16-17. YÜZY~LLARDA MACAR~STAMIN
DEMOGRAF~K DURUMU
Gr.ZA DAVID
Demografik durumuyla de~i~melerini mütalaa etmek istedi~im dönem uzun ve pek çok aç~dan kar~~~kt~r. Bir taraftan, uzun olan bu dönemin kay-naklar~~ hazan son derece az, bazen ise çok çeli~kilidir. Öte yandan, siyasi is-tikrardan mahrum olan bu kar~~~k dönemde yerle~melerin bir haylisi ayn~~ zamanda bir de~il, iki-üç devlet temsicisine ait olup, bunlardan bize birbi-rinden farkl~~ etkinlikteki vergilendirmelerinin yaz~l~~ belgeleri kalm~~t~r. Yüzy~llar sonra, bizim hangi sorulara mümkün oldu~u ölçüde kesin cevap almak isteyece~imizi bilmiyorlard~~ elbet. Bu nedenle gerçe~i bütünüyle ve ayr~nulanyla yans~tabilme yolundaki arzudan vazgeçmemiz lâz~m. Nüfusun rakamlarla nitelenebilecek göstergelerini ana hatlanyla saptamakla, kimi konularda ise varsay~mlarla yetinmemiz gerekecek. Az veya çok ba~ar~l~~ ola-ca~~~ ümidiyle inceleyebildi~imiz ba~l~ca alanlar ~unlard~r: Nüfusun toplam say~s~, köy ve ~ehir kesiminde ya~ayanlar~n oran~, ortalama yerle~im bölgesi büyüklü~ü, nüfus yo~unlu~u, köylerin yok olu~u, milli da~~l~m ve bunlar~n zamanla de~i~mesi.
Do~rudan do~ruya Osmanl~~ dönemi öncesi ve hemen sonras~~ nüfus sa-y~s~n~~ daha yak~ndan bilseydik, i~imiz çok daha kolay olurdu. Ancak, hareket tarihimiz 1526 (yani Mohâcs /Mohaç/ meydan muharebesi y~l~) bile olsa, hemen hemen bütün ülkeyi içeren ilk vergi tahririnin yap~ld~~~~ zamana ka-dar daha 30 y~l geri gitmemiz gerekiyor'. Osmanl~~ egemenli~i alt~nda olan topraklar~n büyük bir k~sm~~ tekrar ele geçirildikten sonra ise, ilk ülkesel, fa-kat azami ölçüde güvenilmez oldu~u anla~~lan tahririn haz~rlanmas~na kadar yine 30 y~la yak~n zaman geçti2. Böylelikle ilk gerçekten güvenilir rakamlar sadece 1787 y~l~nda bitirilen ilk resmi nüfus say~m~ndan elde edilebilir'. Nitekim ~imdiye kadar yürütülen tarihi ara~t~rmalar ~u iki ana temele da-
1 Istân Szabö, Magyarorszâg npess-ge az 1330-as s az 1526-os &ek között. Magyarorszâg
törtneti demogrâfiâja. (Szerk. /Yay. jözsef Kovacsics). Budapest 1963, 63-113.
2 Zoltân Dâvid, Az, 1715-20. Evi összeirâs A törtneti statisztika forrâsai. (Szerk. /Yay. jözsef
Kovacsics). Budapest 1957, 145-199.
3 Az els6 magyarorszâgi ~ pszm~~ s (1784-1787). Szerk. /Yay. Dezsö Dânyi - Zoltân
342 GEZA DAVID
yanm~~ur: Bir taraftan 1494-1495 y~l~~ "Porta" olarak an~lan vergi birimle-rinden ç~kart~lan 3,5 - 4 milyon civar~ndaki toplam nüfus say~s~, öte yandan 1787'delti 8,5 - 9,2 milyon aras~ndaki ahali. (Bu rakamlara H~rvatistan ve Eski Slavonya dahil de~ilken Drava nehri ötesindeki üç yeni Slavon ili, yani Valkö, Szerem ve Pozsega dahildir.) Osmanl~~ dönemindeki durumun hangi rakam-larla kar~~la~unld~~~~ son derece büyük önem ta~~d~~~~ için, XV. yüzy~l~n ç~k~~~ noktas~n~~ olu~turan de~erini ele almakta yarar vard~r. Bu bak~mdan Istvn Szabö'nun iki hesaplama yöntemi luyaslanabilir.
Bunlar~n birinde 1494-1495 tahririnde s~ralanan 250.000 vergi ünitesi temel al~n~yor. Çok yönlü spekülasyonlardan sonra köy ve "kasaba"' nüfusu 3 ile 3,2 milyon aras~ndaki bir de~erde saptan~yor5. ~kinci hesap: köy ~ebeke-sinin meydana geli~ini inceledi~i kitab~nda 1401-1526 aras~ndaki devrenin ortalama köy büyüklü~ünü tespit ediyor. Ona göre, 1200'den sonra azalma e~ilimi gösteren bu rakam 86 idi. Belgelerde gösterilmeyen halk oran~n~~ % 10-20 olarak belirtiyor, "kasaba" ahalisinin tahminen % 16-20 civar~nda ol-du~unu öne sürüyor, köylerin say~s~n~~ ise 18-19.000 olarak veriyor. Ortalama nüfus say~s~n~~ önerdi~i daha yüksek rakamlarla çarpsak bile, elde edilen nü-fus 2,3 - 2,5 milyondan fazla olmayacak ve ayn~~ iki yerle~im kategorisini kap-sayan bu gösterge önceki tahmine göre 700.000 ki~ilik bir negatif fark göste-riyor.
