PROJE ÖZETİ. GELECEK GEÇMİŞTE SAKLIDIR: ALTINDERE VADİSİ NDEKİ KAYIN (Fagos adsidue) ÖRNEĞİNİN DENKROKLİMATOLOJİK YÖNDEN İNCELENMESİ

PROJE ÖZETİ

GELECEK GEÇMİŞTE SAKLIDIR: ALTINDERE VADİSİ’NDEKİ KAYIN (Fagos adsidue) ÖRNEĞİNİN DENKROKLİMATOLOJİK YÖNDEN İNCELENMESİ

İklim değişikliklerinin gerçekleşme süresi günümüz dünyasında gittikçe kısalmaktadır. İklimin periyodik özellikte olmasından yararlanılarak iklimsel değişim ve dönüşümleri önceden belirlemek, gelecekte ortaya çıkması muhtemel doğa olaylarına karşı gerekli önlemlerin alınarak hayatın kolaylaştırılmasında büyük bir rol oynamaktadır. Ağaçların yaş halkalarından yola çıkarak geçmiş iklimleri belirlemeye yarayan bilim dalı Dendroklimatoloji olarak adlandırılır. Ülkemizde iklim kayıtlarının kısa olması dendroklimatoloji alanını daha da önemli kılmaktadır.

Ağaçların gövdelerinde bulunan yıllık büyüme halkaları, ağaçların daha önce geçirdikleri iklim dönemlerine ışık tutmaktadır. Bu projede amaç, iklimin ağaca etkilerini Dendroklimatolojik çalışmalarla açıklamak ve meteorolojinin ulaşamadığı geçmiş iklimsel verileri tahmin etmektir.

Projede çalışma süresi boyunca kayın ( Fagos adsidue) örnekleri kullanıldı. Belirlenen alan Maçka Altındere Milli Parkı olup bu araziden 3 farklı kayın örneği alınarak Meteoroloji Müdürlüğü’nden ilçeyle ilgili son 91 yılı kapsayan yıllık sıcaklık ve yağış ortalamaları temin edildi. Laboratuvarda, her bir ağacın yıllık halka genişliği mikroskop altında incelenip elde edilen veriler SPSS programıyla grafiğe dönüştürüldü. Kayın (Fagos adsidue) örneklerinin yıllık halka eğrileri çakıştırıldı. En yaşlı kayın örneğinin grafiği Meteoroloji Müdürlüğü’nün son 91 yıllık iklim verileriyle aynı grafiğe yerleştirildi. Çalışma boyunca, elde edilen grafiklerle bölgenin yıllık sıcaklık ve yağışının ilişkisi saptanarak ekstrem yıllar incelendi. Meteorolojinin ulaşamadığı iklimsel veriler, 304 yıllık en yaşlı kayın örneği incelenerek tahmin edildi. Çalışma sonucunda bölgenin yıllık sıcaklık ve yağış ortalamalarıyla kayın (Fagos adsidue) örneklerinin uyuştuğu gözlendi. Ayrıca yıllık sıcaklık ortalamasının ani artış ve düşüşlerinde ağacın gelişiminin olumsuz etkilendiği görüldü.

Anahtar Kelimeler: Ağaç Yıllık Halkası, Sıcaklık, Yağış, İklim Değişikliği, Dendroklimatoloji

PROJE PLANI

PROJE ADI: Gelecek Geçmişte Saklıdır: Altındere Vadisi’ndeki Kayın (Fagos adsidue) Örneğinin Dendroklimatolojik Yönden İncelenmesi

GİRİŞ

Ağaçların her yıl oluşturdukları, genişlikleri birbirinden farklı olan yıllık halkaların oluşumu ve genişliği, esas itibariyle içinde bulunduğu ortamdaki sıcaklık ve yağıştan etkilenmektedir. Yağış ve sıcaklıktaki yıldan yıla meydana gelen değişimler, benzer şekilde yıllık halkalarda da görülmektedir. Sıcaklık ve yağış etkisinin şiddeti, ağaçların bulunduğu ortamdaki toprak, bakı, denizden yükseklik gibi faktörlere bağlı olarak değişiklik göstermektedir. Dendroklimatoloji bilim dalı, yıllık halkalardaki iklim etkilerini ortaya koyarak, geçmiş dönemlerin yağış ve sıcaklıklarını tahmin etmeyi sağlamaktadır (Akkemik, 2004). Dendroklimatoloji bilim alanıyla elde edilen bilgiler bir yandan geçmişi tanıma olanağı verirken, diğer yandan da günümüze ışık tutmaktadır.

Ülkemizde sistemli bir şekilde meteorolojik kayıtların alınması 1929 yılına dayanmaktadır. Bu dönem uzun süreli iklim olaylarının tahmin edilmesinde; özellikle çeşitli endüstriyel, tarımsal ve doğal kaynak yatırımlarını gerçekleştirmede yetersiz kalmaktadır. Çok daha uzun dönemli (örneğin 300-500 yıllık) iklim olaylarının (iklim ekstremlerinin) bilinmesi, yatırımların daha güvenilir bir şekilde yapılmasına olanak sağlayacaktır. Yerli ve yabancı kaynakları tarayarak gerçekleştirdiğimiz hazırlık süreci sonucunda Dendroklimatoloji çalışma alanının 20.yüzyılın son çeyreğinden itibaren popülaritesini arttırmasına rağmen bu alanda çok nadir olarak çalışmaların yapıldığını keşfettik.

Bizim de arzumuz çalışmayı şehrimiz için bir ilk olacak şekilde ortaya koymak ve literatürde bizden sonra gerçekleştirilecek çalışmalar için bir katkı sağlayabilmektir. Sonuç olarak projemizin amacı çalışma alanı olarak belirlediğimiz araziden aldığımız kayın (Fagos adsidue) ağacı örneklerini, Dendrokronoloji ve Dendroklimatoloji metotlarını kullanarak, meteorolojinin ulaşamadığı tarihlere uzanan bir iklim kronolojisi oluşturmak ve iklimin yıllar içerisindeki değişim seyrini ortaya koymaktır.

