1-nji synag sowalnamasy
1 )Filosofiya ylym hokmiinde onun wezipeleri,maksady we ihmiyeti:
Fikrofiyanyil wezipesi iihliumumy barlyga akyl yetirmekdm ybaratdyr. 01 oolsa dmiii)'tgeyar
wea;yar,
bir hilyagclaYdan
~yagdaya
ga¥cir diri zat olyar,oli
zat janlaowri.ilYfu"
diYip reyil< 1i1aof hasap aiipdir. Bugara.YwJarda
dialektiki pikir y6retmegiillmlygy ~-B izifi dowrtlmizde welin filosofiyanyfi wezipesine dfu"li hili garayarlar. Hiizirki filosoflaryii kopi.lsi ony di.inyii akyl yetirmekligifi <;iigindenda~ary <;ykaryarlar. "Filosofiya ozi.lnifi akyl yetirmekliginifi i<;ki baglan~ygyny di.inyiide dal-de, adamda gozlemeli" diyip XX asyryfi ba~ynda nemes alymy WDiltey (1833-1911 yy) aydypdyr. Fransuz filosofy A.Kamyu (1913-1960 yy) filosofiya adamyfi oz ~ahsy meselelerini <;ozmekligifi gomi.l~i hOkmi.inde garayar: '"la~ay~yfi, onufi <;yl~yrymly yolundan ge<;meklige mynasyplygyny <;ozmeklik filosofiyanyfi iii di.iyPli meselesi. Galanlary bolsa- di.inyanifi i1<; Ol<;egi barmy, payhas dokuz ya-da on ol<;egden ugur alyarmy - ikinji derejeli meseleler". Birnii<;e filosoflar filosofiyany sungata yakynd~dyryarlar. Ispan filosofy M.Unamuno (1864-1936 yy): " ... filosofiya ylymdan ~ygryyete has yakyn. Haysy hem bolsa bir dowlirde takyk ylymlaryfi gazananlaryny soiiuna <;enli jemleyiin gomi.i~de oylanylan iihli filosofiki ulgamlar awtoryii bar ruhy duygylarynyfi doly aiiladylmasy bolan ulgamlardan has az manyly gorlinyarler" diyip belleyiir.
2)Materiyanyii
gurlu~yyiize
~yky~formalary:
(16/2 bar)
3)Rayat jemgyyeti: Rayat jemgy)'eti baradaky ideya oz gozba~yny antiki dowfu"den alyp gaydyar. Rimli akyldar Mark Tulliy Siseron (b.e.ofiki 106-43 y) rayatyfi yonekey, durmu~y meselelerden ba~ga zada eli yetmeyiin adamdan tapawudyna i.lnsi <;ekipdir. Soiira bu meseliinifi i.lsti.inde T.Gobbs, Dz.Lokk, G.Gegel, K.Marks we ba~galar i~leyiirler. Hiizirki dowfu"de rayat jemgyyeti syyasy hakimiyetden ayralykda hereket edyan we sofika tiisir etmiige ukyply jemgy)'et<;ilik edaralaryii we jemgyyet<;ilik guramalaryfi toplumy hakmi.inde goz Ofii.lne getirilyiir.M.Weberifi pikirler akymynda rayat jemgy)'eti hakykylykdan has da~da bolan akyl yetiri~ abstraksiyasy, ideal tip bolyar. Rayat jemgyyeti oran <;:yl~yrymly baglany~yklaryn
we duzumlerin ulgamydyr. Rayat jemgyyeti dowletin garamagyndan da~arky, ona go~uly~mayan ~ahsara gatnawklarynyn ahlisini oz i<;:ine al~onun yaly-da ol adamlaryn hem-de birle~melerin her gunki isleglerini amal edyan, dowlete bagly bolmadyk jemgyyet<;:ilik edaralarynyn gini~leyin ulgamyny hem ozunde jemleyar. Rayat jemgyyetinde dowlet taze dereja galyar. Adaty dowletin yerine rayatlar bilen kanun yorelgeler esasynda gatna~yga giryan rayat dowleti gelyar. $eyle dowlete hukuk dowleti diyilyar. Rayat jemgyyeti- adam hukuklarynyn goraglylygynyn prinsiplerinin hereket edyan hukuk dowletinin ulgamynda ~ayan durli ~ahslaryn birle~igidir.
2-nji synag sowalnamasy
l)Filosofiya we dunyagarayY~.Idealizm we matirializm hemde onun gornukli wekilleri: Her bir filosofiya dtinyagara)'y~, yagny bu yerde dtinya we onda adamyii tut)'an omuna has umumy gara)'y~lar bolyar. Yone bu yagday her bir
dtinyagaray~yn filosofiya bolyandygyny anlatmayar. ,DiinyiigaraYJ;~" dii~Unjesi ,filosofiya" dU~unjesinden gin. Bu bolsa birinjinin ikinjini oz ic;ine alyanlygyny gorkezylir. ,Miwe" diyen dii~Unjanin almanam, Uziimem, injirem we ba~galaram oz ic;ine aly~y kimin, ,dtinyagara)'y~" dii~Unjesini hem dine filosofiya bilen c;aklap bolmayar. 01 oz ic;ine ba~ga-mifologiki, c;eper, dini gara)'y~lary hem alyar.Filosofiki oylany~yii hasiyetini ac;yan umumy soraglar hem bolyar. $olaryii ic;inde ilki bilen, name ilkinji: ruhmy ya-da materiya, ideallylykmy ya-da materiallyk. Bu sowalyn c;oziilii~i umuman barlyga dil~iinii~imiz bilen bagly bolyar, sebabi ideallylyk we materiallyk onun c;etki hasiyetleri bolyarlar. Ba~ga sozler bilen aydylanda materiallyk we ideallylykdan ba~ga barlykda hie; zat yok. Ondan b~ga-da onuii c;ozgiidine gora filosofiyanyii uly akymlary bolan materializm we idealizm boliinip ayrylyarlar. Bu filosofiyanyii akyl yetirmliniii usuly hOkmtinde ac;maklyga esas doredylin dii~Unjeleri we yorelgeleri kesgitlemeklige komek ber,Ylir.
Filosofiya bu ugurlara oziiniii doran wagtyndan bari bOltinipdir. Belli nemes filosofy F.Slegel (1772-1829 yy) bu ugurlaryn klassiki kesgitlemesini ber,Yar. ,Materializm !l.hli zady materiyanyii Usti bilen dii~Undiryar, materiyany !l.hli zatlaryii ilkinji ba~langyjy, c;e~mesi hokmiinde kabul edyar .. .Idealizm ahli zady ruhdan alyp gaydyar, materiyanyii dorey~ini ruhun Usti bilen dti~Undiryar, ya-da materiyany ona bagly edylir"l. Gor~iimiz yaly , idealizm" we "materializm" dii~iinjelerm filosofiki manysyny adaty durmu~da olara berilyan manydan, yagny materialist diyip maddy baylyklara gyzyk,Yan adamy we idealist diyip pak, ruby gymmatlyklara goziikyan adamy goz ontinde tutmaklykdan tapawutlandyrmaklyk zerur.
Materializm hem, idealizm hem oz yiize c;yky~ gomii~leri boyunc;a bir sydyrgyn bolmayarlar. Olaryii diirli gomii~leri
bolyarlar. Bu yerde bizin Uc;in olaryii ozara tasiri baradaky mesele wajyp bolyar. Filosofiki ylymyii ozbolu~lygyna dii~iinmeklik Uc;in ka halatlarda bu baglan~ygy aalatmaklyk iic;in ulanylyan c;etki gara)'y~lardan da~da durmaklyk gerek.
Olaryii biri ,materializm bilen idealizmm arasynda elmydama barly~yksyz gore~ bolan" diyen dii~Unje. Beyleki biri ,filosofiyanyii taryhy asia materializmiii idealizma gar~y gore~i bolmandyr". Bizin pikirimizc;e ~eyle ,gore~" giirriiiisiz bolan.
Yone ~ol bir wagtda-da filosofiyanyii osii~ini ~ol ,gore~m" kesgitlandigi bilen ylala~yp bolmaz. Bu akymlar belli bir filosofiki meseleleri c;ozmeklikde galta~yan, hatda biri-biri bilen kesi~ylin yerleri hem az bolmandyr. Mysal Uc;in, dtinya akyl yetirmeklik meselesinde idealizm bilen materializmin bileligi koplenc; duyulyar. Olar bu meselani c;oziip bolyandygyny elmydama gorapdyrlar.