~ki rakam~n kar~~la~unlmas~~ Macaristan nüfusunun Osmanl~~ dönemi ari-fesinde büyük bir ihtimalle 3,5 milyona daha yak~n ve belki bundan da biraz daha az oldu~u intiba~n~~ uyand~r~yor'. Bu görü~ü kan~tlayacak bir nokta daha var: "Portalar~n say~s~~ ba~ta Baranya, Somogy ve Tolna illerinde inan~l~rl~k s~n~r~n~~ a~an ölçüde yüksektir. Örne~in Szabö'nun hesaplama yöntemini izledi~imizde Baranya ilinde ortalama köy büyüklü~ü 200 ki~i
4 "Kasaba" ibaresi Latince oppidum, Almanca Marktflecken denilen, kimi muaflyetlere sahip, fakat derebeyinden ili~kisi kopmayan, ço~unlukla pazar tutma hakk~n~~ kazanan büyükçe yerler için kullan~lacak.
5 Istvân Szabö, Magyarorszâg nepessege. 97.
6 Istvân Szabö, A falurendszer ldalakulâsa Magyarorszâgon (X.-XV. szazad). Budapest 1971, 189-201.
7 Benzer tereddilder, dönemi benden çok daha yak~ndan bilen ~u tarihçilerin yaz~lar~nda
dile getirildi: Lâszlö Solymosi, Veszprem megye 1488. evi adölajstroma es az Ernuszt-fele megyei adöszâmadâsok. Veszprem megye mültjaböl. (A Veszprem Meg-yei Leveltâr kiadvânyai 3). Veszprem 1984, 121-233; Andrâs Kubinyi, Az alföldi megyek jobbâgyportaszâma közepkor vegen. (A közepkorvegi nepesseg meghatârozâsânak problemâi). Falvak, mezövârosok az Alföldön (Szerk. /Yay. Lâszlo Novâk - Lâszlö Selmeczi). Na~ykörös, 1986, 279-299.
16-17. YÜZYILLARDA MACARISTAN 343 civar~nda olacak8 ki bölgenin özelliklerini bilenler için kesinlikle ihtimal d~~~~ bir rakamd~r. Çünkü bu il Macaristan'~n hâlâ en çok küçük köye sahip olan yöresidir.
Osmanl~~ dönemine geçti~imizde ilk göze çarpar' zorluk, birbirlerinin zarar~na bazen büyüyen, bazen küçülen siyasi olu~umlar~n (yani Türk ve Habsburg Macaristan'~n ve Erdel'in) yüz ölçümünü bilmememizdir. S~n~rlar~n böylesine de~i~mesinin yan~~ s~ra tamam~yla kontrol alt~nda bulun-durulan veyahut ahalisinin ancak bir k~sm~~ vergilendirilebilen yerleri kolay kolay ay~rt edemiyoruz. Vergi defterlerine taraflar en asgari miktarda vergi veren köyleri bile kaydediyorlard~. Uçlarda olan bu yerlerin ahalisinin bazen çok yüksek bir oran~~ tahrir d~~~~ kald~.
Bunu kimi bölgelerde rakamlarla da belgeleyebiliyoruz. Hem Türkler, hem Macar derebeyleri taraf~ndan vergilendirilen köyler ba~l~ca olarak kuzey sancaklarda bulunuyor. Örne~in Esztergom /Estergon/ sanca~~na ba~l~~ ve 1570 tahrir defterinde9 kar~~m~za ç~kan Bars iline ba~l~~ köylerin 104 tanesi 1598 y~l~nda gerçekle~tirilmi~~ hane say~m~nal° ili~kin verilerle kar~~la.~ur~labi-lir. Defterde s~ralanan 1.400 haneli vergi mükellefine kar~~l~k 1598'de 4.200 hane ve 5.100 aile reisi bulunuyordu (rakamlar yuvarlakur). % 300'ü a~an fark, Bars ilindeki bu köyleri Osmanl~lar~n ancak k~smen dtftere alabildikle-rini aç~kça gösteriyor. Ba~ka bir deyi~le, bu yerler tam anlam~yla 'Osmanl~~ egemenli~i alt~nda olan topraklar' de~ildi. Türk tahririnde hili ez raiyyet kaydedilen yerlerin bir k~sm~nda yo~un ahalinin mevcut olmas~~ gerekti ki bu, 28 y~l sonra 20-40, hatta 100 haneye sahip olmalar~ndan anla~~l~yor, bu gerçe~i daha da teyit eder.
8 Söz konusu kaynak bu ilde 15.018 vergi birimini ihtiva ediyor (Szab6, Magyarorszag. ~~ pesseke. 69). Buna 180.000 insan tekabill ederdi. Bu ilin, Mohâcs öncesi Macaristan'~n~ n
tarihi co~rafyas~n~~ içeren eserde - bo~~ olan praediumlar hariç - 909 köy ve "kasabas~" vard~r (bk. Dezsö Csânki, Magyarorszâg tört6ielmi földrajza a Hunyadiak korâban. II. Budapest 1894, 460-538). Önerilen nüfus say~s~n~~ bu gerçek köy miktar~ndan her halde çok daha yüksek - çünkü as~rlar boyunca bir hayli kariye çekirde~i silindi - rakamla böldü~nmüzde metinde zikredilen ortalama elde ediliyor.
9 Lajos Fekete, Az Esztergomi szandzsâk 1570, si ad6összeirâsa. Budapest, 1943, 197 s.
10 Bu son derece önemli kaynak Zoltân Dâvid taraf~ndan ke~fedilip incelenmi~tir. Henüz yay~mlanmam~~~ olan metnini yazar~n izniyle kullanabildim. Kendisine ~ükran borçluyum.
11 Mesela defterde ahalisiz kar~~m~za ç~kan Berzence (180, No. 438), Obic (183, No. 459) ile Kis- ve Nag-y-Tapolcsâny (177, No. 413 veya 181, No. 441, 445) köyleri 1598'de s~ras~yla 77, 40 ve 118 eve sahip idiler.