YÖNTEM VE GEREÇLER

2.1.Artım Burgusu ve Artım Kalemleri

Araştırmada materyal olarak 3 adet kayın (Fagos adsidue) ağacı örneği kullanılacaktır. Çalışma alanımız olarak belirlediğimiz Maçka ilçesi Altındere Vadisi Milli Parkı’nda bulunan ağaçlardan artım burgusu ile örnekler alınacaktır. Örneklerin sayımı, üniversitenin laboratuarındaki mikroskoplar yardımıyla gerçekleştirilecektir.

2.2.Verileri Grafiğe Dökme, Regresyon ve Yorumlama

Ağaç örneklerinden elde edeceğimiz veriler SPSS programı kullanılarak grafiğe dönüştürülecektir. Ayrıca Meteoroloji Müdürlüğü’nden alacağımız sıcaklık ve yağış verileri de SPSS programı ile grafiğe dönüştürülecektir. İki grafik, iki ya da daha çok değişken arasındaki ilişkiyi ölçmek için kullanılan regresyon metoduyla birleştirilecek ve ardından bu grafik üzerinden yorumlamalar yapılacaktır.

KAYNAKLAR

[1] Akbulut, S. (2002). Doğu Karadeniz Bölgesi’ndeki Anadolu Kestanesi (Castanea sativa mill.) Üzerinde Dendrokronolojik Araştırmalar. Karadeniz Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü.

[2] Anonim.(2008). Karbon-14 ile Yaş Tayini Nasıl Yapılır, Erişim Tarihi: 07.12.2018,

[3] Avcı, M. (2012). Kuvaterner Bilimi. Editörler: Nizamettin Kazancı ve Alper Gürbüz, Ankara Üniversitesi Yayınları, 493-522.

[4] Boşgelmez, A., (2007). Küresel Isınma ve Sonuçları, 21.Yüzyıl Dergisi. (119-148)

[5] D’Arrigo, R., Davi, N., Jacoby, G., Wilson, R., Wiles, G. (2014). Dendroclimatic studies:

tree growth and climate change in northern forests. Hoboken, New Jersey, ABD: Wiley [6] Erkan, N., (2002). Dendrokronoloji ve Türkiye İçin Önemi, Batı Akdeniz Ormancılık

Araştırma Enstitüsü Dergisi. 4.

https://www.onlinefizik.com/karbon-14-ile-yas-tayini-nasil-yapilir

[7] Hughes, M.K., Swetnam, T.W., Diaz, H.F. (2011). Dendroclimatalogy: progress and prospects. Berlin, Almanya: Springer

[8] Köse, N. (2007). Batı Anadolu’da İklim Değişkenliği ve Yıllık Halka Gelişimi. İstanbul Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

[9] Köse, N., Akkemik, Ü., Dalfes, N. (2005, Haziran). Anadolu’nun İklim Tarihinin Son 500 yılı : Dendroklimatolojik İlk Sonuçlar. Türkiye Kuvaterner Sempozyumu, İTÜ Avrasya Yer

Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. Erişim adresi:

https://www.researchgate.net/publication/242450990_Anadolu'nun_Iklim_Tarihinin_son_5 00_yili_Dendroklimatolojik_ilk_sonuclar

[10] Özden S.(2018). Editörden , Orman Ve Av Dergisi, 96(4), 1.

[11] Özkan Z.C. ,Akbulut S.(2003). Kürtün (Gümüşhane) – Örümcek Ormanlarındaki Doğu Karadeniz Göknarı (Abies nordmanniana (Stev.) Spach. subsp. nordmanniana)’nın Dendrokronolojisi, Artvin Orman Fakültesi Dergisi,6(2),8-13

[12] Vaganov, E.A., Hughes, M.K., Shaskin, A.V. (2006). Growth dynamics of conifer tree rings: images of past and future environments. Berlin, Almanya: Springer.