2)Sosial filosofiya jemgiyet baradaky taglymatdyr:
01 jemgy,Yetiii osU~ini owrenyar. Sosial filosofiya sosiologiyadan tapawutlylykda sosiologiya empiriki ylym bolup, sosial filosofiya sosiologiki maglymatlary peydalanyp, onyumumyla~dyr,Yar we jemgy,Yetill umumy kanunlaryny owrenyar. Sosial filosofiya, jemgy,Yet name, onun ontinde adamyii borjy nameden ybarat, diyen soraglara jogap ber,Yar.Sosial filosofiya taryh filosofiyasy bilen birlikde jemgyyetin umumy
osti~ kanunlaryny adamzadyn biitindUnya taryhynyii kanunlary esasynda jemgyyetc;ilik ylymlaryna dayanyan, oni bilen sosiologiya, ekonomika, politologiya, etika, estetika ylymlarynyn netijelerini umumyla~dyryp jemgy,Yetill, tebigatyii ozara
gatna~yklary barada pikir yoredyar. Seylelikde sosial we taryhy filosofiyanyii gysgac;a osii~ taryhyna g5z aylamagy, zerur hasaplayarys.Sosial filosofiyanyn esasy wezipesini, onun taryhy hadysalaryndan netije c;ykaryp, geljegi gormage adamlara miimkinc;ilik bermekdir diyyar. Ba~ga bir fransuz alymy Sen-simon (176-1825) oz oniinde taze filosofiyany doretmegi wezipe edip goyupdyr. 01 taze filosofiyanyii esasy meselesi adam baradaky ylymy 5sdiirmegidir diyip hasaplayar. Filosofiya dine teoretiki umymyla~dyr,Yan ylym bolman, ol praktika Uc;in ugur alynyan ylymdyr. Taze filosofiya durmu~y guramak Uc;in zerur diyip hasaplanyar.Sosial filosofiyanyn esasy meselesi adamlaryn barlygynyii we anynyn ozara tasiri baradaky sorag bolyar. Bu yerde, bir tarapdan, adamlaryn maksatlary, delilleri, ykdysady, syyasy, ahlak we ba~ga
yorelgeleri c;yky~ edyan bolsa, beyleki tarapdan olaryii ya~ay~ynyft we hereketinin obyektiw ~ertleri c;yky~
edyarler. Sosial filosofiya jemgyyeti owrenyan ylymlar bilen berk baglan~ykda bolyar, jemgyyeti hasiyetlendirmekde olaryft gazananlaryna esaslanyar. Sol bir wagtda-da onun oz ayratynlygy bar. Sosial filosofiya jemgyyeti bitewilikde owrenyar we onuft osii~ ayratynlyklaryny hem-de hereketlendiriji giiyc;lerini yiize c;ykaryar. Bu bolsa sosial filosofiyanyft 5ziine kysymda~ ylymlardan tapawutlanyanlygyny gorkezyar
3)Millet we onun diiyp manysy:
Jemgyyetir'\ sosial strukturasynda ir'\ wajyp orunlaryr'\ biri adamlaryr'\ milli ayratynlygy bilen tapawutlanyan toparlaryna degi~lidir. Adamyr'\ milli ayratynlygy onur'\ belli bir millete ya-da halkyyete degi~liligi bilen kesgitlenilyar. Yer yuzunde hazirki dowurde milletlerir'\ we halkyyetlerir'\ 2000-den gowragy bar diylip hasaplanylyar. Milletlere we halkyyetlere bilelikde alnanda, syyasy, ylmy dilde etniki umumylyklar diyilyar. Adamlaryr'\umumylyklarynyr'\ taryhy formasy bolan etniki umymylyklara milletlerden we halkyyetlerden ba~ga toparlar - uruglar, taypalar we tireler hem degi~li hasap edilyar. Milletler we halkyyetler taypalara we tirelere garanyr'\da, has uly gowrumli, aslynda olaryr'\ birna~elerinir'\ birle~mesi esasynda doran umumylyklardyr Millet du~unjesinir'\ ahliumumy kabul edilen kesgitlemesi yak. Emma mur'\a garamazdan, koplen~, millet diylip belli bir ~akde ya~ayan, oz milli dili, milli medeniyeti (aydym-sazy, amaly-ha~am sungaty, edebi doredijiligi we ~.m.), milli dap-dessurlary, birmenze~ ozbolu~ly sosial-ykdysady durmu~y we milli any bilen tapawutlanyan, ayratyn hem, oz milli dowleti bolan halka aydylyar.
3-nji synag sowalnamasy
l)Materjanyn,hereketin
gini~ligiwe wagtyn bitewligi:
Git'l.i~lik bilen wagt obyektiwdir. Olar adamlaryll aftyna gara~syzlykda dowam edylirler we materiyala)lyn mredmetleriii hem-de hadysalaryn obyektiw hasyetleriniii wegatna~yklarynyii jemini aiiladyarlar. Adam alysdaky )lyldyz dtinyalerinden y~aratlary Kabul edip alyar, milliardlan;a yyllap dowam edyan uytgeyi~leri barlayar, sekundyii millionlardan bir ul~tinde ya~ayan "elementar" bolejikleri owrenylir we hemme yerde giiii~lik bilen wagt hereket edyan materiyanyii obyektiw formalary bolup hyzmat edylirler. Giiii~lik bilen wagt materiyala)lyn proseslere gara~syz ya~ap bilmez. Wagtdan we giiii~likden da~arda ya~ayan barlyk hakyndaky idealistic we dini duzgunleri tankyt edip, F.Engels edil gini~likden da~ardaky barlyk yaly, wagtdan da~ardaky barlyk hem ruys baryp yatan patarrakydyr diyip belllip ge<;:ipdir. Obyektiw dunyade hereket edyan materiyadan ba~ga hi<; zat yok, materiya bolsa
giiii~likdakiden we wagtdakydan ba~ga hili hereket edip bilmez.
Hereketin tebigaty baradaky filosofik netijeleriii giiii~lik bilen wagtyii diiyP mazmunyna dii~iinmek li<;:in prinsipial ahmiyeti bar, giiii~lik bilen wagt bolsa hereket bilen bir hatarda materiyanyii barlygynyii formalarydyr.
Giiii~lik barada giirriiii edilende, biz adat<;:a haysydyr bir predmetiii belli biro run tucyandygyny, onuii li<;: ol<;:eginin:
uzynlygynyii, ininiii, beyikliginiii bardygyny goz Oiitinde tucyarys. Wagty biz wakalaryii ba~langyjy ya-da uzaklygy hokmtinde hasyetlendiryaris. Filosofiya bolsa munuii bilen <;:liklenmeylir, ol giiii~lik bilen wagtyii obyektiwligi hakyndaky, olaryll hereket edyan materiya hi len baglany~yklary hakyndaky meseleleri gozden ge<;:rrylir.
Giiii~lik dii~iinjesi materiyala)lyn obyektleriii bir wagtyii oziinde ya~a~magyny we olaryll biri-birleri barasynda yerle~i~ini aftladyar. Ahli materiyala)lyn predmetleriii we hadysalaryii giiii~likdaki uzalyjylygy, formasy we mo<;:berleri bar.
Ozara i<;:erki i<;:erki baglany~ygy bolan materiyala)lyn proseslerin biri-birine otnositel dumukly tasir yetirmegi hokmiindaki uzalyjylyga hereket edyan materiyanyii hlisyetleri sebap bolyar. Hil taydan diirli materiyala)lyn obyektleriii giiii~likdaki baglany~yklaryny we gatna~yklaryny matematiki beyan edylir. Matematiki teoriyalar, matematiki apparat nli<;:e <;:uii osen bolsa, hakykatyii giiii~likdaki umumy hlisyetleri ~on<;:a-da takyk suratlandyrylyar.
2)Ruh hakynda umumy di.i~unje.Jan we ten. Olaryn birligi: . Ruh barada giirriiil edilende ilki bilen onuii materiya bilen
baglan~yklydygyny, yagny bu dtiny!inin ruhy we maddy ba~langy<;:larynyii biri bolyanlygyny bellemek gerek. Sol baglan~yk
hem ahli - tebigat, jemgy)let we ~ahsy)let derejelerinde yuze <;:y.kyar. Adam derejesinde ol baglany~yk jan hi len teniii, olaryii birligi hokmunde aiilanylyar. Sonda akyldarlar teni adamyii tebigatdan bolan ,meni" bilen baglasalar, jany onuii ruhdan bolan ,meni" bilen baglayarlar. Ruh tebigatyii !ihli derejelerine mahsus bolanlygy seb!ipli jan hem bitewi-tutu~ hlisiyete eye bolup, hemme zatlaryn i~ki iteriji giiyji bolup <;:yky~ edylir. Ruhuii adamyii hem i<;:ki dtinyasini dilzY!inligi sebapli, onuii manysyny a<;:yp gorkezmekligi ~ol dtinyliniii filosofiyada !ihli tarapla)lyn deriielen aildan ba~lalyii.
Aii oziine duygulary, tolgunmalary, yady, erki, hyyallary we pikirlenmeleri alyar. Olaryii birinji b!i~isi adamyii psihikasyny diizylirler. Pikirlenmli bolan ukyp adamyii artykma<;:lygy bolup aiiyii ahli bOlekleri bilen ayrylmaz baglany~ykda
bolyar. Ruhuii many-mazmunyny a<;:yp gorkezmeklik ii<;:in aiiyii ii<;: tarapyna garalyii. Olar: da~-towerekdaki zatlara we hadysalara goniikdirilen aii; oziini, onda-da oziini ba~ga bir zat hOkmtinde aiilayan aft; takyk tolgunmalar bolup <;:yky~ edy!in aii.
Yokarda gorkezilen anyii yokarky iki tarapy filosofiyada ruh diyip atlandyrylyar. Anyii bu yerde gorkezilen li<;:linji tarapy koiiiil (jan, yurek) diyip atlandyrtlyar.
Zatlara we oz-oziine gonukdirilen an pikirler, kesgitlemeler, da~ tOweregimizi gur~ayan dtiny!i bilen i~ saly~yar. Adam ,ideal modelleriii" komegi bilen ikinji ideal dunyani, ,ikinji tebigaty" doredylir. Ruhunda adam bu dtinyaden yokary galyp, alemiii kanunlaryna akyl yetirip, olaryii komegi bilen telmikany, tehnologiyalary doredylir, jaylary gur)'ar, kosmosy ozle~drrylir.
Gor~iimiz yaly, bu yerde ruh we ruhy-ideal we maddy zadyn bitewiligi ylize <;:ykyar. Adam bu dUnyaniii kanunlaryny a<;:yp, olaryii esasynda tehniki we tehnologiki <;:ozgutleriii nusgalaryny i~llip diizylir. Olaryii esasynda doran ma~ynlarda tehnologiki desgalarda bu nusgalar maddyla~yarlar.
Jan, gowlin, yurek ba~ga zat. Jan dii)lpli zat bolany seb!ipli, ol adamy janly edylir. Duny!inin kanunlaryna ,akylyna"
siildirip, tehnologiyany emeli intellekt hem doredibem, i~ledibem hiler. Oz gezeginde, eger adamyii gowni, )'iiregi, jany bolmasa ol ma~yn bolardy. Seyle bolmanlygy hem gowy. Her bir tlisirli zat adamyii )'iireginde yer alyar. Aii ii)'tgeylir, ozalky yagda)lyna gaydyp gelman, !ihli bolan zatlary ozUnde goterylir. Gownuii ya~ay~y barlygyii dii)lpgoter ba~ga Ol<;:egine eye bolyar. 01 adamyii i<;:ki Meni bolup, gily<;:lj tolgunmalary ba~dan ge<;:irylir. Gowniiii y~ay~y adamyii i<;:ki dliny!isinde ahlitarapla)lyn ~ohlelenylir.
