DÜZENLİ DEPOLAMA PLANLANMASI GİRİŞ YER SEÇİMİ

DÜZENLİ DEPOLAMA PLANLANMASI

GİRİŞ

YER SEÇİMİ

D ERSİN İ ÇERİĞİ



Düzenli depolama yönteminin tanıtımı,



yer seçimi



düzenli depolama teknikleri,



sızıntı suyu toplama sistemleri,



gaz toplama sistemleri,



deponi tabanı kaplama sistemleri,



üst örtü sistemleri,



drenaj,



maliyet

D ERSİN A MACI

Düzenli depolama projelendirilmesinin öğretilmesi, yer seçimi modelleri hakkında bilgi sahibi

olunması, gaz ve sızıntı toplama ve kontrol

sistemlerinin dizaynının ve deponi taban kaplama sistemlerinin dizaynının öğretilmesi ve en önemlisi de bir deponi tesisi nasıl işletilir bunun

öğretilmesidir.

Ö ĞRENME Ç IKTILARI



1 Düzenli deponi tasarım kriterlerini öğrenir.



2 Deponi işletim esaslarını öğrenir



3 Düzenli depolama yer seçim kriterlerini bilir

ve uygular

D

K

/ M

/ Ö

K



Sharma, H.D., and Lewis, S.P., 1994. Waste

Containment Systems, Waste Stabilization and Landfills, John Wiley ve Sons, Inc.



Crawford, J.F., Smith, P.G., 1985 Landfill

Technology Steiner, M., Wiegel, U., (Düzenleme ve çeviri: Altan Dizdar) Katı Atık Yönetimi Atık

yönetiminin Esaslarına Yönelik Rehber Kitap, ISBN:

978-605-4160-02-0 Ocak 2009



Chiristensen, T., Katı Atık Yönetimi ve Teknolojileri, (Çeviri Editörleri Ahmet Demir ve Lütfi Akça) Nobel Yayıncılık, 2017 ISBN: 9786053206996



Düzenli Depolama Kılavuzu, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı



Prof. Dr. İzzet Öztürk, Katı Atık Yönetimi ve AB

Uyumlu Uygulamaları Ekim 2010 / 1. Baskı / 380 Syf

H AFTALIK DERS PLANI

 1 Giriş ve atık yönetimine ilişkin yönetmelikler

 2 Katı atık bertaraf yöntemleri ve katı atıkların ayrışma fazları

 3 Düzenli depolama yer seçim yöntemleri ve süzgeç modeli tanım

 4 Düzenli depolama teknikleri

 5 Alan planlanması ve tasarım

 6 DÜZENLİ DEPOLAMA TESİSİ DİZAYN KRİTERLERİ VE SAHANIN TASARIMI

 7 Taban Geçirimsizliğinin Oluşturulması

 8 Sızıntı Suyu Toplama Sisteminin Oluşturulması

 9 Gaz Toplama Toplama Sisteminin Oluşturulması

 10 Arasınav

 11 Düzenli Depolama Tesisi saha içi yol, platform ve yapımı

 12 Düzenli depolama alanlarının izlenmesi

 13 Düzenli depolama alanlarının kapatma kriterleri

 14 Sızıntı suyu Arıtım Sistemleri

DÖNEM İÇİ VE YILSONU ETKİNLİKLERİ

ETKİNLİK SAYISI KATKISI

ARASINAV 1 %40 dönem içi

ÖDEV 1 %40 dönem içi

KISA QUİZLER VE

DERS KATILIM 14 %20 dönem içi

FİNAL 1 %40 dönem sonu

Dönem içi %60

Dönem Sonu %40

GİRİŞ

 Anayasamızın 56 ıncı maddesine göre, herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir.

 Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek devletin ve vatandaşların ödevidir.

 Türkiye’de çevre koruma politikası esas olarak 1983 yılında yürürlüğe konulan 2872 sayılı Çevre Kanunu ve bu Kanuna göre hazırlanmış tüzük, yönetmelik ve tebliğlerden oluşur.

 Çevre Kanunu Türkiye’deki hem çevre ile ilgili köklü ve doğrudan yasal çalışmaların başlangıcı hem de çevre koruma politikasının temel çerçevesi olarak kabul edilir.

 Çevre Kanunu’nun 8. maddesi gereği; “her türlü atık ve artığı, çevreye zarar verecek şekilde, ilgili Yönetmeliklerde belirlenen standartlara ve yöntemlere aykırı olarak doğrudan ve dolaylı biçimde alıcı ortama vermek, depolamak, taşımak, uzaklaştırmak ve benzeri faaliyetlerde bulunmak yasaktır.

 Yasal olarak ülkemizde çevrenin korunması ve çevre kirliliğinin önlenmesi, atıkların toplanması, taşınması ve geri kazanılması ile çevre ve insan sağlığına olumsuz etki yapmadan nihai bertarafına ilişkin yükümlülük, yetki ve sorumluluklar 5393 sayılı Belediye Kanunu kapsamında belediyelere ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile büyükşehir belediyelerine verilmiştir.

A TIK Y ÖNETİMİ G ENEL E SASLARINA

İ LİŞKİN Y ÖNETMELİK

 05.07.2008 tarih ve 26927 sayılı Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik atıkların oluşumlarından bertaraflarına kadar çevre ve insan sağlığına zarar vermeden yönetimlerinin sağlanmasına yönelik genel esasların belirlenmesi amacıyla çıkarılmıştır.