PROJE İŞ-ZAMAN ÇİZELGESİ

İşin tanımı Aylar

NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK OCAK

LİTERATÜR

TARAMASI X X X X

ÇALIŞMANIN

PLANLANMASI X X X X

DENEY GEREÇLERİNİN HAZIRLANMASI VE

DENEYİN GERÇEKLEŞTİRİLMESİ

X X

ÇALIŞMANIN YAPILACAĞI KURUMLARIN BELİRLENMESİ VE ZİYARET EDİLMESİ

X X X X X

VERİLERİN TOPLANIP

SINIFLANDIRILMASI X X X

PROJE RAPORU

YAZIMI X X

PROJENİN ADI

GELECEK GEÇMİŞTE SAKLIDIR: ALTINDERE VADİSİ’NDEKİ KAYIN (Fagos adsidue) ÖRNEĞİNİN DENKROKLİMATOLOJİK YÖNDEN İNCELENMESİ

İÇİNDEKİLER

1. ÖZET 6

2.GİRİŞ 6

3.YÖNTEM 7

4.BULGULAR 8

4.1. Altındere Milli Parkı’nın Tanımı Yeryüzü Şekilleri ve Koordinatları 8

4.2.Artım Kalemlerinin Sayılması ve Kayın Örneklerinin Çakıştırılması 8

4.3.Yıllık Ortalama Sıcaklık ve Yağış Miktarlarının Belirlenmesi 11

4.4.Yaş Halkalarının Genişlikleri İle İklim Verilerini Birleştirme 12

4.5. Kayın ( Fagos adsidue ) Örneklerinin Sıcaklık Verileriyle Karşılaştırılması 12

4.6. Kayın ( Fagos adsidue ) Örneklerinin Yağış Verileriyle Karşılaştırılması 14

4.7. Meteorolojini Ulaşamadığı İklimsel Verilerin Geriye Doğru Tahmininin Yapılması 14

5.SONUÇ VE TARTIŞMA 16

6.ÖNERİLER 16

7.KAYNAKLAR 17

8.EKLER 18

GELECEK GEÇMİŞTE SAKLIDIR: ALTINDERE VADİSİ’NDEKİ KAYIN (Fagos adsidue) ÖRNEĞİNİN DENKROKLİMATOLOJİK YÖNDEN İNCELENMESİ

PROJE ÖZETİ

İklim değişikliklerinin gerçekleşme süresi günümüz dünyasında gittikçe kısalmaktadır. İklimin periyodik özellikte olmasından yararlanılarak iklimsel değişim ve dönüşümleri önceden belirlemek, gelecekte ortaya çıkması muhtemel doğa olaylarına karşı gerekli önlemlerin alınarak hayatın kolaylaştırılmasında büyük bir rol oynamaktadır. Ağaçların yaş halkalarından yola çıkarak geçmiş iklimleri belirlemeye yarayan bilim dalı Dendroklimatoloji olarak adlandırılır. Ülkemizde iklim kayıtlarının kısa olması dendroklimatoloji alanını daha da önemli kılmaktadır.

Ağaçların gövdelerinde bulunan yıllık büyüme halkaları, ağaçların daha önce geçirdikleri iklim dönemlerine ışık tutmaktadır.

Bu projede amaç, iklimin ağaca etkilerini Dendroklimatolojik çalışmalarla açıklamak ve meteorolojinin ulaşamadığı geçmiş iklimsel verileri tahmin etmektir. Projede çalışma süresi boyunca kayın ( Fagos adsidue) örnekleri kullanıldı. Belirlenen alan Maçka Altındere Milli Parkı olup bu araziden 3 farklı kayın örneği alınarak Meteoroloji Müdürlüğü’nden ilçeyle ilgili son 91 yılı kapsayan yıllık sıcaklık ve yağış ortalamaları temin edildi. Laboratuvarda, her bir ağacın yıllık halka genişliği mikroskop altında incelenip elde edilen veriler SPSS programıyla grafiğe dönüştürüldü. Kayın (Fagos adsidue) örneklerinin yıllık halka eğrileri çakıştırıldı. En yaşlı kayın örneğinin grafiği Meteoroloji Müdürlüğü’nün son 91 yıllık iklim verileriyle aynı grafiğe yerleştirildi. Çalışma boyunca, elde edilen grafiklerle bölgenin yıllık sıcaklık ve yağışının ilişkisi saptanarak ekstrem yıllar incelendi. Meteorolojinin ulaşamadığı iklimsel veriler, 304 yıllık en yaşlı kayın örneği incelenerek tahmin edildi. Çalışma sonucunda bölgenin yıllık sıcaklık ve yağış ortalamalarıyla kayın (Fagos adsidue) örneklerinin uyuştuğu gözlendi. Ayrıca yıllık sıcaklık ortalamasının ani artış ve düşüşlerinde ağacın gelişiminin olumsuz etkilendiği görüldü.

Anahtar Kelimeler: Ağaç Yıllık Halkası, Sıcaklık, Yağış, İklim Değişikliği, Dendroklimatoloji

GİRİŞ:

Dünyada olduğu gibi ülkemiz de küresel iklim değişikliği ve onun ortaya çıkardığı sorunlarla boğuşmaktadır. İklim değişikliklerinin gerçekleşme süresi ise günümüz dünyasında gittikçe kısalmaktadır. Ani ısınma ve ani soğuma olarak karşımıza çıkan küresel iklim değişikliğinin ortaya çıkardığı sorunlardan bazıları; kuraklıklar, seller, zamansız dolu yağışları, tropik fırtınalar ve kar yağmayan kışlardır.(Özden,2018) İklim değişikliklerinin ani gerçekleşmesi, canlıların değişikliklere ayak uyduramamasına neden olmakta ve doğal dengeyi bozmaktadır.

Bu değişimlerden etkilenen canlılardan biri de ağaçlardır. Ani ısınma ve soğumalara ayak uyduramayan ağaçların yaşamları sonlanabilir. Bu yüzden iklim değişikliklerinin önceden saptanması oldukça önemlidir. İklim değişikliklerinin saptanması için kullanılan yaygın metotlardan biri Karbon-14 tarihleme metodudur. Karbon–14 ile yaş tayini, yaklaşık 50.000 yıla kadarki biyolojik orijinli arkeolojik eserlerin yaşını belirlemede kullanılan bir yöntemdir.

( Anonim,2008) Ancak bilim insanları, Karbon-14 tarihleme metodunun, artan nüfus-tüketilen karbon miktarı gibi dış kaynaklardan dolayı hataya maruz kaldığını ve tarihlemelerinde gerçeği yansıtmadığını belirtmeleri; iklimsel değişim ve dönüşümleri saptamak için dendrokronolojik çalışmaların önem kazandığını bize göstermiştir. Ağaçların gövdelerine her yıl yenisini ekledikleri, yıllık halkalara dayanarak yaşlarını saptamaya yarayan bilim disiplini Dendrokronoloji’dir. Ayrıca ağaçların gövdelerinde bulunan yıllık büyüme halkaları, ağaçların daha önce geçirdikleri iklim dönemlerine de ışık tutmaktadır. Bununla birlikte geçmişte meydana gelmiş orman yangını, yoğun böcek istilaları, hastalık salgınları ve uzun süren kışlar gibi doğa olayları hakkında bilgi edinmemizde yardımcı olur. Dolayısıyla, gelecekte ortaya çıkması muhtemel doğa olaylarının önceden saptanmasında ve gerekli