344 GZA DAVID
1578 N6grâcl /Novigrad/ tahrir defterindel2 ise terazinin kefesi Türk kayna~~~ taraf~na kay~yor: Kar~~la~ur~lan 27 köyde Türkler 771 aile kaydettik-leri halde hane say~m~nda ancak 401 hane s~ralan~yor. Demek ki bu bölge gerçekten Osmanl~~ kontrolü alt~ndayd~.
Hont iline ba~l~~ köylerde kuzey ve güney yöreler aras~nda belirgin bir fark var: Daha a~a~~da bulunan köylerde Türk muharririnin etkinlik derecesi daha yüksek iken yukar~ya gidildikçe durum de~i~iyor ve hanelerin say~s~~ faz-lala~maya ba~l~yor.
idari bölümlerin s~n~rlar~~ böylelikle vergilendirme ~eridi ile bu kenar bölgelerde ayn~~ olmad~~~ndan XVI. yüzy~l~n sonlar~na do~ru hangi devlete ne kadar toprak dü~tü~ünü, bu özelli~i göz önünde tutarak hesap etmemiz laz~m. Yüzy~l~n sonunu vurgulamam~z~n sebebi en güvenilir ve luyaslanabile-cek kaynaklara bu dönemde sahip olmam~ zd~r. ihtiyaç gere~i, Habsburg Macaristan~~ yerine Ortaça~~ Macaristan'~n~n Osmanl~lar~n elinde olmayan il-lerini ve Erdel Büyük Prensli~i yerine tam anlam~yla Erdel'i birer ünite ola-rak kabul etmek zorundayd~k.
Bu hesaplamalarm sonucu olarak Osmanl~~ bölgeleri ve Macaristan illeri için 100-120.000 km2 ve Erdel için 60.000 km2 elde edildi".
Nüfus say~s~n~n saptanmas~na Türk topraklanyla ba~layabiliriz. 1568-1580 y~llar~~ aras~ndaki devreden her Macar sanca~~~ için ilke olarak tüm vergi mükellefini içeren defterler kalm~~t~r. 12 y~ll~k zaman fark~~ do~al olarak bir çe~it belirsizlik kayna~~~ olabilir, fakat son yekünu önemli ölçüde etkileyebile-cek nitelikte olamaz. Çünkü söz konusu olan dönem nispeten rahatt~ r ve böylelikle ölüm oran~nda ani bir de~i~me beklenemez. Göç edenler hak-k~nda kesin bir ~ey söylemek daha güçtür, fakat bunu, defterlerde mevcut olan müphemiyetler aras~na rahatl~kla s~ralayabiliriz. Buda /Budin/ vilaye-tine ba~l~~ 16 sanca~~n 1577-1578den kalma cizye toplamlar~~ demin an~ lan amaçla haz~rlanm~~n''. Ayr~nt~lara girmeden ~unu belirteyim: Bu listeden, gerçekten Osmanl~~ bölgesi olan yerler için tahminen 62.000 aile ba~kan~~ ka-l~yor. Temesvâr /T~m~~var/ vilayeti tahrir defterlerini teker teker gözden
12 Gustav Bayerle, Ottoman Tributes in Hunga~y. According to Sixteenth Century Tapu Registers of Noligrad. The Hague-Paris 1973, 228 s.
13 Ferenc Szakaly'~n tahminine göre, direkt Osmanl~~ kontrolü alt~nda olan sahalar 100.000
km2 idi: Magyar adöztatas a török hodoltsa.gban. Budapest 1981, 38.
14 J. K.41dy,Nagy, Bevölkerungsstatistischer Quellenwert der
~izye-defter und der Tahvil--defter. Acta Orientalia Hungarica XI (1960), 269.
16-17. YÜZYILLARDA MACAR~STAN 345
geçirdikten sonra 36.000 aile reisi toparlanabildi's. Nihayet Szer6n /Sirem/ sanca~~nda 12.000'e yak~n'6, Pozsega /Pojega/ sanca~~nda ise en az 10.000 aile ba~kan~~ kaydedildi'''. Bunlar~n yekünu 120.000 aile ba~kan~~ eder. Önceki ara~t~rmalar, deftere geçirilmeyenlerin oran~ n~~ bütün nüfusa göre % 30 civa-r~nda tespit etti'''. Buna göre, gerekli ilâve yap~l~nca 170.000 aile reisi elde edilir, ki bu, 850.000'lik sivil nüfusun mevcudiyetine delâlet eder. Buna 50.000 kale eri ile umarl~~ asker" ve sivil Müslüman eklenebilir. Demek ki Osmanl~~ bölgelerinin toplam nüfusu 900.000 ki~i olarak tahmin edilebilir.
Habsburg Macaristan~ 'nda bu dönemde yap~lan de~i~ik vergi listeleri gerçek nüfus ~artlar~n~~ pek yans~ tm~yorlar". Bu nedenle, ülkenin kuzey böl-gelerindeki nüfus say~s~n~n tespitine 1598'den kalma yukar~da an~lan, öteki-lerden çok daha güvenilir ve hemen hemen her il için mevcut ev say~m~~ mal-zemesini kulland~m. Evlerin say~s~na dayanarak var say~labilen 1.600.000'lik nüfusa listeden eksik "serbest kral ~ehirleri"21, maden ~ehirleri ahalisi ve kale erlerinin yan~~ s~ ra muaf olan çe~itli kitleler ekleniyorsa ve say~lar~~ 200.000
15 Istanbul, Ba~bakanl~k Osmanl~~ Ar~ivi, Tapu defterleri No. 364 (Temesvâr ve Modaya),
365 (Csanâd /Çanad/) ve 457 (Lippa /Lipova/ ve Pankota) Gyula Kâldy-Nagy, A Gyulai szandzsak 1567. es 1579. evi összeiraasa. (Forrâskiadvânyok a Bekes Megyei Leveltârb61 10). Bekescsaba, 1982, 416 s.
