book value of the second year minus the depreciation in the second year, and so on until the book value reaches the salvage value.

The estimator has to be careful when using this method and ensure that the book value never drops below the salvage value:

Amortisman nasıl Hesaplanır?

(34)

GÜRCANLI

34

ÖRNEK (Paletli Dozer için amortisman hesabı)

IC (Initial Cost, Alış Maliyeti) = 35.000 $ S (Salvage Value, Hurda Değeri= =5.000 $

N (Expected Useful Life, Beklenen faydalı ömür) =5

Amortisman nasıl Hesaplanır?

(35)

GÜRCANLI

35

Straight-Line Depreciation D _n = (IC - S – TC) / N

D _n = (35.000 – 5.000– 0) / 5 D _n = 6.000 $

Year Depreciation Book Value (end of period)

0 0 35000

1 6000 29000

2 6000 23000

3 6000 17000

4 6000 11000

5 6000 5000

Amortisman nasıl Hesaplanır?

(36)

GÜRCANLI

36