önlemlerin alınarak hayatın kolaylaştırılmasında büyük bir rol oynar. Ağaçların her yıl oluşturdukları genişlikleri ve oluşumları farklı olan yıllık halkaları vardır. Bu halkalar ağacın bulunduğu bölgenin sıcaklık ve yağış verilerinden etkilenmektedir. Her yıl değişen sıcaklık ve yağışın etkileri ağacın yıllık halkalarında da görülmektedir. Ağaçların yaş halkalarından yola çıkarak geçmiş iklimleri belirlemeye yarayan bilim dalı ise Dendroklimatoloji olarak adlandırılır. Ülkemizde iklim kayıtlarının kısa olması dendroklimatoloji alanını daha önemli kılmaktadır. Projemizde Maçka’nın Altındere Milli Parkı’nda ki anıt meşçereden aldığımız kayın(Fagos adsidue) örneklerini birbiriyle karşılaştırarak bölgenin geçmiş iklimsel verilerini elde edip meteorolojinin ulaşamadığı iklimsel verileri saptamaya çalıştık. Projemizin amaçları:

 Sıcaklık ve yağış verileriyle Maçka’nın Altındere Vadisi Milli Parkındaki ağaçların yıllık halka gelişimi arasındaki ilişkiyi saptamak.

 Maçka ilçesi için meteorolojinin ulaşamadığı sıcaklık ve yağışın zamanda geriye doğru tahminlerini yapmak.

 Ağaç yaş halkalarının geçirdikleri dönemdeki iklimi yansıtıp yansıtmadıklarını, örnek olarak aldığımız ağaçlar üzerinden kanıtlamak.

 Bölgede geçmişte yaşanan kurak ve yağışlı yılları ve bunların sıklığını ağaçların yıllık halkalarından belirlemek.

 Gelecekte, bu bölgede gerçekleşebilecek iklimsel olayları tespit etmek ve gerekli önlemleri almak.

 Özelde Maçka ilçesinin, genelde ilimizin tarihte büyük bir iklimsel dönüşüm geçirip geçirmediğini saptamak.

Ülkemizde bu alanda daha önce gerçekleştirilen çalışmalar Gümüşhane Kürtün’de

‘’Doğu Karadeniz Göknar’ının Dendrokronolojisi’’ve Ankara-Eskişehir yöresinde yapılan Anadolu’nun iklim tarihinin son 500 yılını inceleyen dendroklimatolojik çalışmalardır.

Dünyada ise birçok çalışma olmakla birlikte İngiltere’nin West Horsley kasabasındaki Yaygın Porsuk(Taxus baccata) ağacının standart kronolojisini hazırlamaya ve iklim verileriyle birleştirmeye dayanan çalışma en önemlilerindendir. Buna benzer birçok çalışma dünya genelinde farklı arazilere indirgenerek ortaya konulmuştur. Biz de projemizde ağaç örneklerinden elde ettiğimiz verilerle Maçka ilçesinin Altındere Vadisi’ni çalışma alanı olarak belirleyip ilçenin iklimsel verilerini ağaç yaş halkalarıyla bağdaştırdık. Ayrıca projemizdeki, özelde seçilen çalışma alanından ilimizle ilgili genel kanılara vararak ağaç örnekleriyle periyodik olarak gerçekleşen geçmişteki iklimsel verilerin uyuşup uyuşmadığını saptamak ve gelecek adına tedbir almak amaçlarımızdandır.

YÖNTEM:

Projemizle ilgili detaylı literatür taraması yaptık. Bu alanda daha önce gerçekleştirilmiş çalışmaları ve makaleleri inceledik. Maçka ilçesinin Altındere Vadisi Milli Parkı arazisinde, geçmişte yaşanan iklimsel dönemleri ortaya çıkarmak için

gerçekleştirdiğimiz çalışmanın materyallerini sağlamak için arazi çalışması yaptık. Bölgenin mevcut ağaç dağılımı ve tespiti için Maçka Orman İşletme Şefliğinden, Maçka ilçesinin mevcut iklimsel verilerini ilimizdeki Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nden aldık. Ayrıca tespit edilen ağaçlardan örnek artım kalemlerinin alınması ve sayılması; meteorolojik verilerin ağaç yaş halkalarının genişlikleriyle karşılaştırılması ve gerekli grafiklerin çıkarılması için bölgemizdeki üniversitenin Orman Fakültesinden ve gerekli izinlerin alınması için Orman Genel Müdürlüğünden yardım aldık. Üniversitenin ilgili bölünün laboratuvarında, her bir ağacın yıllık halka genişliğini mikroskop altında inceleyip elde ettiğimiz verileri SPSS programıyla grafiğe dönüştürdük. Elimizdeki örneklerin yıllık halka eğrilerini birbiriyle çakıştırdık ve ağaç yaş halkalarının meteorolojik verilerin değişimine uygun seyir izlediğini kanıtladık. Ayrıca en yaşlı kayın örneğinin grafiğini Meteoroloji Müdürlüğü’nün son 91 yıllık iklim verileriyle aynı grafiğe yerleştirip ekstrem yıllarını inceledik. Daha sonra meteorolojik verilerin ulaşamadığı geçmiş yıllardaki dönemlerin iklimsel verilerini çıkardığımız grafikler ışığında analiz ederek yorumladık.

BULGULAR:

A) Altındere Milli Parkı’nın Tanımı Yeryüzü Şekilleri ve Koordinatları:

Maçka Altındere Milli Parkı 40°42'K ile 39°38’D ‘da yer almaktadır. Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Trabzon ili sınırları içinde yer alır. 1987 yılında milli park ilan edilmiştir. Yüz ölçümü 4.468 hektardır. Resim 1’de görüldüğü gibi Altındere Milli Parkı, Trabzon’un diğer bölgeleri gibi engebeli bir araziye sahiptir. Denizden yüksekliği yaklaşık 1790 metredir.