Adamyii ozalky yeten derejeleri ya-da geljekde bolup biljek yagda)ly, onun ata-babalarynyii ya-da geljekki nesillerinin miimkin<;:ilikleriniii !ihlisi, onuii gownfuliii ya~ay~ynyil her bir pursatyna gatna~yarlar. Sol pursatdan da~arky yagdaylarda adama aiiam, bilimem elyeterli bolup bilmeylir.
3)Hu.kuk ideasy we sy)'asy hakimyet: •
Bu mesel!ini "hukuk" sozlinin manysyny a~yp gorkezmekden ba~lalyii. Ilki bilen onun iki manysyna linsi <;:ekeliil. Birinjiden, ,hukuk" sozi ayratyn adama bagly bolmadyk adamyii ozlini alyp bary~ynynduzgiin-nyzamynyn bar bolan ulgamyny aiiladyar. Oiia obyektiw hukuk diyilylir. lkinjiden, bu dii~linje bilen adamyii haysy hem bolsa bir zada dala~maklygy, bir zady talap edip bilmekligi aiiladylyar. Bu subyektiw hukuk bolyar. Umuman bolsa hukugyn hakykylyk, dogru<;:yllyk, adalatlylyk bilen baglan~yklydygyny bellemeli. 01 adamy yalandan, adalatsyzlykdan, eden- etdilikden gorayar. Eden-etdilik hukuga gar~y duran zatlaryll umumy aiilatmasy bolyar. Hukuk we eden-etdilik bir yere sygy~mayarlar. Yone, jemgy)letde eden-etdiligem bar. Ony kim edylir? Elbetde, adamlar biri-birine degi~lilikde edylirler. Her bir jenayat jenayatkariii oz pidasyna degi~lilikde eden-etdilik edyar. 01 oz islegine gorli ozliili alyp barmaklygyil, ya~ay~yii
dtizgUnini pozyar. Hakimiyetiii hem eden-etdilige yol berylin pursatlary bar. Bu yerde eden-etdilik dine bir hlikirniyetiii ozi tarapyndan kabul edilen kanunlary bozmaklygy bilen <;:liklenmlin, eysem. eden-etdiligi yo I berylin kanunlary kabul edyanliginde bolyar. Has erbedi, ha<;:anda eden-etdilik kanun esasynda aklanylyar, kanunda hukuk bilen gabat gelmeylin duzgiinler kesgitlenyar. 1934-nji )lylyn 1-nji dekabrynda sowet hakimiyeti tarapyndan kanun<;:ylyk guyjiine eye bolan ,halk du~manlary"
bilen gore~ barada karar kabul edilylir. 01 kanun adamy ozliiii goramaklyga we kazy)letiii kararyny arz etmeklige bolan
hukuklardan mahrum etdi, sud derftewiniii a~yklygy yok edildi. Bu karar yurtda adam hukuklarynyii yoyulmagyna getirdi, bigtina adamlaryii kop~tilikleyin tutulmagyna, yok edilmegine getirdi. Su zatlar hukukmy ya-da eden etdilik?! Bu yerde ytize
~ykan bahbitleriii gar~y durmagyny neneiisi sazla~dyrmaly? Su soraglaryii jogaplary kop dowrtiii dowamynda gozlenen.
Sonda hukuk dowletiii kabul eden ahli kararlary we g<>rkezmeleri bolyar diyen adamlar hem az bolmandyr. Hukuga ~eyle
garamaklyk oz gozba~yny gadymyYetden alyp gaydyar. Sonda hukuga Hudayyii erkiniii ytize ~ykmasy hOkmtinde dii~tinilipdir.
Bu yagdayda hukugyii namedigini, eden-etdiligiii namedigini dowlet, hakimiyet kesgitleyar. Hukuk bu yerde dowletiii erkiniii kanunda aiiladylmagy bolyar. Adamlar diiie d<>wletiii pe~ge~ beren hukuklaryna eye bolup bilyarler. Yokarda getirilen mysal oiia ~ayatlyk edyar we hakimiyetiii hukugynyii elhen<; gomu~de yuze <;ykmasy bolyar. Gadymyyetden bize hukuga ba~ga hili
garayY~ hem yetdi. Hukuk da~ky guyjiii mejbur etmekligi dal-de, adalatlylyga eyerip hereket etmekligiii gorkezmesi. Onuii esasynda gadymy rim dii~tinjesi ,jus" - hukuk we ondan gelip <;ykyan ,justitia" - adalatlylyk diyen dii~tinje yatyr. Bu taglymata gora, hukuk ,yokarda"- hakimiyet edarasynda d<>l-de, ,a~akda"-adamlaryii bilelikde ya~ayan we hereket edyan, olaryii bahbitleriniii ~aky~yan yerinde doreyar. Seyle ~aky~malar yzygiderli bolanlygy sebapli, kem-kemden olary
sazla~dyrmagyii, biri-biriniii Ostini yetirmegiii, ozara tasirini goz Oiitinde tutmagyii dilzgtinleri i~lenip duziilyar.
Yone, neneiisi adamlaryii bahbitleri esasynda doreyan dawalary ~ozmeli, nenensi gapma-gar~ylykly bahbitleri
sazla~dyrmaly? Onuii O~in her bir tarapyii bahbitleriniii ~agini, ol<;egini, diY'mek, ~ol bahbitleri kanagatlandyrmaklyga gerek bolan erkinligiii Ol~egini kesgitlemeli. Hazirki dowrtiii ylmy ,Hukuk- erkinligiii <>l<;egi" diyen kesgitleme beryar. Su jilinleden ugur alynanda hakimiyetin hukugyndan hukuk hakimiyetine ge~meklige yol a~ylar. Bu hakimiyet hukuk dowleti bolyar.
Hukuk dowleti, oziinin bozup, yatyryp ya-da <;aklap bilmeyan hukuk kadalarynyn esasynda we olaryii <;aginde hereket edyar. Bu dow let rayatlaryn we olaryii birle~meleriniii elinden alynmayan tebigy-taryhy hukuklaryny ykrar edyar.(l3/1 bar)
'
I
4-nji synag sowalnamasy
l)Adam we tebigat.Oiaryn bitewiligi: Adamyn da~-toweregini kop di.irli zatlar we prosesler, hadysalar hem-de wakalar,
~onun bilen birlikde haywanlar we osi.imlikler, di.irli mawnlar we gurallar, himiki birle~meler, tebigatyn hadysalary we ~una menze~ler gur~ap alyar. Adam, jemgyyet we tebigat: ekologiya problemalary. Adamynyn we tebigatyn birligi hakynda. Adam tebigatyn bir bi:ilegidir, ol tebigatyi\ tajidir, in yokary biologiki gorni.i~idir. Yi:ine ol ilkinji nobatda sosial ~ahsdyr.Tebigy gur~aw
munun ozi tebigatyn jemgyyet~;ilik durmu~yna ~;ekilmek bilen jemgyyetin durmuwnvn zerur ~ertlerinden ybarat bolan bolegidir (yer gabygy, atmosferanyn a~aky bi:ilegi, suwlar, toprak we toprak orti.igi, osi.imlik hem-de haywanat di.inyasi). Bizi geografiki gur~aw bilen «jana-jan» arabaglany~yklar arkaly baglany~yklydyrys we bizin durmuwmvz ~ondan da~arda mi.imkin daldir:
tebigat adam i:imri.inin tebigy esasydyr. Tebigat we jemgyyet~;ilik ba~langy~;larynyn arasynda u~;ut gaya yokdur, dogry, munun ozi hil taydan i:izbolu~lylygyn yokdugyny anlatmayar. Jemgyyet ozi.inin hil taydan ahli tapawutlaryna garamazdan, has gin we bir bitewi tebigatyn bir bolegi bolup galyar. Jemgyyetii\ we tebigatyi\ ozara gatna~ygy. Her bir jemgyyet Oi\ki eyyamlaryn gazananlaryny peydalanyp geografiki gur~awy ozgerdyar we oz nobatynda tebigy resurslaryn baylygyny medeni-taryhy
durmu~yi\ seri~delerine owi.irmek bilen, geljekki nesillere miras beryar. geografiki gur~aw hem jemgyyetii\ osi.i~ine mohi.im tasir edyar. Ahli janly zatlar - yer gabygynyi\ organizmler tarapyndan mesgen tutulan yokarky bolegini, deryalaryn, kollerii\, dei\izlerii\ we okeanlaryi\ suwlaryny, ~eyle hem atmosferanyi\ a~aky bolegini ozi.inde jemleyan biosfera jemgyyetii\ durmu~ynyi\
tebigy yagdaydaky gur~awydyr. Onun gurlu~y we energiya-maglumat beri~ yagdaylary janly organizmlerii\ onki we hazirki
ge~;iryan i~leri bilen kesgitlenilyar.Noosfera. Gorni.ikli tebigaty synagdan ge~;iriji we akyldar W.I.Wernadskiy obyektiw hakykatyn tebigy (kosmos) we adama dahylly (sosial-ynsanperwer) taraplarynyi\ birliginden ybarat bolan antropokosmizmi doredijilerin biri bolmak bilen, biosferanyn noosfera ge~;megine degi~li problemanyi\ barlagyny ge~;irdi. Goni.iden-goni hut ~ol «noosfera»
di.i~i.injesini girizdi. Ekologiki helak~;iligii\ oi\i.inde tebigatyi\ we jemgyyetii\ birligine, olaryi\ organiki baglany~ylydygyna we adamynyn oz ene tebigatynyi\ oni.indaki jogapkar~;iligine akyl yetirmezlik kyndyr.