16 Bruce W. McGowan, Sirem Sancap mufassal tahrir defteri. Ankara 1983, 542 s. 17 Fazileta Cviko, Op§irni defter za sandzak Pozeg~~~ iz 1579. Godine. Prilozi za Orijentalnu
Filologiju XXXII-XXXIII (1982/83), 267-283. Yazar, nahiyelerdeki verilerin yans~ ulmas~ nda yeterli ölçüde düzenli de~ildir.
18 Gyula Kâldy-Nagy, Magyarorszagi török ad6öszeirasok. (K.rtekezesek a törteneti tudomanyok köreböl. üj sorozat 52. Szerk. /Yay. Vargajanos). Budapest 1970, 100-101.
19 Buda vilâyetinde 1568-1569'da takriben 12.500 ulufe alan hisar eri vard~~ (bk. Antal
Velics - Erno Kammerer, Magyarorszagi török kincstari defterek. 11. 1540-1639. Budapest 1890, 383-390). Bunlar~ n yan~nda umarla ödenen askerleri de unutmamak lâz~m, fakat say~lar~ n~~ söylemek ~imdilik mümkün de~ildir. Temesvâr vilâyetinde daha az kale hizmetlisi~~ i~~~ bulundu~u kesindir, say~lar~~ bu bölgenin önemi artan XVIII. yüzy~lda bile 5.300'ii geçmemi~tir. ~ ki vilâyetteki umarl~ lar~ n ve cebelilerinin toplam~~ tahminen 5.000-7.500 civar~ ndayd~~ (Ayn Ali'nin 1609'da kaleme ald~~~~ listesinde ad~~ geçen idari birimlerde 3.831 umar, zeamet ve has gösterildi: Paul Andreas von Tischendorf, Das Lehnwesen in den Moslemischen Staa ten insbesondere im Osmanischen Reiche. Berlin 19822 /Reprint: Klaus Schwarz Verlag/, 68-69). Siviller hakk~ndaki bilgimiz çok mahduttur.
20 Istvân Bakâcs, A dicalis összeirâsok. A törteneti statisztika forrasai. 51-81; Bâlint Ila, A dezsmajegyzekek mint a törteneti statisztika forrasai. A törteneti stansztika forrâsai. 82-118; Ferenc Maksay, Urbâriumok. A törteneti statisztika forrasai. 119-144; Zoltân Dâvid, A hâzak szâmes a nepesseg XVI-XVIII. szâzadi forrâsainkban. Törteneti Statisztikai Közlemenyek 111-IV (1958), 74-94.
346 GEZA DAVID
olarak tespit ediliyorsa, bu bölgenin toplam nüfusu a~a~~~ yukar~~ 1.800.000 olacakt~r.
Erdel'de ya~ayanlar hakk~nda o dönemden kalma verilerimiz çok daha k~s~tl~d~r. Sadece Sekel ve Saksonlar~n yakla~~k say~s~n~~ biliyoruz22. Bu yüzden XV. yüzy~l~n 500.000'lik nüfusundan hareket etmek daha akla yak~ n geliyor ve bu durumda nispeten az zarar gören bu bölgenin toplam ahalisi için 700-800.000 ki~i pek fazla gözükmüyor.
Yukar~daki tahminlerde yüz bir ki~ilik hatalar mümkün olsa bile bu so-nucumuzu önemli ölçüde etkileyemez: XVI. yüzy~l~ n sonunda Macaristan'~ n nüfusunu 3,5 milyona yak~n bir de~erle karakterize edebiliriz". Bu rakam önceki yüzy~l~n sonundaki ile a~a~~~ yukar~~ ayn~d~r, belki biraz daha fazlad~ r.
Nüfus say~s~nda böyle bir dura~anl~k gözlenirken halk~n milli da~~l~ m~~ alan~nda kimi de~i~melerin meydana geldi~i ~üphesizdir. Bunun miktar~~ hakk~nda kesin bilgimiz yok, olamaz da zaten; çünkü ba~lang~ç noktas~ndaki say~sal durum sadece birtak~m tahminlerden ibarettir. Bunlara göre, Mohâcs öncesinde Karpat havzas~nda ya~ayanlar~n yüzde 80 civar~ndaki oran~~ Macard124. Kanaatime göre, bu oran en iyi ihtimalde bile maksimumdur hatta biraz iyimser bir savd~r. Fakat az~nl~klar~n önemli bir k~sm~~ sava~lar~n dokunmad~~~~ çevre bölgelerde oturdu~u için, bunlar~n, yani Slovak, Rusin, Romen ve Almanlar~n do~al art~~~~ kaybolmad~. Buna kar~~l~k, ülkenin Macarlar~n ya~ad~~~~ orta bölgelerinde bu art~~~ silindi. Hatta Mohâcs - Szeged
22 Gâbor Barta, Az erdelyi fejedelemseg születese. (Magyar Histöria. Szerk. /Yay. Gusztâv
Heckenast). Budapest, 1979, 258-259. Erdely törtenete L A kezdetektöl 1606-ig. Szerk. /Yay. fkla Köpeczi). Budapest, 1986, 510.
23 Vera Zimânyi'nin 15 y~ll~k veya Uzun Harp denilen dönem öncesi için verdi
~i 4-4,5 milyonluk tahmini biraz iyimser gözükrnekle birlikte tamamiyle dü~ünülemez bir rakam de~ildir (bk. Magyarorszag törtenete III. 1526-1686. /Szerk,/ Yay. Zsigmond Pâl Pach/. Budapest, 1985, 296). Buna kar~~n Macar K~rall~~~'mn ba~ka bir yazara göre 190.000 km2'lik yüzölçümünde XVI. yüzy~l~n ikinci yar~s~~ için saptanan 1,5-1,6 milyonluk nüfus herhalde azd~r: Istvân N. Kiss, 1.-Jj ada tok Magyarorszâg demogrâf~ai fejlöde'sehez (XVI-XVII. szâzad). Tarsadalom es müvelödestörtened tanulmanyok. Malyusz Elemer emlekkönyv. /Szerk. /Yay. Eva H. Balâzs, Erik Filgedi, Ferenc Maksay/ Budapest, 1984, 216.