Harita 1: Altındere Milli Parkı yeri ve yeryüzü şekilleri (ArcGIS) B) Artım Kalemlerinin Sayılması ve Kayın Örneklerinin Çakıştırılması:

Altındere Milli Parkı’ndan aldığımız kayın( Fagos adsidue) artım kalemi örnekleri üç tanedir. Bunu yapmamızın amacı araştırmamızın bizi daha sağlıklı sonuçlara ulaştırmasıdır. Çünkü bir kayının yıl içerisinde sadece kendisinde görülen ve büyümesini etkileyen iklim dışı etkenler olabilir. Örneğin salgın hastalığa sahip olan bir ağaçtan

ALTINDERE VADİSİ

MİLLİ PARKI

iklimsel tahminler yapmak sağlıklı olmaz. Bu yüzden birden fazla kayın örneği alarak araştırmamızın sonuçlarının daha güvenilir olmasını sağladık.

Ağaçlar üzerinde çalışma gerçekleştirebilmek için öncelikle onlardan artım burgusu denilen aletle örnekler elde ettik. Artım burgusu, ağaç içine sokularak kesit çıkarmaya yarayan alettir. Bu alet sayesinde ağaca zarar vermeden, ağaçlardan artım kalemi örnekleri alınabilir. Artım kalemi ise, odunsu bitkilerde yıllık halka analizlerinin yapılabilmesi için gövdesinden artım burgusu ile çıkarılan kalem şeklindeki gövde parçasıdır. Ağaçlardan artım kalemi almak için izlenmesi gereken yollar aşağıdaki gibidir:

1) Artım burgusunun içindeki boru yuvasından çıkarılıp aletin ortasına yerleştirilip kilitlenir.

2) Sivri ucu ağaca dayanır ve artım burgusu bir yöne doğru döndürülmeye başlanır. Bu süreç içerisinde borunun sivri ucu gitgide ağacın özüne doğru ilerler.

3) Artım burgusu ağacın yarıçapı boyunca ilerletildikten sonra kaşık borunun içine sokulur ve artım burgusu bir tam tur ters yöne çevrilir.

4) Kaşık borudan çıkarılıp örnek alındıktan sonra artım burgusu sokulduğu yönün tersine çevrilerek ağaçtan çıkarılır.

Fotoğraf 1: Örnek artım burgusu

Arazi çalışması sonucunda elde ettiğimiz artım kalemlerinin yaş halkalarını ve aralarındaki genişlikleri mikroskop kullanarak laboratuvar ortamında saydık. Ağaçların kronolojisini çıkardık ve ardından her bir yaş halkası arasındaki genişliği milimetrik cetvelle ölçtük.

Ağaçların yaş halkalarının aralarındaki genişlik ağacın o yılı nasıl geçirdiğini belirtmektedir.

Eğer ki iki yaş halka arası normalden fazla bir genişliğe sahipse o yıl iklimin elverişli geçtiği ve ağacın çokça büyüdüğü anlaşılır. Aksi takdirde, eğer yaş halkaları arasındaki aralık dar kalmışsa, o yıl iklimin ağacın büyümesini kötü yönde etkilemiş olduğu anlaşılır. Elde ettiğimiz sonuçları yıllara göre ve ağacın o yıl ki yaş halkası genişliğine göre tablo olarak Microsoft Excel’e geçtik. Excel’de ki verileri SPSS programında grafiğe dönüştürdük. Üç farklı ağaç örneğinin grafiklerini çakıştırdık ve ortak yıllarda kaydedilen büyüme seyrinin benzerlik gösterdiğini gördük.

Grafik 1: Aldığımız örneklerin yaş eğrilerinin çakıştırıldığı grafik

Grafikte yer alan mavi çizgiler en yaşlı kayın örneğini, kırmızı çizgiler ikinci en yaşlı örneği ve yeşil çizgiler ise en genç kayın örneğini göstermektedir. Mikroskop yardımıyla yaptığımız ölçümlerde grafikte mavi renkte gösterilen kayın örneğinin 304 yaşında, kırmızı renkte gösterilen kayın örneğinin 109 yaşında ve yeşil renkte gösterilen kayın örneğinin ise 60 yaşında olduğunu saptadık. Şimdi de elde ettiğimiz kayın örneklerinin uyumlu olduğunu kanıtlayan artımlara göz atalım.(Grafik 2)

Grafik 2: Kayın örneklerinin benzer gelişim gösterdiği yıllar

Grafik 2’de yer alan siyah, mor, sarı, kahverengi ve mavi çemberler 3 kayının geçirdiği benzer artımları göstermektedir. ( Her renk ayrı bir deseni göstermektedir.)

C) Yıllık Ortalama Sıcaklık ve Yağış Miktarlarının Belirlenmesi

Altındere Vadisi’nden alınan örneklerin iklimle ilişkisini kurmak için Meteoroloji Müdürlüğü’nden aldığımız son 91 yılın iklim verilerini değerlendirdik. Yılın yalnızca 4. ve 10. aylarındaki iklim verilerini baz alarak her sene için yıllık ortalama sıcaklık ve yağış grafikleri çıkardık. Ağaçlar yıl içerisinde yalnızca vejetasyon dönemi denilen periyotta büyüme ve gelişme gösterdiklerinden, bu periyodun(4-10. aylar) dışındaki ayları yıllık ortalamaya katmadık.(Tablo 1-2)