2)Filosofiyanyn beyleki okuw dersleri bilen arabaglan~ygy: Tiirkmenistanyn yokary okuw mekdeplerinde "Filosofiya" okuw dersini okatmagyl1 ba~ maksady hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyn badalga beren: 1) Taze galkyny~ we beyik ozgertmeler zamanasynda adamzadyl1 filosoftki pikirinin diirdanelerini tiirkmenistanly ya~laryny11 i~gin owrenmeklerini yola goymak bilen; 2) olaryn diinyii siwilizasiyasynyl1 h!izirki ~ertlerinde
adamzat osii~inin problemalary barada giiii~leyin oylanmak hem-de olaryn onyn ~ozgiitlerini tapmak; 3) i~ine i~jen gatna~maga
ulyply ~ahsy)'etler bolup yeti~meklerine yardam etmekden ybaratdyr.
Onuft esasy wezipeleri bolsa:
Ya~lary adamzady11 filosofiki pikirinm osfi~ taryhy bilen tany~dyrmakdan, onun jemgy)'etd!iki hem-de ynsan
ya~a)'y~yndaky omuny we ahmiyetini olara gifti~leyin dii~iindirmekden;
Ya~larda bfltin adamzady gyzyklandyryan barlyk problemasy, ~ol sanda ynsan barlygynyl1 problemalary bilen i~gin
tany~dyryp, olaryl1 bfltin diinyanift gurlu~y, onda adamy11 we adamzadyl1 omy, olaryft osii~ kanunala)'yklyklary barada gin diinyiigaray~a eye bolmaklaryna yardam etmekden;
Ya~lary11 aftyft we akyt yetiri~m gyzykly hem ~yl~yrymly meslelerinift i~ine i~gin arala~yp, ozlerinde logiki pikirlenmek ukybyny kemala getirmeklerine, tutu~ dflnya hem-de onda mohflm orun eyeleyan adamyft dfl)'p manysyna ylmy esasda akyl yetirmek usullaryny ele almaklaryna yardam etmekden;
Y a~larda diiny!inift birligi, ynsan aslynyft bitewiligi baradaky gara)'y~y kemala getirmek bilen, bfltin diinyanift hem-de
tutu~ adamzady11 sazla~ykly osfl~ine i~jeft gatna~yan ~ahsy)'etler bolup yeti~meklerine yardam bermekden;
Ya~lary11 adamzat jemgy)'etinift osu~inift !ihliumumy kanunlaryna we kanunala)'yklyklaryna, halkyl1, milletift, dowletift,
ma~galanyft gelip ~yky~y, olary11 taryhda we hiizirki zaman diinyasinde tucyan orunlaryna ylmy-filosofiki nukday nazardan goz aylamaga ukyply ~uftftur ylymly-bilimli, gift diinyagara)'y~ly ~ahsy)'etler bolup yeti~meklerine yardam bermekden, olarda adamzat filosofiki pikirlenmesinde dowam edyiin diirli teoretiki ugurlaryft we akymlaryl1 many- mazmunyna r;uftftur dii~iinip, olara hazirki zaman adamzat siwilizasiyasynyl1 mundan bu yana-da rowa~lyk bilen Ofte gitmeginift hatyrasyna ylmy esasda dogry baha bermek ukybynyl1 kemala gelmegine yardam etmekden;
Ya~lary11 diinyii derejesinde pikirlenip bilyan ~ahsy)'etler bolup yeti~mek bilen, olary ata Watanymyzyl1, ene topragymyzyft mundan bu yana-da gulliip osmegine, halkymyzyft we dowletimizift diiny!i siwilizasiyasynyl1 mynasyp subyekti hokmiinde orta r;ykmagyny yola goymak ugrunda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyft alyp baryan diiypli ozgertmelerine i~eft gatna~maga goztikdirmekden ybaratdyr.
Bu zatlaryft ozi yurdumyzyl1 yokary okuw mekdeplerinde filosofiyanyl1 okadylmagynyl1 uly iihmyetinift boljakdygyny aftladyar.
Onsoftam diinyad!iki !ihli zatlaryl1 ozara baglany~ykly bol~y yaly, filosofiya hem ahli beyleki ylymlar, ilkinji nobatda bolsa jemgy)'etr;ili-gumanitar ylymlar bilen berk baglany~yklydyr, ~olary11 esasynda osyiir, k!imille~yiir hem-de, oz gezeginde,
~ol ylymlary11 hemmesi fl~in metodologiya bolup hyzmat edyiir.
3)$ahsy'fet mertebesi: Jemgyyeti di.izyan di.irli toparlaryi\ bahbitlerini sazla~dyrmak, olaryn ozara agzybirligini i.ipji.in etmek, adamlary belli bir maksada goni.ikdirmek yaly meseleleri ~;i:izmek i.i~;in haysy-da bolsa bir toparyn ya-da ~ahsyyetii\
jemgyyete yolba~~;ylyk etmekligi zerur, jemgyyetii\ bolsa, oz gezeginde, bu topara ya-da ~ahsyyete tabyn bolmagy zerur.
Jemgyyete umumy yolba~c;:ylyk edyan, ony birle~diryan, duzgunle~diryan kakimiyete syyasy hakimiyet diyilyar. Syyasy hakimiyet haysy-da bolsa bir ~ahsyyetin, belli bir syyasy guramanyn elinde hem bolup biler. Emma tutu~ jemgyyet derejesinde alnanda, syyasy hakimiyet dowletin elindedir. Munun oz sebapleri bar. Dowlet jemgyyeti dolandyrmak uc;:in doredilen yorite edaradyr.
Dowlet jemgyyeti ozOne degi~li bolan seri~delerin usti bilen adamlaryn ona meyletin beren ygtyyarlyklarynyn esasynda dolandyryar. Dowlet gerek yerinde guyc;: hem ulanyp, jemgyyetde tertip-duzgunin bolmagyny amal edyar. Dowletiil syyasy hakimliginin gow~aklyk ya-da guyc;:lulik derejesi onun bawnda duran ~ahsyyetlere, dowlet yolbac;:ylaryna, yagday syyasy liderlere degi~lidir .. Amerikan alymy Robert Taker syyasy liderleri a~akdaky lie;: topara bolyar:
1. Lider-reformator - jemgyyetde agalyk edyan maksat yorelgelerine doly du~Gnyar, olary ykrara edyar, olar bilen
ylala~yar. Emma jemgyyetin ~ol maksada yetmek uc;:in ulanyan hereketlerini yeterlik hasap etmeyar. ~ol sebaplide ol jemgyyetdaki yagdayy uytgedip, onde goylan maksada yetmeklik taze, ba~gac;:arak yollar bilen amala a~yrmaga c;:aly~yar.
2. Liderrewolyusioner - jemgyyetde agalyk edyan garayy~lary tutu~lygyna inkar edip, ahli guyjuni olaryn yok edilmegine gonukdiryar. 01 duybunden taze maksatlary one suryar, jemgyyetc;:ilik gurluwnv butinley uytgetmage ba~layar.
3. Lider-konserwator - jemgyyetc;:ilik durmu~ynda hie;: bir zady uytgetmek islemeyar. Jemgyyetin ~ol bir dowam edip gelyan akym bilen yoremegine yykgyn edyar.
Harizmalayyn liderlik ~ahsyyet kulty (cultus-tagzym etmek, boyun egmek diyen manylary beryan latyn sozunden) diyilyan hadysa bilen gos-goni baglany~yklydyr. ~ahsyyet kulty haysy-da bolsa bir syyasy liderin jemgyyetin durmuwndaky ornuna c;:akdana~a yokary baha berilmegi, hemme gazanylan Gstlinliklerin dine onun ady bilen baglany~dyrylmagy, onun c;:aksiz mahabatlandyrylmagy, taraplanylmagygy we owulmegi netinde emele gelyar.
II
5-nji sowalnama
l)Jemgyyetin ykdysady ulgamy we onun filosofik mazmuny: . Bu meseleler bilen esasan ykdysady ylymlar me~gul bolyarlar. Emma ykdysady durmu~, jemgyyet we da~ky gur~aw bilen baglan~ykly meseleler sosial filosofiyanyn hem meseleleri bolyar. Sosial filosofiya bu yerde: umuman jemgyyet bilen ykdysady durmu~yn ozara
baglany~ygy; ykdysady durmu~yn osu~ c;:e~meleri; ykdysady durmu~yn obyektiw we subyektiw taraplary; ykdysady an we onun ykdysady durmu~a tasiri; jemgyyetdaki adamlaryn ykdysady gatna~yklary we ykdysady bahbitleri bilen baglan~ykly
soraglara garayar. Bu yerde nenensi jemgyyetin ykdysady durmu~yna we onun osu~ine anyn, ~ol sanda ylmyn Osti bilen tasir etmeklik mOmkinc;:iligi baradaky scrag esasy ahmiyete eye bolyar. Jemgyyetin ykdysady durmu~ynyn ewolyusiyasy bilen ykdysady ewolyusiyanyn aragatna~ygy we clara dowletin tasiri bilen baglan~ykly soraglary hem aradan ayryp bolmayar.$u we ~una menze~ beyleki soraglar jemgyyetin ya~ay~y bilen bagly bolup, dine bir ykdysady dal, eysem, sosial-filosofiki ahmiyete hem eye bolyarlar.Onumc;:ilik usuly jemgyyetin ya~a'fy~ynyn maddy esasydyr. Jemgyyetin ykdysady durmu~yna ilki bilen onumc;:ilik, paylamak, dOrli zatlary alyp-c;:aly~ma we ulanmak yaly ugurlar giryarler. Olar maddy baylyklary, ~ol sanda azyk, geyim-gejim, jay, ulag we aragatnawk seri~deleri ya-da hyzmatyn gornO~Ieri bolan saglygy
gorayy~ we bilim bolup bilerler. Ruhy gymmatlyklary ondurmekligin, paylamaklygyn we c;:aly~maklygyn hem ykdysady manysy bolyar, sebabi olaryn ondOrilmegine akyl we fiziki zahmet sarp edilyar. Her bir onOmc;:ilik prosesi ~u a~akdaky
Or;: pursady: 1) adamyn maksada layyk i~ini, yagny zahmeti; 2) zahmet predmetini; 3) zahmet predmetine adam tarapyndan tasir edilyan zahmet gurallaryny nazarda tutyar.