24 Elemft Mâlyusz Ortaça~~ sonu Macaristam'n~n ahalisinde burjuva ve asilzadeler hariç
yüzde 77 Macann var olmas~ndan bahsediyor: A ma~yarsag es a nemzetisegek Ivlohacs dön. A magyar renaissance. Ma~yar mûvelödestörtenet ~~. (Szerk. /Yay. Sândor Domanovszky) Budapest, 1939, 124. Bu esere atfen Istvân Szab6 80-82 % Macarla hesaplad~: A magyarsag eletrajza. Budapest, 19902, 51. Son zamanlarda, ayn~~ yaz~dan etkilenerek fakat biraz daha geni
~~ makas b~rakarak Ferenc Szakâly bu oran~~ yüzde 75-80 olarak gösterdi: Die Bilanz der Türkenherrschaft in Ungarn. Acta Historica 34/1 (1988 [1989]), 71.
16-17. YÜZYILLARDA MACARISTAN 347
/Segedin/ - Arad çizgisinden güneye dü~en illerde yaya~an Macarlar~n büyük ço~unlu~u uzayan sava~lara ve bir S~rp asisi, Yovan Çemi'nin yönetti~i isyana kurban oldu~u için yerlerine - k~smen Osmanl~lardan kaçan - yabanc~~ unsurlar geldiler25.
~imdi, k~smen yay~mlanm~~, k~smen henüz incelenmemi~~ defterlere
da-yanarak Osmanl~~ bölgelerinde köy ve ~ehir kesimindeki ahalinin oran~n~~ sap-tamaya çal~~aca~~m. Türkler taraf~ndan Macarlardan al~nan varo~~ /varos/ kelimesiyle adland~r~lan her yerle~im merkezini ~ehir olarak kabul ettim. Bu prensip izlendi~inde Buda sanca~~mn gayri Müslim kent halk~~ 1546da top-lam nüfusun yüzde 25'ini olu~turuyordu. Bu oran 1580'e kadar yüzde 28'e ula~~rken, 10 y~l sonra yüzde 22'ye geriledi". Böyle olmakla birlikte bu son rakam bile oldukça yüksektir, fakat kimi yöreler bundan da müspet de~erler gösteriyor. Mesela Szekszard /Seksar/ sanca~~nda ~ehir ahalisi 1580 dolayla-r~nda yüzde 40'a yak~nd~" (ve önceleri bunun da üstündeydi). Ayn~~ zamanda kentle~me bak~m~ndan daha geri kalm~~~ bölgeler de vard~: Simontornya / ~imontorna/ livas~nda ~ehirlerde oturan Hristiyanlar~n nispeti 1565'~e yüzde 5'i bile a~m~yordu". Çeli~kili de~erler aldanc~~ olmas~n diye ara~t~r~lan alan~~ geni~leterek Buda ve Temesva~' vilayetlerinde 15 sanca~~n2g yakla~~k 67. 000 aile ba~kan~m bu aç~dan tasnif ettim. Bunlar~n 15.000 küsuru, yani yüzde 22,4'ü ~ehirlerde ya~~yordu. Müslimleri de hesaba katarsak, bu oran daha da yükselecek, çünkü Macaristan'da bunlar, pratikte sadece kent halk~n~~ art~rd~-lar. Bir araya getirdi~imiz malzemede birkaç "serbest kral ~ehri"' de mevcut olmas~na ra~men, bu de~eri k~yaslayabilmek için önceki ara~t~rmalar~n XV.
25 Gyula Kaldy-Nagy, A Gyulai szandzsâk., Buruce W. McGowan, Sirem sancag~., Elod Vass,
A Szekcsoi-Mohacsi szandzsâk 1591. evi adöösszeirasa. Baranyai He1ytört6mtiras 1977. (Szerk. /Yay. Laszlö Szita). Pecs, 1979, 15-93.
Hesaplamay~~ ~u eseri kullanarak yapt~m: Gyula Kaldy-Nagy, A Budai szandzsâk 1546-1590. vi összeirasai. Demograllai .s gazdasâgtört&leti adatok. (Pest megye maltjaböl 6). Budapest, 1985, passim.
27 Tapu defteri No. 593.
28 Geza David, A Simontornyai szandzsâk a 16. szazadban. Budapest, 1982, 21, 45-47, 310-
315.
29 Bunlar: Buda, Csanâd, Gyula, Hatvan, Lippa, Modaya, Nögrad, Pankota, Simontornya.
Szekcsö /Sekçöy/, Szekszard, Szolnok /Sol~~ik/ Temesvar sancaklar~, Eszek /ösek/ ve Vâsarhely /Va~arhel/ nahiyeleri.
348 GZA DAVID
yüzy~l~n sonunda "kasabalar" ahalisinin oran~n~~ yüzde 16-20 aras~nda sapta-dikim hat~rlatmakta yarar var31.
Sorunun olumsuz yan~, uzun vadede hemen hemen hiçbir ~ehrin sürekli bir geli~me gösteremedi~i, tam aksine, arada bir zirveye eri~en nüfus say~s~n~~ beklenmedik ve ans~z~n gerilemelerin takip etti~idir. Bunun nedeni yerlere göre farkl~d~r: Örne~in yönetim merkezi olan kentlerden Macarlar genellikle kaç~yorlard~, yerlerine Müslim askerler ve az miktarda ba~kalar~~ geliyorlard~; bazen istenen vergi dayan~lmayacak kadar yüksekti; Tatar yard~ mc~~ kuvvetlerince yap~lan ak~mlar~n gayesi daha büyük yerlerdi ve sonuçta bunlar daha fazla etkileniyordu.