Tablo 1: Trabzon’un Yıllık Sıcaklık Ortalamaları

Tablo 2: Trabzon’un Yıllık Yağış Ortalamaları

1927 19,40 1940 18,77 1950 19,11 1960 18,21 1970 18,47 1980 18,02 1990 17,95 2000 19,37 2010 20,60 1928 18,00 1941 18,65 1951 18,35 1961 18,94 1971 18,34 1981 18,45 1991 18,91 2001 19,61 2011 18,91 1929 18,50 1942 17,57 1952 18,95 1962 18,48 1972 19,70 1982 18,04 1992 18,24 2002 19,55 2012 20,98 1930 18,90 1943 18,30 1953 18,77 1963 18,51 1973 17,88 1983 18,30 1993 18,10 2003 18,78 2013 19,87 1931 18,85 1944 18,02 1954 19,50 1964 18,07 1974 18,41 1984 17,77 1994 19,88 2004 18,74 2014 20,31 1932 19,08 1945 20,11 1955 19,60 1965 18,08 1975 19,51 1985 17,85 1995 18,80 2005 19,17 2015 19,81 1933 17,52 1946 18,27 1956 18,04 1966 19,67 1976 17,84 1986 18,85 1996 18,42 2006 19,18 2016 20,18 1934 18,88 1947 18,94 1957 20,14 1967 18,37 1977 17,88 1987 17,17 1997 18,48 2007 19,82 2017 19,77 1938 19,50 1948 18,31 1958 18,51 1968 18,87 1978 17,77 1988 18,22 1998 20,20 2008 19,28 2018 21,00 1939 19,15 1949 17,70 1959 17,94 1969 17,71 1979 18,91 1989 18,98 1999 19,34 2009 19,08

1927 29,50 1940 85,34 1950 58,40 1960 50,97 1970 63,03 1980 46,37 1990 83,09 2000 77,53 2010 63,63 1928 58,37 1941 92,99 1951 87,97 1961 40,90 1971 70,24 1981 57,27 1991 60,53 2001 59,93 2011 74,54 1929 82,27 1942 63,04 1952 56,84 1962 54,61 1972 47,24 1982 74,74 1992 82,00 2002 71,14 2012 46,64 1930 55,87 1943 34,04 1953 60,11 1963 74,13 1973 51,23 1983 51,09 1993 48,69 2003 79,41 2013 49,21 1931 55,44 1944 44,26 1954 53,56 1964 49,43 1974 48,91 1984 57,79 1994 45,73 2004 57,77 2014 78,89 1932 50,09 1945 69,23 1955 35,23 1965 84,33 1975 50,17 1985 70,83 1995 66,09 2005 79,63 2015 66,47 1933 72,96 1946 89,23 1956 53,77 1966 60,00 1976 51,27 1986 54,10 1996 81,97 2006 65,70 2016 62,89 1934 58,80 1947 57,83 1957 50,93 1967 51,80 1977 72,36 1987 56,26 1997 62,50 2007 46,51 2017 63,53 1938 42,50 1948 41,93 1958 61,13 1968 64,27 1978 56,54 1988 62,33 1998 54,13 2008 61,00 2018 64,03 1939 60,40 1949 70,01 1959 83,66 1969 63,00 1979 61,19 1989 71,70 1999 84,86 2009 74,89

D) Yaş Halkalarının Genişlikleri İle İklim Verilerini Birleştirme

Mikroskop yardımıyla saydığımız yaş halkaları arası genişlikleri iklimsel verilerle SPSS Programı yardımıyla aynı grafiğe yerleştirdik. Genişliğin fazla olduğu yıllarda sıcaklık ve yağış miktarlarının da büyümeye elverişli olduğunu saptadık. Ağaç yaş halkaları üzerinden geçmişe yönelik iklim tahminleri yapılabileceğini doğruladık.

Fotoğraf 2: SPSS programında grafik hazırlama

E) Kayın ( Fagos adsidue ) Örneklerinin Sıcaklık Verileriyle Karşılaştırılması:

Bir ağacın gelişebilmesi için ideal sıcaklık 20- 21 derece dolaylarındadır. Sıcaklık, ağacın gelişimi için çok önemli bir etken olup sıcaklığın çok yüksek veya çok düşük olduğu dönemlerde ağaçların gelişimi olumsuz etkilenir. Altındere Milli Parkı’ndan aldığımız en yaşlı kayın ( Fagos adsidue ) örneğini bölgenin yıllık sıcaklık ortalamalarıyla çakıştırdığımız grafiği inceleyelim. (Grafik 3) (Grafik 3’ün büyültülmüş hali EK-1’de verilmiştir.)

Grafik 3: En yaşlı kayın örneğinin yıllık ortalama sıcaklıkla ilişkisi

Grafikte yer alan mavi çizgiler 304 yıllık kayın örneğinin iki halka arası genişliğini, üstünde yer alan turuncu çizgiler ise bölgenin 91 yıllık ortalama sıcaklık verilerini göstermektedir.

1928-1930 Dönemi:

1928 yılında yıllık sıcaklık ortalaması yaklaşık 16 derecedir. 1930 yılında ise sıcaklık sabit bir biçimde artmış ve yıllık sıcaklık yaklaşık 17 derece olmuştur. Ağaç, sıcaklığın ani yükselmesinden etkilenmiş ve iki halka arası belirgin bir biçimde darlaşmıştır.

1970-1972 Dönemi:

1970 yılında yıllık sıcaklık ortalaması 16 derece, 1972 yılında ise yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık 19 dereceye kadar yükselmiştir. Dolayısıyla ağacın iki halka arasındaki genişliği belirgin bir şekilde daralmıştır. Yine iki yıl arasındaki belirgin sıcaklık farkları ağacı olumsuz etkilemiş ve ağaç 1972 yılında gelişememiştir.

1955-1958 Dönemi:

1955 yılında yıllık sıcaklık ortalaması yaklaşık 16 derecedir. 1958 yılına kadarki sürede ortalama sıcaklık yaklaşık olarak 20 dereceye kadar yükselmiştir. Ağaç bu dönemde 20 derecede ideal büyüme ortamına ulaştığı için büyümüş dolayısıyla iki halka arası genişlik artmıştır.