2)T-n Prezidenti G.Berdimuhamedow jemgyyetin durmu~ynda filosofiki dunyagaray~yn
zerurlygy barada: Adamzadyn ~eyle gymmatly akyl hazynasy bolan filosofiya hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyn ylmy we sy)'asy-publisistik eserlerinde oziinin dowrebap dowamyna eye boly!ir. Onda hazirki zaman ylmy diinyagarayy~y oz aydyn beyanyny tapyar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyn tagallasy bilen 2008-2009-njy okuw )'ylynda Tiirkmenistanyn ahli yokary okuw mekdeplerinde filosofiyanyn hOkmany owrenilmeli ders hOkmiinde girizilmegi Onun adamzat filosofiki pikirine goyyan sarpasynyn yuze ~ykmasydyr. Bu dersin okadylmagynyft bolsa yurdumyzda yokary bilimli hiin!irmenleri tayyarlamak i~ini diinya iililiilerinm derejesinde yola goymakdaky ahmiyeti oran uludyr.
Tiirkmenistanyn yokary okuw mekdeplerinde "Filosofiya" okuw dersini okatmagyft b~ maksady hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyn badalga beren: 1) Taze galkyny~ we beyik ozgertmeler zamanasynda adamzadyn filosofiki pikirinin diirdanelerini tilrkmenistanly ya~larynyft i~gin owrenmeklerini yola goymak bilen; 2) olaryil diinya siwilizasiyasynyn hazirki ~ertlerinde adamzat osii~inin problemalary barada gini~leyin oylanmak hem-de olaryn onyn
~ozgiltlerini tapmak; 3) i~ine i~en gatna~maga ulyply ~ahsy)'etler bolup yeti~meklerine yardam etmekden ybaratdyr.
3)Jemgyyetde demografik meseleler:
Jemgyyeti duzyan adamlar toparlarynyn biri-birlerinden di.irli alamatlar boyunc;:a tapawutlanyar. $ol alamatlaryn ic;:inde adamlaryn ya~ ayratynlygy, jynsy, ma~gala yagdayy we ya~ayan yeri yaly alamatlara ayratyn orun degi~lidir. Adamlar bu alamatlar esasynda dOrli ya~daky toparlara, ayallara we erkeklere, obalylara we ~aherlilere, ma~galylara we ma~galasyzlara (sallahlara we dullara) boli.inyar. Adamlaryn ~eyle toparlaryna ylmy dilde demografik toparlar diyilyar. Demografiya - bu ilaty owrenyan ylmyn adydyr.Di.inyade hazirki dowOrde yuze c;:ykyan demografik meseleleri c;:ozulmesi ansat bolmadyk mesekelerin hataryna giryar, bu meseleler halkara jemgyyetc;:iligini barha aladalandyryar. Yer togalagynyn onlarc;:a· milliard ilaty eklemeklige mumkinc;:iliginin barlygyna garamazdan, dOnya baylygynyn paylany~y gyraden daldir. DOnyanin in kop ilatly sebitleri bolan Aziya we Afrika yurtlarynda ilatyn sanynyn barha artmagy iymit yetmezc;:iligi, i~sizlik, garypla~mak yaly hadysalaryn yitile~megine getiryar. Emma munun tersine, Gunbataryno~en doletlerinin kopu~inde c;:aga doglu~ynyn derejeisnin peselmegi ilatyn dOzuminde garry adamlaryn payynyn artmagyna sebap bolyar we ol yurtlar i~c;:i guyjOni da~ardan c;:ekmage mejbur bolyarlar. Hazirki dowi.irde Yewropanyn kop doletlerinde gara i~erde ol yurtlara goc;:Op baran aziyalylar we afrikalylar i~leyar. ilatyn dOzOminde ba~ga yerlerden goc;:up baranlaryn sanynyn barha ratmagy Yewropa yurtlarynda ozbolu~ly kync;:ylyklary doredyar. Goc;:Op baranlaryn (emograntlaryn hukuklarynyn kemsidilmegi alar bilen hakimiyetin, yerli ilatynarasynda belli bir dartgynlyklaryn doremegine sebap bolyar.Turkmenistan barada aydylanda, bu yerde demografik meseleler yitile~en hasiyete eye daldir. Hazir Turkmenistanda 6 milliondan gowrak ilat ya~ayar. ilatyn gurluligi her kwadrat kilimetre ortac;:a 14 adama barabardyr. Yurdun ilatynyn 54%-i oba yerlerinin ya~ayjylarydyr. Yurdun in kop ilatly welayaty Mary welayatydyr. ilatynyn sany boyunc;:a in uly ~aher A~gabat
~aherdiir. Paytagtyn ilaty tutu~ Turkmenistanyn 13%-ine barabardyru c;:aga doglu~ynyn derejesi sonky yyllarda birneme peselyan hem bolsac;: onun derejesi gon~y dowletlerin birnac;:esininkiden yoakrydyr
\
6-nji sowalnama
l)Aii we onuii diiyp manysy.Aiiyii
kesgitlenili~iwe
gornii~leri:An
we onuii diiyp manysy. Aiiyii kesgitlenili~i.Adam aiiyna bolan diirli gara)ly~laryii biri hem materialistik gara)ly~dyr. Aii adam beynisiniii oni.imidir. Aiiyii di.iyP manysy i~eii hem hakykaty maksadala)lyklayyn derejede ~ohlelendirmekdir. Bu meselani oiiyn 9ozmek li~j:in, oran kop zahmet sifidirmeli bolyar. Materialistik akymyii wekilleriniii kabirlerikyn~j:ylykly yagdaylara di.i~i.ip, aiia materiyanyii atributy hOkmiinde garapdyrlar. Beyleki bir topar materialistler aii dine iii yokary derejedaki materiyanyii gurlu~yna degi~li diyip - tassyklayarlar. Aii adam be)fnisiniii i~i, ozi hem sosial durmu~ bilen baglany~ykdaky i~i diyen pikiri one sfirYarler. Dialektiki materialistik topar bu meselede
~ohlelenme prinsipine esaslanyar. Adam be)fnisi obyektleri du)fmak, kabul etmek, goz online getirmek, ol bir tarapdan, ba~ga bir tarapdan, pikirlenmanin formalary bolan di.i~linje, pikir yoretme, pikir netijesi yaly pikirlenmaniii formalary bilen i~ saly~yar - diyip tassyklayarlarAdam aiiy onuii zahmeti netijesinde, jemgy)'etde sosial
gatna~yklarynyii hem-de ozara pikir aly~malaryii netijesinde doreyar. Adam beynisi-oran ~j:yl~yryrnly apparat bolup, ol oran kop nerw oyji.iklerinden diizi.ilendir. Adam beynisi 15 milliard oyji.iklerden ducyar. Olar biri-biri bilen oran yakyn baglany~ykda bolyar.Da~ky dlinya bilen adam organizmi arasyndaky, adam organizminiii ozara bolekleri bilen baglany~ygy refleksleriii komegi bilen amala a~yrylyarAdam beynisiniii i~i barada rus alymlary Se~j:enow,
Pawlow, Uhtomskiy we beylekiler uly i~ edipdirler. Materialistik di.inyagaray~a gorii, olar fiziologik hasiyet bilen psihiki hasiyetiii birligini ykrar edip, olaryii birligini tassyklayarlar. Adam be)fnisi pikiriii organydyr-diyen pikir gadymyyetiii jiirnmi.i~inde yuze 9ykyp, ol hazirki dowiirde ylymda ymykly oma eye boldy.Duygy organlary: go:rii§,
~i~, ys alY§, tagam hem-de ten tay-dan du)'mak.Obyektiw di.inyliniii subyektiw obrazy aiidyr. Aii arkaly obyektiii, di.inyaniii subyektiw obrazy gorkezilyar. Bu pikir yoretmelere gora di.inyaniii zatlarynyii ~ohlelenmesi real hakykatdyr. 01 barlykdyr, ol pikirlenmanin formalary arkaly ~ohlelenyar. Elbetde, obyekt hem, subyekt hem barlyk.
Pikir hem aii hem barlyk. Yone obyektiw reallyk d~il-de, subyektiw ideallykdyr. Adam aiiy di.inyaniii zatlaryny
~ohlelendirmage goni.ikdirilendir. Sol zerarly akyl yetirme dlinya zatlaryny ~ohlelendirmekde subyektiii doredijilik
i~idir. Adam- akyl yetiri~iii subyekti Psihika we aii birmeiize~ ya-da bir zat dal, sebabi psihika aiidan gin di.i~i.inje,
psihika hat-da haywanlarda hem bar. Psihiki durmu~ yany doglan 9agada hem bar, emma onuii heniz any yokdur.
An
giden bir tutu~ di.izi.imi anladyp, ol akyl yetiri~ we emosional-erk taraplary ozi.ine birle~drryar. Aii adamyiiosi.i~inde onuii ~ahsy)'et bolup yeti~meginiii ~ertidir. Hakykatdan hem adamyii idealy (grek sozi-onuii pikirlenmesiniii we i~iniii usuly), bor~j:lary, ozi.ini alyp bary~ motiwi (ugry) bularyii hemmesi ~ahsy)'et i.i9in esasy
~ertlerdir.Adam aiiynyii ilkinjisi ten duygusydyr - duymakdyr. Duymaklygyii i.isti bilen obyekt bilen subyektiii arasyndaky gos-goni baglany~yk amala a~yrylyar. Duymaklyk zatlaryii, hadysalaryii a)fratyn hasiyetleriniii
~ohlelenmesidir.Bu janly syzmaklykda, duyguda zadyii hasiyetiniii onda-da onuii hil tarapynyii ~ohlelenmesidir.