Acaba dayan~ld~l~k gücü daha az san~lan köylerin ortalama nüfusu XVI. yüzy~l boyunca art~~~ m~, yoksa azalma m~~ gösteriyor? Buda sanca~-'~nda, sava~-lar~n sona ermesinden birkaç y~l sonra, yani 1546'da 296 köyün deftere geçi-rilen aile ba~kan~~ say~s~~ yerle~im yeri ba~~na 24,5 idi. Bu gösterge 1580'e ka-dar 28'e eri~ti. Bu y~llarda bölgenin köyleri de sars~lm~~~ olmal~, çünkü 1590a kadar ortalama de~er ilk tahririndekinden de bir ki~ilik azalma göstererek 23,5 ki~iye indi32. Kapsad~~~~ yörelerde ça~a göre büyük say~lan, yani 60 aile reisinden daha kalabal~k köylerde oldukça büyük miktarda sahip olmas~ na ra~men Gyula livas~n~n ortalama köy ahalisi Buda'mnkine oldukça yak~nd~ r: 1567'de 24,3 ve 1579'da 27,7 aile ba~kan~33. Bu verilerin tezat~~ olarak Lippa /Lipova/ sanca~~mn 417 köyü, ba~ta Romenlerin kurdu~u bir sürü küçük köyün etkisi alt~nda, sadece 9 ailelik ortalama veriyor". Simontornya sanca-~~nda ise bu ortalamalar ~öyle bir da~~l~m gösteriyor: 1546 - 17,3; 1552 - 24,9; 1565 -21,0; 1570 - 20,6; 1580 - 20,5; 1590 - 18,835. Buda ve Temesvâx'â. ba~l~~ ve ~imdiye kadar ele alabildi~im 12 sancakta36 ve bunlar~n 2.300'e yak~n kö-yünde 1568 ile 1580 aras~nda tipik olan kaydedilen aile ba~kan~~ say~s~~ tan~~ 20 idi. Bu de~er, defter d~~~~ kalanlar~~ da hesaba katt~~~= takdirde, önceki yüz-y~l için ülke çap~nda hesaplanan ortalamaya nazaran belirli bir art~~a delâlet
31 Istvân Szabö, La rpartition de la Population de Hongrie entre tes bourgades et les
villages dans les annes 1449-1526. Etudes historiques, publig.es par la Comn~ission Na tionale des Historiens Hongrois. I. Budapest, 1960, 383.
32 Gyula Kffidy-Nagy, A Budai szandzs.lk. Passim.
33 Gyula Kâldy-Nagyy, A Gyulai szandzs.lk. Passim.
34 Tapu defteri No. 457.
36 Gza Dâvid, A Simontornyaiyi szandzs.lk. 48-51, 310-314.
36 Bunlar: Buda, Csanâd, Gyula, Lippa, Modaya, Pankota, Simontornya, Szekcsö, Szolnok,
16-17. YeZYILLARDA MACAR~STAN 349 ediyor. Yukar~da anlatt~~~m~z gibi, XV. yüzy~l için verilen ve az buldu~umuz 86 ki~ilik" ortalama yerine 110-120 ki~i ile hesaplarsak bunun kar~~s~nda -Türk defterlerinin verilerini de düzelterek- ad~~ geçen sancaklardaki orta-lama 140 insan yak~n~nda olacak. Macaristan'~n geri kalan illerinde benzer sonuçlara varmak mümkün. 1598 ve sarm~nda ortalama ev say~s~~ 25'tir ki bu, 150-175 ki~iye e~inin
Toplam ahali say~s~nda iki ana bölge aras~nda gördü~ümüz farkl~l~kla-r~n netice itibar~yla sorumlusu nüfus yo~unlu~undaki de~i~ikliklerdir. Osmanl~lar~n elinde olan bölgelerin ortalama nüfus yo~unlu~u 7,5 ki~i idi. Buna kar~~n kuzey illerde km2 ba~~na 15 insan dü~tü. Köylerin ortalama nü-fusu da birbirine çok yalk~n idi, böylelikle dengesizli~in as~l nedeni, Osmanl~~ bölgelerindeki halk~n çok daha az, ötekinin hemen hemen yar~s~n~~ olu~turan yerle~im merkezinde oturmu~~ olmas~d~r.
Ba~ta Macar Ovas~'nda olmak üzere köy ~ebekesinin daha seyrek olu~u k~smen önceki dönemlerin miras~~ olup, bölgenin co~rafi ko~ullar~na ba~l~-d~r38. Fakat bunda, önceden s~k s~k dile getirilen ve kimi zaman köylerin üçte ikisinin silindi~inden bahseden varsarmlardan daha dü~ük ölçüde olmakla birlikte, bo~alan köylerin de pay~~ vard~r. Yerle~im yerlerinin yok olu~lan sü-recinin ilk ve en ~iddetli dalgas~nda, yani sava~lar s~ras~nda köylerin küçüm-senmeyecek bir k~sm~~ terk edildi. (Örne~in Simontornya livas~nda meskûn yerlerin a~a~~~ yukar~~ yüzde 20'si nihai olarak mezraa haline geldi39; ve bu oran Duna /Tuna/ ve Drâva nehirlerinden kuzeye uzanan bölgelerde bun-dan da fazla idi). Fakat daha sonraki y~llarda, yani 1568 ile 1593 aras~nda ol-dukça rahat bir dönem geldi ve bu s~rada kimi yerler ihya edildi bile. Türk tahrir defterlerine dayanarak elde edilebilen sonuçlar son y~llarda Macaristan'da yayg~nla~t~. Bunlara göre, 1567 ile 1579 aras~nda Gyula sanca-~~nda kaydedilen 217 köyden bir tek tanesi mevcudiyetini yitirdi'". Simontornya yöresinde 45 y~l içinde bo~alan ve yeniden canland~nlan karye-lerin say~s~~ çok dü~üktür ve birbirini dengeliyor". Buda livas~nda ahalisini kaybeden yerlerin oran~n~n yüzde 10'un alt~nda kalmas~mn yan~s~ra yeniden
37 Szab6, A falurendszer kialakulasa. 191.
38 Magyarorszag tortenete. III. 1446-1447 (Lasz16 Makkai'nin görü~ü).
33 Göza David, Some Aspects of 16th Centu~ry Depopulation in the Sanjq of Simontornya. Acta Orientalia Hungarica XXVIII (1974), 73.