1979-1980 Dönemi:

1979 yılında bölgenin yıllık sıcaklık ortalaması yaklaşık 18 derecedir. 1980 yılında ise ortalama sıcaklık bir anda yaklaşık 1,5 derece kadar düşmüş ve 16,5 dereceye gerilemiştir. Bu nedenle ağaçta iki yıl arasındaki halkalar çok belirgin bir şekilde daralmış ve ağacın gelişimi yavaşlamıştır.

1994-1996 Dönemi:

1994 yılında yıllık sıcaklık ortalaması yaklaşık 20 derecedir. Ağacın ideal gelişme sıcaklığına ulaştığı bu dönem ağacın iki yaş halka arasının çok geniş olmasına, dolayısıyla ağacın iyi bir şekilde geliştiğini gösteren kanıttır. 1996 yılında ise yıllık sıcaklık yaklaşık 18 derecedir. Bu da ağacı olumsuz etkilemiş ve ağaç geçmiş 2 yıllık süreçteki kadar büyüyememiştir.

2002-2003 Dönemi:

2002 yılında yıllık sıcaklık ortalaması yaklaşık 19 derecedir. 2003 yılında ise sıcaklık yaklaşık 1 derece düşmüştür. Bu durum ağacı yine olumsuz etkilemiş ve iki yaş halka arası genişlik belirgin bir şekilde daralmıştır.

2012 Dönemi:

2012 yılında yıllık sıcaklık ortalaması yaklaşık 22 derecedir. Sıcaklık ortalamasının fazla olması ağacı yine olumsuz etkilemiş ve ağacın gelişimi yavaşlamıştır. Bu dönemde de ağacın iki yaş halka arası çok daralmıştır.

F) Kayın ( Fagos adsidue ) Örneklerinin Yağış Verileriyle Karşılaştırılması:

Yağış ağaçların gelişimi için çok önemli bir etkendir. Eğer yağış olmazsa ağacın gelişmesi çok kısıtlı olmaktadır. Ormanlar ve ağaçlar, su döngüsü ve global ısı dengesi üzerinde önemli bir rol oynar; bu durum iklim değişikliğine uyum sağlanmasına yardımcı olmaktadır. Son yıllarda iklim değişikliği söylemi, çoğunlukla karbon depoları ve karbon yutakları için ormanları ve ağaçları incelemekteydi ancak günümüzde bilim insanları, iklim değişikliği konusunda ağaçlar ve su arasındaki ilişkiye daha fazla odaklanmaya başladılar.( Doğan, 2017) Aşağıda, yağış ve en yaşlı kayın örneğini çakıştırdığımız grafiği inceleyelim. (Grafik 4 ) (Grafik 4’ün büyültülmüş hali EK-2’de verilmiştir.)

Grafik 4: En yaşlı kayın örneğinin yıllık ortalama yağış verileriyle ilişkisi Grafikte yer alan yeşil çizgiler yıllık yağış ortalamalarını, mavi çizgiler ise en yaşlı kayın(

Fagos adsidue) örneğini gösterir. Grafikte görüldüğü üzere yıllık ortalama yağış verilerinin dağılımı çok geniş aralıkta olduğu için iklimsel olarak anlamlı ilişkiler olmaması nedeniyle değerlendirilmemiştir.

G) Meteorolojinin Ulaşamadığı İklimsel Verilerin Geriye Doğru Tahmininin Yapılması:

1915-1917 Dönemi:

Bu dönemde iki yaş halka arası genişliği belirgin bir şekilde artmıştır. Bu da 1915-1917 döneminden önceki yıllarda sıcaklığın ve yağışın ağaç için yeterli olmadığı anlamına gelmektedir. 1915-1917 döneminde ise bölgedeki yıllık sıcaklık yaklaşık 19-20 derece dolaylarına çıkmış olabileceği ve yağışın da ağaç için çok verimli olduğunu göstermektedir.

1898-1901 Dönemi:

Bu dönem aralığında iki yaş halka arası kademeli olarak çok büyük bir daralma göstermiştir.

Bunun sebebi, bu dönem aralığında yıllık sıcaklığın yaklaşık 17-18 dolaylarına düşmesi veya yağışın ağaç için istenilen seviyede olmaması anlamına gelebilir. Bu gibi sebepler ağacın gelişememesinde büyük etken oynamış olabilir.

1847-1892 Dönemi:

Ağaçlar gençlik yıllarında fazla büyüyemez ve bu yüzden ağacın ilk zamanlarında iki yaş halka arası genellikle dar olmaktadır. Bu dönem ağacın yaklaşık 132 yaşında olduğu dönemden başlamakta ve 175 yaşına kadar sürmektedir. 1847-1892 dönemi ağacın gençlik dönemidir ve bu süreçte ağaç çok fazla gelişim gösteremez. Bu yüzden bu dönem arasında belirgin artma veya daralma gözlenmemiştir. Bunun sebebi ağacın gençlik yılları olmasıyla beraber sıcaklığın ve yağışın bu dönem arasında belirgin bir fark göstermediği ihtimalini doğurmaktadır.

1838-1840 Dönemi:

1838 yılında ağaç önceki yıllara nazaran iyi bir büyüme göstermiştir. Fakat 1840 yılında ağacın iki yaş halka arası genişliği önemli bir şekilde daralmıştır. Bunun sebebi yine yıllık sıcaklığın 16-17 dolaylarında olduğu ve ağacın gelişimini olumsuz etkilediği gösterebilir.

1789-1790 Dönemi:

Bu dönem 1838-1840 dönemiyle benzer özellikler göstermektedir. 1789 yılında ağaç geçmiş yıllara göre iyi bir gelişim göstermiş ama 1790 yılında iki yaş halka arası genişlik belirgin bir biçimde daralmıştır. Bu da sıcaklığın yine 16-17 derece dolaylarında olduğu ve yağışın da ağaç için istenilen seviyede olmadığını gösterebilir.