Zadyii ol we beyleki tarapy barada giirri.iii edenimizde du)fmaklykda biz, onuii hil tarapy boyun9a duyanlarymyz hakda soz alj:yarys. Sebabi biz onuii "gyzyl", "gok", "siiyji", "talh" we ~.m hi! tarapyny duyyarys Adama duymaklyk hasiyeti mahsus, eger-de adamda duymaklyk miimkin9iligi yitse, onda adamyii aiiynyii )'itmegine getirip hiler we ol aiiyny yitirip hiler. Adam duymaklyk bilen zadyii a)fratyn hasiyetini ~ohlelendrryar. Yone predmet, zat, hadysa bir giden di.irli hasiyetleri ozi.inde jemleyar. Adamyii oiilinde olara tutu~la)'yn zat gomii~inde garamak meselesi yi.ize ~j:ykyar we zada degi~li toplumlayyn hasiyetleri bilmeklik meselesi doreyar, ine bu i~i bolsa adamyii akyl yetiri~ prosesinde ten duygusynyii gomi.i~i bolan kabul etmeklik (wospriyatiya) yerine yetrryar. Diymek, kabul etmeklik zadyii bilinmegidir. Adam kabul etmek arkaly zadyn manysyny, di.iyP manysyny pikirinde aylamak bilen, hat-da onuii hasiyetlerini we gatna~yklaryny hem linsden di.i~iirman, ona akyl yetirip bilyar. Yone, kabul etmeklik adamyii bilim derejesiniii yokarylygyny hem-de onun ol zada bolan Mwesiniii bolmagyny talap edyarTen duygularynyii i.isti bilen zatlara akyl yetirmeklik diiie duymak we kabul etmeklik bilen ~j:iiklenmeyar. Ten duygularynyii iii yokary formasy ol hem goz oniine getirmedir .Goz online getirme obyektiii obrazynyn bilinmegidir.
0 I ge~j:mi~de kabul edilen zat, hadysa bolup, ~u mahal, ~u pursat onun bolmadyk, yok halyndaky anladylmasydyr.
Goz online getirme zadyii da~ky gomii~iniii Uisirinin yatda galan obrazynyii dikeldilmegidir. Meselem; ge9en Gurban bayramynyii ge~j:irili~i, milli bahar ba)framy - Nowruz bayramynyn dabarasy we ~.m. Zadyn obrazynyii doredilmeginde adam aiiy diiie bir oiiki kabul eden zadyny goz online getirmek bilen saklenmeyar. Adam ozliniii doredijilik mi.imkin~j:ilikleri bilen her bir zadyn obrazyny aiiynda doredip bilyar. Adam aiiynda goz online getirmanin in yokary formasy zady pikirde doretmekdir, fantaziya arkaly hyyalda doretmekdir. Goz online getirme ten duygularynyn iii yokary formasydyr. Onuii beyleki ten duygularynyn formasyndan esasy artykma9lygy pikirlenma has yakynlygyndadyr, pikirlenma alyp baryandygyndadyr. Bir tarapdan, goz online getirme we pikirlenme dialektiki taydan ozara baglan~ykdadyr. Adam ozlinin tebigaty boyunlj:a, jemgy)'et9ilik hadysasydyr. Taryhy taydan adam pikirlenmanin kadalaryny, hukuk normalaryny, ahlagy, estetiki duygulary doredipdir. Bular adamyn ozlini alyp bar~yny we adamy akylly-ba~ly dereja yetirmegi diizglinle~drryar we belli bir ya~ayY~ obrazyny, onuii medeniyetini, psihologiyasyny emele getiryar.Adam aiiynyii ba~langylj: prinsipi, esasan aiiyii, adamyn doredijilik i~inin we onuii praktiki durmu~ynyii bir-biri bilen ayrylmaz ozara baglan~ygyndadyr An adam beynisiniii funksiyasy bolyan hem bolsa, hakykaty aiilamaklygy adam be)fnisi oz-ozi.inden amal etmeyar, ony hakykatda taryhy sosial subyekt hOkmi.inde adam oziiniii subyektiw doredijilik i~i bilen yerine yetrryar. Diymek, beyniniii di.iyP manysyny dine onun anatomiya-fizologik hasiyeti bilen a9yp gorkezmek yeterlik dal. Aiiyii dorey~ini, funksiyasyny we onuii osi.i~ini dine jemgy)'etde, adamlaryn praktiki doredijilik i~i esasynda bolyandygyny a~j:yp gorkezmek gerek. Obyektiw dliny~!n bize tasirini yetirmegi bilen onuii zatlary we hadysalary adam anynda ~ohlelenyar, ideal zada owriilyar. Oz
\
gezeginde ail. ideal zat, ol adamytl. praktiki i~i bilen hakykata, reallyga-barlyga owriilyarAdam ail.ynytl. da~ky dllnyli
i~jeil. doredijilik gatna~ygy ozUniii ozllne, ~eyle hem adamytl. sosial doredijilik i~i bilen hasiyetlendirilyar. Aiiyii
i~jeiiligi adamytl. da~ky dUnyani maksadala}'ykla}'Yn, saylap almak esasda ~ohlelendirmegidir. Adam aiiy diinyani aynanyii yuzllnde yaly gorkezmeyar, adam ony doredijilik taydan il}'tgedilen gomil~de oz aiiynda aiilayar. Adam aiiy hakykatdan hem oziiniii doredijilik hasiyetleri bilen bellidir, ol obrazlary doretmage ukyplydyr, oiia oiiden gorUjilik hasiyet mahsusdyr. Adam beynisi ~eyle gurlan, yagny ol diiie kabul etmek bilen yliklenman, ol informasiyalary (habarlary~maglumatlary) i~lap, saklap hem-de ~ol esasda oz hereketiniii taze maksatnamalaryny diiziip bilyar. Adamyii hereketi mydama maksadynyii netijesine gonilkdirilendir, belli bir maksada yetmeklik bilen ol oz maksadyna yecyar.Maksadala}'yk, maksada gonl.ikdirilen netija yetmek U~in adam belli bir seri~deleri ulanmak Usti bilen Oiillnde goyan maksadyna yecyar. Adam heniz tebigatda bolmadyk ~eyle bir zatlary doredyar. 0 1 onuii iiyin diirli konstruksiyalary, tejribeleri ulanyar we oziine zerur bolan gerekli zatlary doredyar. Adam ail.y dffie bir obyektiw dilnyani ~ohlelendirmek bilen 9aklenman, ol taze zatlary doredyar, 9iinki dllnyade bar bolan zatlar adamy kanagatlandyrmayar, ol oz Oii.Unde tebigatyii zatlaryny il}'tgetmeklik maksadyny goyyar.
Adam beynisiniil. hakykaty ~ohlelendirip bilmek ukyby oran kopwagtlayyn, uzakwagtlayyn hlisiyete eye bolup, ol yokary derejede guralan materiyanyii osii~i bilen baglydyr.
Materiyanyii ~ohlelenme hasiyetinm bolmaklygy dUnyanm predmetlerinm we hadysalarynyii uniwersal taydan ozara baglany~ykda we ozara gatn~ykda bolyandyklary bilen ~ertlendirilendir. Zatlaryii, hadysalarytl., prosesleriii biri-birine tasir etmekleri ol we beyleki iiytgemelere geticyar, bu hasiyetleriil. esasynda ondan belli bir yz galyar, ol
"yzytl." kesgitliligi oil.a tasir eden zadytl., hadysanyii ayratynlygy bilen ail.ladylyar.
Adaty yagdayda haywanlaryii ozlerini alyp bar~ynda instiniktiw hereket agdyklyk edyar. Olarda instinktiw
gatna~yklar nesilden-nesle geyyar. Haywanlarda biologik ahmiyetli hasiyet bar. (olaryii da~-t0weregini gur~ap alan zatlary tapawutlandyrmagy, iymit bilen oziini kanagatlandyrmagy howpdan sypmaklygy we ~· m.)
2)Filosofiyanyii esasy kategoriyalary:
Filosofiyanyil. esasy kategoriyalary:1.
Y
ekeleyin zat, ayratyn zat we umumy zat 2. Sebap we netije3. Mazmun we forma 4. Zerurlyk we tOtanlik 5. Diiyp mazmun we hadysa 6. Miimkin9ilik we hakykat
3)Hazirki zaman filosofik akymlar(ekzistensializm we pragmatizm):
Synpy dal filosofiyanyr'\eyyamy bolan XIX asyryr'\ ahyry we XX asyr filosofiya medeniyetini c;:ur'\ we nepis ideyalar bilen bayla~dyran, ylmyr'\
we adamzadyn maddy hem-de ruhy 6si.i~inin beyleki taraplarynyn gazananlaryny beyan eden ajayYp akyldarlaryn bir toparyny berdi. $ol dowri.ir'\ gi.inbatar filosofiyasy di.irli mekdeplere, ugurlara we konsepsiyalara degi~li bolan filosoflaryn enc;:emesini ozi.inde jemleyar. FilosofiYada di.irli akymlaryr'\: amerikan pragmatizm filosofiYasynyr'\
(c;:.Pirs, U.Jems, J.Dyui), fenomenologiyanyr'\ (E.Gusserl), germenewtikanyr'\, filosofiki antropologiyanyr'\ (M.$eler, P.Teyyar de $arden), ekzistensializmin (M.Haydegger, K.Yaspers, Z.P. Sartr), pozitiwizmir'\ we neopozitiwizmir'\
(O.Kont, B.Rassel, L. Witget~teyn) strukturalizmir'\ (K.Lewi-Stros) yaly has me~gur wekillerinir'\ filosofiki garayy~larynyr'\ i.isti.inde durup gec;:elir'\. Jon Dyui (1859-1952) - amerikan filosofydyr, pragmatizmir'\ gorni.ikli wekillerinir'\ biridir, Dyuinir'\ pikiric;:e, di.i~i.inmek tebigi yagdaydaky hem, sosial yagdaydaky hem da~ky gur~awa adamynyn uygunla~magynyn guralydyr. pragmatizmin durmu~ynyn ic;:ki manysyna di.i~i.inmek ya-da di.i~i.inmezlik hakynda pikir owi.irmage c;:aly~mayandygy barada aytmak bolar. 01 durmu~da i.isti.inlik gazanmaga eltjek zatlar hakynda pikir owrenini gowy gof'iar, ~undan hem ~ular gelip c;:ykyar, yagny, adamynyr'\ wezipesi durmu~da, di.inyade gownejay orna~makdan, filosofiyanyr'\ wezipesi bolsa bu babatda or'\a komek bermekden ybaratdyrMartin Haydegger (1880-1976) - nemes filosofy-ekzistensialist. Ekzistensialistizm (gic;:ki latyn ekzistensia -ya~amak diyen sozden) - «ya~amak filosofiYasy» XX asyryr'\ ortasynda in bir yorgi.inli filosofiki akym bolup, hazirki dowri.in goni.iden-goni beyany, onur'\ yitenligi, onun c;:ykgynsyzlygy ... boldy. Ekzistensial filosofiyasy - bu di.iypli ar'\yrky yagdayyn filosofiyasydyr (Hyub~er A. Bizir'\ dowri.imizir'\ akyldarlaryEkzistensializme layyklykda filosofiyanyr'\
wezipesi dine bir onur'\ nusgawy rasionalistik beyanynda ylym bilen me~gullanmak bolman, eysem, goni.iden-goni hususy adam durmuwnyr'\ meseleleri bilen me~gullanmakdyr
7-njy sowalnama
1 )Filosofiyada akyl
yetiri~teoriyasy:
Akyl yetirmek filosofiya predmetiniii esasy meseleleriniii biri bolup, dUnyii akyl yetirmek bolarmy ya-da bolmazmy diyen mesele adamzadyii dUnyii bolan dii}'pli gatna~yklaryny aiiladyar. Adamzadyii tebigaty tiize bilimleri ele almaklyga ymtylyp gelipdir. Adam payhasy barlyk baradaky syrlary bilmekde iii yokary ymtyly~ly, doredijilikliyemele~ipdir. Bu bolsa adamzadyii beyik guwanjyny doredipdir. Miiiilerye }'yllaryii dowamynda barlygyii mazmunyna akyl yetirmegiii yolunda yarkandakly, kynyylykly yollarda sadaja dii~Unjelerden has yuiiiiur we kop taraply ~yl~yrymly dii~Unjelere arala~yp bilipdir.