40Gyula Kaldy-Nagy, A Gyulai szandzsak. Passim.
350 CEZA DAVID
iskan edilen yerler bunu yar~ya indiriyor42. Kimi bölgelerde konu XVII.
yüz-y~lda
bile incelenebilir. Bars ilinde bulunan 105 köyün kaderini 1570 ile 1664-1668 aras~nda takip eden bir çal~~maya göre, dönemin sonuna kadar bunlardan sadece 5 köy haritadan silindi.Köylerin bo~almas~~ ile ilgili olarak önemli bir konuya daha de~inmek yararh olacak. Macar kaynaklarmda "deserta" kavram~~ ile gösterilen yerleri daha önceki ara~t~rmalarda genellikle gerçek -geçici veya kesin- mezraaya dönü~me olay~~ olarak niteliyorlar& Ne var ki, kaynaklar~n birinde "insan~n hat~rlad~~~ndan beri deseni" ~eklinde zikredilen bir yerin ba~ka bir belgede ayn~~ y~l ya da az sonra oldukça kalabal~k ve normal tar~m ürünlerinden vergi veren bir köy olarak s~raland~~ma da rastlamak mümkündür. Demek ki "deserta" kavram~~ çok kez sadece vergilendirme bak~m~ndan bo~~ olma anla-m~na geliyor ve ayn~~ yerde ahalinin olup olmad~~~~ ile ilgisi yoktur". Az önce gözledi~imiz gibi, bu yöntemi bazen Türkler de uygulad~lar.
XVII. yüzy~lda meydana gelen demografik de~i~melerin takip edilmesi çok daha güçtür. Bu devirde yaln~z Macar kaynaklar~~ devaml~~ ve h~zh olarak de~er yitinnekle kalm~yor, cizye defterlerindeki hane rakamlar~~ da bunlarla yan~~rcas~na azal~yor. Taht-ir defterleri ya hiç haz~rlanm~yor ya da öncekile-rin kopyaland~r. Bu karanl~kta bize ~~~k tutan bir tek, ama çok önemli unsur vard~r. 1608 y~l~ndan sonra Macar "porta" ünitesinin 1 "porta" = 4 çift sahibi veya 12 çift sahibi olmayan köylü ailesi ~eklindeki belirlenmesine46 benzer biçimde, XVII. yüzy~l Osmanl~~ vergilendirme sistemi için de bir vergi birimi-nin birkaç ailebirimi-nin birle~tirilmesiyle meydana getirilmesi yabanc~~ bir ~ey
de-~ildi. Bu prati~e ba~lang~ç olarak avar~z-i divaniyenin tarh edilmesinde rastl~- 42
Gyuk, Küldy-Nagy'~n Kanuni devri Budin tahrir defteri (1546-1562) ba~l~kl~~ kitab~~
hakk~nda yazd~~~m tan~tma yaz~s~: Acta Orientalia Hungarica XXIX (1975), 276-277.
43 ICLAra Hegyi, A török birodalom magyarorszügi jövedelemfordsai. Szizadok CXVII (1983), 350-351.
44 Zoltün Edvid, Sarkad npesedfstörtnete. Tanulmiwyok Sarkad m~l10b61. Szerk. /Yay. György Komoröczy), Sarkad, y~l yok, 277-298.
46 Zoltün Düvid, A luizak sdma s a nfpe554,. Passim.
4 6 Isnin Bakücs, A dicalis összeirsIsok. 73. - Sonraki y~llarda bir vergi iinitesi
zikredilenlerden de daha fazla aileden ibaretti; o kadar ki sava~lardan tamam~yla konulan Ana ilinde bile kimi köylerin toplam mükellef say~s~~ 1/256 + 1/1024 olarak saptand~~ (Zoltün Düvid, Adatok a török haborük puszdtisainak rtkkeldhez. Keletkutaufs 1993/2). —Osmanl~lar~n
genelde yerli adede kanunlara az çok uymalann~~ haurlarsak bu sefer de Habsburg Macaristan'da uygulanan sistemi belirli bir ölçüde takip ettiklerini varsaymak pek yanh.~~ olamaz.
16-17. YÜZYILLARDA MACARISTAN 351
yoruz47, fakat büyük bir ihtimalle cizye için de geçerli bir yöntemdi48. Macaristan için Kira Hegyi bu tür uygulamalar~n var oldu~unu kimi yer-lerde tespit edip devlete ait vergilerin al~nmas~nda bir ünitenin 3'ten 20'ye kadar de~i~en aileden olu~turuldu~unu kan~tlad~49. Daha dü~ük de~erler daha varl~kl~, daha yüksekleri ise daha fakir bölgeler için karakteristik olabi-lir.