1751-1753 Dönemi:

Bu dönem ağacın ilk yıllarına denk gelmekte ve istisna dönem olarak karşımıza çıkmaktadır.

Ayrıca ağacın iki halka arasındaki genişliğin kademeli olarak arttığı dönemdir. Bu dönem de yıllık sıcaklık 20-21 derece dolaylarında ve yağışın ağaç için en ideal koşulda olduğu söylenebilir. Bölgede bazı iklim dışı etkiler olabileceği ve ağacın iyi bir gelişim sağlayabileceği muhtemeldir.

SONUÇ VE TARTIŞMA:

 Sıcaklık ve yağış verilerinin ağaçların yıllık halka gelişimi ile ilişkisi bulunduğu saptanmıştır.

 Meteorolojinin ulaşamadığı dönemlerin sıcaklık ve yağış gibi iklimsel durumları hakkında tahminler yapılmıştır.

 Ağaç yaş halkalarının arasındaki genişliğin o dönemin iklimsel verileriyle bağdaştığı, farklı kayın örneklerini kullanma yoluyla kanıtlanmıştır.

 Bölgenin geçmişte kurak dönemler yaşayıp yaşamadığı tespit edilmiş ve belirlediğimiz

dönem aralıklarıyla açıklanmıştır.

 Ağaçların ani sıcaklık ve yağış değişimlerine karşı olumsuz etkilendiği tespit edilmiştir.

 İklim periyodik olarak gerçekleştiğinden geçmişte meydana gelen iklimsel olayların gelecekte de tekrarlanacağını öngörebiliriz.

ÖNERİLER:

 Dendrokronolojik ve Dendroklimatolojik çalışmalar bütün Türkiye’ye yayılabilir.

 Ağaç yaş halkaları incelenerek meteorolojinin ulaşamadığı iklimsel veriler hakkında tahmin yapılabilir.

 Her yöreye ait yaşlı ağaçlarla mevcut meteorolojik verilerin eşleştirilmesiyle her yöre için iklim simülasyonları yapılabilir.

 Bu verilere dayanarak küresel iklim değişim tahminleri ve iklim döngüleri ortaya konularak iklim değişimleri için öncesinden önlem alınabilir.

 Özellikle yaşlı ağaçların bu tür tahminlerin yapıldığı sürekli kayıt yapabilen canlı örnekler olmaları nedeniyle tüm ülkede tespitlerinin yapılıp koruma altına alınması sağlanmalıdır.

 İleriye dönük iklim kronolojisini hazırladıktan sonra bölge için ağaçlandırma planlanabilir ve koşullara uygun, verim sağlayabilecek türlerin ıslahı gerçekleştirilerek ekonomiye ve şehir planlamacılığına katkı sağlanabilir.

 Gelecekte gerçekleşme ihtimali bulunan sel baskınları, taşkınlar ve kuraklıklar gibi doğal afetler karşısında önlemler alınabilir. Çünkü iklim periyodik bir olaydır, geçmişteki gerçekleşmiş periyotlar gelecekte de gerçekleşebilir.

KAYNAKLAR:

[1] Akbulut, S. (2002). Doğu Karadeniz Bölgesi’ndeki Anadolu Kestanesi (Castanea sativa mill.) Üzerinde Dendrokronolojik Araştırmalar. Karadeniz Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü.

[2] Anonim.(2008). Karbon-14 ile Yaş Tayini Nasıl Yapılır, Erişim Tarihi: 07.12.2018, [3] Avcı, M. (2012). Kuvaterner Bilimi. Editörler: Nizamettin Kazancı ve Alper Gürbüz,

Ankara Üniversitesi Yayınları, 493-522.

[4] Boşgelmez, A., (2007). Küresel Isınma ve Sonuçları, 21.Yüzyıl Dergisi. (119-148)

[5] D’Arrigo, R., Davi, N., Jacoby, G., Wilson, R., Wiles, G. (2014). Dendroclimatic studies: tree growth and climate change in northern forests. Hoboken, New Jersey, ABD: Wiley

[6] Erkan, N., (2002). Dendrokronoloji ve Türkiye İçin Önemi, Batı Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi. 4. https://www.onlinefizik.com/karbon-14-ile-yas-tayini- nasil-yapilir

[7] Hughes, M.K., Swetnam, T.W., Diaz, H.F. (2011). Dendroclimatalogy: progress and prospects. Berlin, Almanya: Springer

[8] Köse, N. (2007). Batı Anadolu’da İklim Değişkenliği ve Yıllık Halka Gelişimi.

İstanbul Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

[9] Köse, N., Akkemik, Ü., Dalfes, N. (2005, Haziran). Anadolu’nun İklim Tarihinin Son 500 yılı : Dendroklimatolojik İlk Sonuçlar. Türkiye Kuvaterner Sempozyumu, İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. Erişim adresi:

https://www.researchgate.net/publication/242450990_Anadolu'nun_Iklim_Tarihinin_s on_500_yili_Dendroklimatolojik_ilk_sonuclar

[10] Özden S.(2018). Editörden , Orman Ve Av Dergisi, 96(4), 1.

[11] Özkan Z.C. ,Akbulut S.(2003). Kürtün (Gümüşhane) – Örümcek Ormanlarındaki Doğu Karadeniz Göknarı (Abies nordmanniana (Stev.) Spach. subsp.

nordmanniana)’nın Dendrokronolojisi, Artvin Orman Fakültesi Dergisi,6(2),8-13

[12] Vaganov, E.A., Hughes, M.K., Shaskin, A.V. (2006). Growth dynamics of conifer tree rings: images of past and future environments. Berlin, Almanya: Springer.

EK-1: En yaşlı kayın örneğinin yıllık ortalama sıcaklıkla ilişkisi

EK-2: En yaşlı kayın örneğinin yıllık ortalama yağış verileriyle ilişkisi