Biziii aiiymyz dUnyiiniii kanunlaryna akyl yetirmek bilen birlikde tebigaty we adamyii oz-oziini ozgertmeklige, tebigat bilen garmoniki ya~a}'y~y dowam etdirmiige komek egyiir.
Adamyii akyl yetiri~i ~yl~yrymly sistemany emele getrryiir we sosial yatke~lik hOkmUnde ruhy baylyklary nesilden-nesile geyiryiir. Akyl yetiri~ ya-da gnoseologiya (grek~e gnosis-bilim, akyl yetirmek) filosofiyanyii doremegi bilen filosofiyanyii fundamental meselesine owriilyiir. Akyl yetiri~ taglymaty akyl yetiri~iii tebigatyny owredyiir. Akyl yetiri~iii gomii~lerini,
kanunala}'yklygyny predmetler, obyektler barada yiizley dii~iinjeden ba~lap, olaryii dii}'p manysyna, hakykata akyl yetirmeklige,
~onuii bilen birlikde hakykata akyl yetirmekligiii yollary-da, derejeleri-de owrenilyar. Adam hakykata akyl yetirmekde
yaliiy~lyklary goyberyiir we ~onuii esasynda hem adam ol yaliiy~lyklary diizedyiir we yeiiip ge~yiir. Gnoseologiyanyii iii esasy wajyp meseleleriniii biri hem iilem barada, adam we adamyii doreden jemgy}'eti barada hakykata la}'yk gelyiin bilimleri owredyiir.
Sonuii yaly hem kop soraglar beyleki ylymlarda we jemgy}'etyilik durmu~ynda kop gabat gelyiir. Akyl yetiri~ taglymatynyii gift meseleleri hiizirki zamanda yiize 9Ykarylyar. Barlygyii dii}'p manysyny bilmeklik adamyii oz talaplaryna, isleglerine la}'yk ulanmaklygada, barlygy ozgertmeklige-de tiisiri bolup doretmeklige getiryiir. Bilmeklik ba~amygy, ukyby hem aiiladyar. Bilim adamynyii tebigat bilen arabaglany~ygyny, adam ruhunyii we praktiki i~iniii sazla~ygyny aiiladyar. Akyl yetiri~iii esasy ozeni obyektiw reallygyii ~ohlelenmesinden ba~lanyar. Akyl yetirmeklik filosofiyanyii yiiregi iii bir zerur merkezi meselesi bolup duryar.Sohlelenme diyen dii~iinje baryp gadymy dowiirlerde hem one siiriilipdir. 01 akyl yetiri~
bilen deiie~dirilyiir. Demokrit akyl yetiri~i ~ohlelenme bilen deiie~diripdir. Sohlelenme eydos diylipdir. Platon hem
~ohlelenmiini akyl yetiri~iii esasy diyip yatlayar. Materialistler ~ohlelenme biziii aiiymyzda gara~syz ya~ayan
obyektiw reallyk bolup, akyl yetiri~iii esasy ye~mesi hokmiinde garayarlar. Idealist filosoflar bolsa, iihli zamanada
~ohlelenme dii~iinjesinden ga~a duryarlar. Akyl yetiri~i dine subyektiii doredyiin prosesi diyip, dii~iindirmeklige synany~yarlar, ideyalar aiiyii ruhuii ~uii gatlaklarynda bolup, olar oz-oziinden yiize yykyarlar diyip, belleyarler. Bu filosoflaryii pikirine gorii, obyektiw diinyii adam aiiynyii doredeni diyip, dii~iindirmeklige deiie~dirme hokmiinde
synany~yarlar. Filosoflaryii bir toparlary diinyaniii ~ohlelenmesine akyl yetirip bolar, beyleki bir topary bolsa akyl yetirip bolmaz diyip tassyklayarlar. Seyle-de bolsa, idealizmiii umumy yaliiy~lyklarynyii bardygyna garamazdan akyl yetiriji subyektleriii, olaryii payhasynyii, ruhunyii doredijilik i~eiiiiirliginiii bardygyny doly tassyklayarlar.
Hiizirki zaman materialistik filosofiyasy akyl yetiri~i jemgyyet~ilik taryhy, durmu~-praktikanyii iisti bilen akyl yetirmeklige dialektiki metod bilen yemele~yiir. Gnoseologiya babatda iii gowy filosofiki pikirleri one siiryiir we jemleyiir. Ahli ideyalar tejribede yiize ~ykarylyar, hakykatda bolsa dogry ya-da yoyulan gornii~de ~ohlelenmeler
bolyar diyip, rus filosofy W. I. Lenin belleyiir. Soiira bu meseliini dialektiki-materialistik esaslarda osdiirip,
~ohlelenmiiniii prinsipi ylmy-akyl yetiri~ taglymatynyii ozenini emele getiryiir diylip, dogry bellenilyiir. Sonuii esasynda hem hakykatyii we praktikanyii hili we esaslary barada akyl yetiri~iii ylmy taglymaty i~lenip diiziilyiir we adamynyii doredijilikli aktiwligi netijesinde adam akyl yetiriji subyekt hokmiinde yykn edyiir.
Akyl yetiri~de yeketiiklik we umumylyk dii~iinjeler ulanylyar. Akyl yetiri~iii ozi iii yokary derejediiki
i~eiiiiirligi aiiladyar. Bilmeklik jemgyyetyilik-taryhy praktiki prosesi logiki netijeliligini aiiladyar. Akyl yetiri~de bir tarapdan adam aiiynyii ~ohlelenmesinde goz online getirme, dii~iinj e, pikir yoretme subyektiw obrazlar baradaky taglymatlar one silrillyiir.
Bilmeklik koptaraply tebigy we emeli hiisiyetde bolyar. Sadaja bilmeklik biologiki kanunalayyklar bilen hem
baglany~yklydyr. Ayratyn nerw sistemasy osen jandarlarda duymak, bilmek, aiilamak yonekey hiisiyetleri-de bardyr.
Adamynyii akyl yetirmekligi, bilmekligi diiypli prinsipial ayratyn hiisiyete eyedir. Adamyii bilimi diirli gornii~lerde
ylymdan oiiki, adaty-ya~ayy~, yeper, ylmy hakykaty ozle~dirmekde diirli empiriki, teoretiki derejelerde
ozle~dirilyiir. Durmu~y-ya~ayy~, aii-bilimiii iihli gornii~leri bilen baglany~ykly bolup duryar. Adaty durmu~ sagdyn ana esaslanyar we adamynyii ozUni alyp bar~yna, ozara gatna~yklara hem tebigat bilen gatna~yklaryna tiisir edyiir.
Bu gornii~diiki akyl yetiri~ hem ylmy, yeper~ilik bilen baglany~ykly akyl yetiri~de osyiir we bayla~yar. Akyl
yetiri~de giindelik adaty akyl yetiri~den uly bay tejribeleri oziine alyar. Akyl yetiri~de iihli faktorlar hasaba alnyp ylmy yaklama (prognozirlemek) yiize yykyar.
<;:eperyilik taydan akyl yetirmeklik ozbolu~ly ayratynlygy bolup kop taraply ke~p-sypatlara, reiiklere, saza, gozellige akyl yetirmeklik ukyplary bilen adamlar tapawutlanyarlar.
Adamynyii pikirlenmesi mydama hereketde bolup, bilmezlikden bilmeklige, yiizley bilmekden yuiiiiur bilmeklige tarap hereket edyiir we ~onuii esasynda hem adam diinyiini we adamzat oz-oziini iiytgedyiir.