Bunu göz önünde tutarak, XVII. yüzy~l cizye hanelerinin XVI. yüzy~la nazaran neden o kadar dengesiz bir ~ekilde azald~~~n~~ biraz daha iyi anlaya-biliyoruz. (örne~in 1662-1663'ten kalma, demin an~lan listede Transdanubya'da - örne~in Mohks, Pecs, Koppâny /Kopan/ sancaklar~nda - nispeten daha küçük, Büyük Ova'da ba~ta Buda, Hatvan ve Szolnok sancakla-r~nda- ise dramatik bir azalma gözlenebilir. ~öyle ki Buda sanca~~ndaki geri-leme oran~~ yüzde 90'a ula~~yors°, ancak bunu, ~imdi anlat~lanlar~n ~~~~~~ al-t~nda tam bir gerçek olarak kabul etmememiz lâz~m. Tam aksine...) Maalesef ~u andaki bilgimiz, hangi idari birimde nas~l bir ço~aluc~~ kullan-mak gerekti~ini göstermeye yeterli de~il. Bunun için hâlâ en güvenilir metot XVIII. yüzy~ldaki kesin rakamlardan hareket ederek XVII. yüzy~l sonundaki nüfus say~s~n~, geriye do~ru sonuç ç~karma yöntemiyle tahmin etmektir. XVIII. yüzy~l~n ba~lang~c~~ (1715-1720 y~llar~) için en akla yak~n gelen de~er 4 milyon vatanda~~ civar~ndad~rm. Bunu Viyana bozgununu takip eden sava~la-r~n ç~kmas~ndan önceki devir için de kabul edebiliriz; çünkü beklenen art~~~~ bir yandan Habsburg-Osmanl~~ mücadeleleri, öte yandan 1703-1711'de cere-yan eden Râcköczi kurtulu~~ sava~~~ mutlaka tamam~yla eritti.
Ülkenin nüfusu 1580 ile 1680 aras~nda toplam olarak 3,5'tan 4 milyona ç~km~~~ olsa bile, bunun oran~~ her bölgede ayn~~ de~ildi. 1593-1606 harbi, Tatarlar~n XVII. yüzy~lda yo~unla~an ak~nlar~, daha sonra ûjvâr /Uyvar/ ve Viyana seferleri her halde birçok yerle~im merkezinin yok olmas~na sebep
47 Ömer Lütf~~ Barkan, Ava'r~z. ls1.4nt Ansiklopedisi II. ~stanbul, 1942, 13-19.
48 Biraz daha geç devir için Manast~r bölgesinde devaml~~ olarak azalan cizye hanelerin arkas~nda hakikatte artan bir ahalinin mevcudiyeti Michael Ursinus taraf~ ndan IV. Internationaler KongreB für Türkische Wirtschafts- und Sozialgeschichte (München 1986) s~ras~nda verdi~i The Qaza as the Framework for Research on Ottoman Regional Studies ba~l~kl~~ tebli~inde ispat edildi.
4° KUra Heg-yi, A török birodalom magyarorszâgijövedelemforrâsai. 375-377. 5° Gyula Lildy-Nagy, Magyarcnszâgi török adöösszehisok. 101.
51 Zoltk~~ Dâvid, Az 1715-20. C;vi összeira'S. 173.. Ayn~~ yazar, Magyarorsz4 nepessege a 17-18. szzad fordulöjân (Nepessegtörteneti forlisaink ertekelese). Törtc".neti Statisztikai 1961-1962. Budapest, 1962, 217-257.
352 G.Z.A DAVID
oldu. Baranya, Tolna ve Fej6- ilinin kimi yöreleri ahalisini tamamen kaybetti. Buda yak~n~nda da bir sürü köy mezraaya dönü~tü. Erdel'de ise Mezösg bölgesindeki ve nehir boylar~ndaki Macar köyleri ~ebekesi seyrekle~ti. Ba~ka taraflarda -ve buna k~smen Osmanl~lar~n egemenli~indeki yerler de dahildir-nüfus, döneminin sa~l~k ~artlann~n elverdi~i ölçüde artabiliyordu. Özellikle Kuzey Macaristan'~n illerinde ahali, Karpatlar'~n ötesinden gelenlerin katk~-s~yla birlikte, yükselebildi. Erdel'de da~lar aras~na s~k~~m~~~ köylerin Romen halk~~ rahat ço~alabildi. Transdanubya'ya ve ülkenin güney bölgelerine de ~slavlar~ n yeni dalgalar~~ vard~ lar. XVI. yüzy~ la nazaran (Transdanubya'n~ n kimi yöreleri hariç) dil s~n~r~~ pek fazla kaymamakla beraber, Türk dönemi sonundaki nüfusun ancak yar~s~, tahminen 2 milyon ki~i, Macard152. Bunu iz-leyen XVIII. yüzy~ldaki yabanc~~ yerle~tirmelerle bu unsurlar ço~unluk ka-zand~lar.
Toplam nüfusu üç siyasi te~ekkül aras~nda da~~tmak tehlikeli bir te~eb-büstür. Osmanl~~ hâkimiyeti alt~nda olan topraklar~n ahalisi eski say~s~n~~ ko-ruyabiliyor, yeni fetihler (Eger /Egri/, Vârad /Varat/, Ûjvar) sonunda geni~-leyen bölgelerinde belki de 1 milyon ki~i de ya.~ayabiliyordu. Art~~, Habsburg Macar illerinde en yüksek olup oraya dü~en nüfus say~s~~ 2,1 milyona kadar t~rmanabiliyordu. Buna göre, Erdel'in bar~nd~rd~~~~ insan say~s~~ 900.000 civa-r~nda olmal~yd~. (Tabii olarak, bu tahminlerdeki yanl~~l~ k ihtimali önceki yüzy~l~nkinden daha büyüktür).
Özetleyerek diyebiliriz ki, ba~ta Macar unusuru olmak üzere Mac-aristan'~n halk~, ele al~nan 150 y~l s~ ras~nda do~al art~~~n~n büyük bir oramn~~ kaybederek oldukça sars~lm~~ur. Böyle olmakla birlikte, bu menf~seyir daha önce dü~ünülen boyutlara hiç varmad~~ ve Osmanl~~ döneminden sonra yabanc~lara s~k s~k öncelik veren ve onlar~~ kitle halinde memleketimize getiren Habsburglann devri gelmemi~~ olsayd~, demografik durum zamanla daha sa~l~kl~~ bir ~ekilde düzelebilirdi.