2)Jemgyyet
ma~galawe onun diiyp mazmuny:
Ma~gala bir hojalyga degi~li c;:agalar we ene-atalardyr.Ma~gala jemgyyetinin ilkinji yac;:eykasydyr, yagny ozeni- oyjugidir. Ma~gala jemgyyetin gejekki i~ennir rayatlaryny terbiyelemegin ba~langyjydyr. Jemgyyetc;:ilik gana~yklarynda ozbolu~ly we mukaddes orunlaryn birini ma~gala eyeleyandir.Ma~gala milletin ayartynlygynyn mele gelyan we kamille~yan ojagydyr. Ahlak taydan berk, ruhy taydan belent ma~gala islendik dowletin mizemez baylygydyr. Sonun uc;:in ma~gala baradaky mesele butin jemgyyete degi~li meseledir.Ma~gala - jemgyyetin esasy birligidir we esasy dayanjydyr. Jemgyyetin ahlak, ruhy we edep kamilligi ma~galanyn kamillik derejesine baglydyr.Jemgyyet ma~galadan
ba~lanyar. Jemgyyetir'\ sagdynlygy we arassalygy ma~galanyr'\ sagdynlygyna hem arassalyga baglydyr.Jemgyyetir'\ durnuklylygy we abadanlygy kop babatda ma~galanyr'\ durnuklylygyna we abadanlygyna baglydyr. Adamyr'\ ahlaklylyghy, ozOni alyp bar~ynyr'\ esasy ugurlary we kadalary hut ma~galada kemala gelip ba~layar.Ma~gala !;aganyr'\ terbiye O!;in jemgyyetir'\ or'\Onde jagapkardir. Munur'\
ozi du~nOklidir, !;Onki ma~galada !;aga az ata-enesinden durli maglumatlar alyar, anur'\ ahlak yorelgesam, edim-gylymam ~u yerde kemala gelyar.Ma~gala !;aga uzak dowrur'\ dawamynda we yzygiderli tasir edip bilyar, any dOrli yagdayda goz astynda saklamaga ma~galanyr'\ mOmkin!;iligi bar. sebabi !;aga omrOnir'\ esli bolegini ma~galada ge!;ir'{ar. Ma~galanyr'\ jemgyyetdaki ahmiyeti uludyr.
01 ya~ nesle edep-terbiye be rip, any diurmu~a ugrukdyryp, jemgy'{ete giri~diryar Alymlaryr'\ pikiri!;e, ma~gala taryhy dO~unjedir, al munyyllyklaryr'\ dawamynda Oytgap, taze hile we mazmuna eye balup gelipdir. Ylymda gadymy dowOrlerde ma~galanyr'\
matriarhat (enelik dowri) we patriarhat (atalyk dowri) dowurlerinir'\ balandygy barada gir'\i~leyin maglumatlar berilyar.Ma~galanyr'\ birna!;e gornO~Ieri bardyr. Duzumi bayun!;a ma~galalar yonekey we !;Yiwrymly (gir'\eldilen) ma~galalara boiOnyar. Yonekey gornO~Ii ma~galalarda ene-ata we !;agalar bilelikde ya~ayar. Olar hem oz gezeginde daly ma~gala (ene-atanyr'\
iki hem bar) we daly dal ma~gala (bir ene ya-da bir ata) yaly gornu~lere boiOnyar.c;:yl~yrymly ya-da gir'\eldilen ma~gala birna!;e nesillerir'\ bilelikde ya~ayan ma~galasydyr. Meselem, tlirkmen ma~galalarynyr'\ kopOsi (esasan-da, aba yerlerinde) ~eyle gornO~Ii ma~galalardyr.c;:agalarynyr'\ sany bayun!;a !;agasyz, az !;agaly, arta we kop !;agaly ma~galalar tapawutlandyrylyar.
3)Taryhy prosesiii diiyp manysy:
Taryhyii manysy. Jemgy)let diil.e bir biziil. ~u glinki ya~ayan diinyamiz dal. 01 wagtyii we giiii~ligiii c;aginde ya)fran umumylyk. Ba~gac;a aydylandajemgy)let barada giinii:ii edilende, onuii taryhyii 5ntimidigini, yagny uzak taryhyii dowamynda kamille~ip gelyan adamzadyii umumylygydygyny bellemek gerek. Bu dowamly 5sil~e taryhy proses diyilyar. Taryh dii~iinjesiniil. 5zi hem s5zilii doly manysynda alnanda, diil.e adamlar jemgy)letine degi~lidir. Diinya dlirli halklara we yurtlara Mllinyan-de bolsa, adamzat taryhy ahlumumydyr. Diinya taryhy blitewidir. Sebabi diinyaniii diirli halklardan we yurtlardan ybaratdygyna garamazdan, adamzat taryhy elmydama dowamly 5sli~dedir. Y5ne 5sil~em diirli-diirli bolyar.Yurtlaryii biriniii elmydama Me tarap okgunly 5sii~ yolunda bolmagy, beyleki birleriniil. bolsa belli bir taryhy d5wiirde kabir sebaplere g5ra osli~iii togtamagy ya-da, tersine, osli~inde belli bir yza gaydy~lygyii bolmagy hem mlirnkindir. One tarap okgunly jemgyyetc;ilik osli~ine progres, osii~iil. belli bir aralygynda ii)ftgewsiz hiisyetde bolmagyna durgunlyk, yza tesmeklik hiisyetdaki jemgyyetc;ilik yagda)'yna bolsa regres diyilyar.
Taryhyii dii:YP mazmuny hakynda aydylanda, ilki bilen oz taryhy 5sil~iniii dawamynda adamzadyii aiiynyii-dli~iinjesiniii
we diinyagaray~ynyii artyp, 5z 5sii~iniii taze basganc;aklaryna hut onuii oziiniil. )'yldan-)'yla, asyrdan-asyra, eyyamdan-eyyama
kamille~ip, toplan tejribesi, bilimidir ylmy arkaly yecyandigini bellemeli. Taryhy prosesiii mazmuny diil.e bir adamyii tejribesiniii, aiiynyii dii~iinjesiniii artmagy dal. Onuii manysy adam azatlygynyii, adamzat bagtyYarlygynyii artmagy bilen hem baglydyr.
Hakykatdan-da, her bir adamyii oziiniil. we 5ziinden onen nesilleriniii bagtly durmu~y ugrunda alada edip ya~ay~y yaly, her bir jemgy)let hem Oiiklisinden has kamil bolmaga c;aly~yar, oziiniii we geljekki nesilleriniii durmu~ynyii hiizirkiden has bagtly bolmagy ugrunda alada edyar.
Adamzat jemgyyeti elmydama 5sii~de. Y<>ne jemgy)letc;ilik 5sil~iniil. depgini mydama birsydyrgyn bolmayar. K<>plenc;
halatda o~ii~ ewolyusion hasyetde, yagny kem-kemleyin, tapgyrma-tapgyr gomli~de bolup gec;yar. emma kabir taryhy ~ertlerde
welin, osli~ rewolyusion hiisiyete hem eye bolup bilyar. Rewolyyusion osii~ diylip jemgy)letc;ilik durmu~ynda gaty gysga dowlir aralygynda bolup gec;yan diiypli ozgeri~liklere we 5wriili~iklere aydylyar. Jemgy)letc;ilik osii~iniil., esasan, ewolyusion gomii~de
bolup gec;yanligi Ucyin, ylymda, koplenc;, ''jemgy)letiii 5sil~i" diylen dii~iinje bilen bir hatarda onuii bilen manyda~ "sosial ewolyusion" diyen s5z diiztimi hem ulanylyar.
lndi jemgyyetiii osil~iniii faktorlary (llisir edyan sebapler) baradaky giinii:iie gec;eliil.. Bu mesele jemgy)leti 5wreni~
ylmynda jedelli meseleleriii biridir. Bu mesele dogrusynda jemgy)leti owreni~ ylmynda diirli gara:YY~lar, pikirler we taglymatlar Me sliriilyar. Alymlaryii kabir topary jemgy)letiil. osii~ine onuii yerle~yan geografik sredasynyii, ~awynyii ayratynlyklarynyii (topragyii hiliniii, yeriii daglyk, diizlik ya-da c;olliik bolmagynyii, howa ~ertleriniil., ha:Ywanat we osilmlik diinyasiniii ayratynlyklarynyii) tasir edyanligini subut etmage c;aly~yar. Olaryii ikinji bir topary bolsa jemgy)letc;ilik osii~iniii esasy faktorlary hokmiinde ykdysady faktorlary, yagny maddy.5niimcyiligiii gumaly~ usulyny we synpy g5re~i g<>rkezyarler. Alymlaryii iicyinji bir topary bolsa jemgyyetc;ilik osii~iii iii esasy sebabini adamzat aiiynyn artmagy bilen, yagny ylmyii, biliminiil. we tehnologiyalaryii osmegi bilen baglany~dyryarlar. Alymlaryii ba~ga bir topary bolsa jemgy)letiii 5smegine adamlaryii 5z ya~a:YY~ durmu~laryny has- da gowulandyrmak, zahmetini yeiiille~dirmek bilen bagly islegleriniii artmagy tasir edyar diyen pikiri Me sUr:Yarler. Adamzat taryhynyii osii~ini hatda fiziki faktorlaryii iisti bilen dii~iindirmage c;aly~yan nazary)letleriil. hem birnac;esi bar. gara)'y~laryii hie;
birine ham niidogry diymek mlimkin dal. Oziic;e olaryii hemmesi-de belli bir derejede dogry. Yone hie; bir faktory hem jemgyyetc;ilik osii~iniii diiyP sebabi hOkmiinde kabul etmek mlirnkin dal. SeMbi jemgy)letc;ilik osii~i c;yl~yrymly we iiiiian k<>p taraply osii~. Oiia geografik gur~aw hem, maddy oniimcyilik hem, adamzat aiiynyii we dlinyagaray~ynyii artmagy hem, ilatyii san taydan kopelmegi ya-da azalmagy hem, uru~lar, halkara dawalary hem, jemgy)lete haysy ~ahsyii ya-da toparyii yolba~c;ylyk
edyanligi hem, dini garayy~lar hem oz aygytly tasirini yetirip bilyar. Jemgy)letiil. osii~ine aygytly tasir edyan zatlar ba~ga-da kan.
Yone jemgy)letc;ilik osii~ine tasir edyan faktorlar meselesi baradaky giinii:iii ~u yerde gysgac;a jemlap, jemgy)letc;ilik osii~inde, has dogrusy, taryhy 5sli~de, halkyii we ~ahsy)letiil. omy baradaky mesela seredip gec;eliil..