 Yönetmeliğe göre; atıkların izin verilen tesisler dışında geri kazanılması, bertaraf edilmesi ve/veya ettirilmesi; toprağa, denizlere, göllere, akarsulara ve benzeri alıcı ortamlara dökülmesi, dolgu yapılması ve depolanması suretiyle çevrenin kirletilmesi yasaktır. Yönetmelik ile atık yönetimine ilişkin genel ilkeler, yükümlülükler ve atık bertaraf maliyetinin karşılanması, atık listesi ve atığın listede tanımlanması hususları belirlenmiştir.

 Düzenli depolama yöntemi, Yönetmeliğin ekinde yer alan bertaraf yöntemleri arasında D5 (Özel mühendislik gerektiren düzenli depolama (çevreden ve her biri ayrı olarak izole edilmiş ve örtülmüş hücresel depolama ve benzeri)), kodu ile tanımlanmıştır.

A TIKLARIN D ÜZENLİ D EPOLANMASINA

D AİR Y ÖNETMELİK

 26 Mart 2010 tarih 27533 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak, 01.04.2010 tarihinde yürürlüğe giren Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik, düzenli depolama tesislerine ilişkin teknik esaslar ile atıkların düzenli depolama tesislerine kabulü ve atıkların düzenli depolanmasına ilişkin usul ve esaslar ile alınacak önlemleri, yapılacak denetimleri ve tabi olunacak sorumlulukları kapsamaktadır.

 Yönetmelikte Düzenli Depolama tesisi, atıkların oluştuğu tesis içinde geri kazanım, ön işlem veya bertarafa gönderilmek üzere geçici depolandığı birimler, atığın geri kazanım veya ön işleme tabi tutulmak amacıyla üç yıldan daha kısa süreli ara depolandığı tesisler ile atığın bertaraf işlemine tabi tutulmak üzere bir yılı geçmeyecek şekilde ara depolandığı tesisler hariç olmak üzere atıkların yeraltı veya yer üstünde belirli teknik standartlara göre bertaraf edildiği sahalar" olarak tarif edilmektedir.

 Yönetmelik ile düzenli depolama tesisleriyle ilgili genel hükümler, lisans, düzenli depolama tesislerinin inşaatı, düzenli depolama tesislerinin işletilmesi ve atık kabul kriterleri, işletme sırasında ve kapatma sonrasında kontrol ve izleme süreci ile ilgili hususlar belirlenmiştir



Yönetmelikte düzenli depolama tesisleri aşağıdaki şekilde sınıflandırılır:



I. Sınıf Düzenli Depolama Tesisi: Tehlikeli atıkların depolanması için gereken altyapıya sahip tesis.



II. Sınıf Düzenli Depolama Tesisi: Belediye

atıkları ile tehlikesiz atıkların depolanması için gereken altyapıya sahip tesis.



III. Sınıf Düzenli Depolama Tesisi: İnert

atıkların depolanması için gereken altyapıya

sahip tesisi



Düzenli depolama tesislerine atık kabulünde, atığın hangi sınıf depolama tesisinde bertaraf edileceğinin belirlenmesi amacıyla Yönetmelik Ek–1’inde listelenen kriterler, numune alma ve analiz yöntemleri kullanılır. I. sınıf düzenli depolama tesislerine sadece Ek– 2’de I. sınıf düzenli depolama tesisleri için verilen kriterlere uyan tehlikeli atıklar kabul edilir. II.sınıf düzenli depolama tesisine;

belediye atığı, Ek–2’deki kriterlere uyan tehlikesiz atıklar, Ek–2’de II. sınıf düzenli depolama tesisleri için verilen kriterlere uyan, katılaştırılmış veya camlaştırılmış atıklar gibi reaktif olmayan ve kararlı tehlikeli atıklar, reaktif olmayan ve kararlı tehlikeli atıklar kabul edilir. III. sınıf düzenli depolama tesislerinde sadece inert atıklar depolanır.



Yönetmeliğin hedefleri doğrultusunda işlenmeleri

sonucu pratik bir fayda sağlanmayan atıklar ile

teknik olarak işlenmeleri ve değerlendirilmeleri

mümkün olmayan inert atıklar hariç olmak üzere

atıklar, ön işleme tabi tutulmadan düzenli depolama

tesislerine kabul edilmez.

ATIK İŞLEME VE DÜZENLİ DEPOLAMA TESİSLERİ

 Yönetmelikte;

 Atık yönetimi, atığın oluşumunun önlenmesi, kaynağında azaltılması, yeniden kullanılması, özelliğine ve türüne göre ayrılması, biriktirilmesi, toplanması, geçici depolanması, taşınması, ara depolanması, geri dönüşümü, enerji geri kazanımı dahil geri kazanılması, bertarafı, bertaraf işlemleri sonrası kontrolü ve izlenmesi faaliyetleri olarak tanımlanmaktadır.

 Atık işleme, ön işlemler ve ara depolama dâhil olmak üzere geri kazanım ya da bertaraf işlemlerini, atık işleme tesisi ise ön işlem ve ara depolama tesisleri dâhil aktarma istasyonları hariç olmak üzere, atıkları geri kazanan ve/veya bertaraf eden tesisleri ifade etmektedir.

 Ön işlem, ayırma işlemi dâhil olmak üzere atıkların hacmini veya tehlikelilik özelliklerini azaltmak, yönetimini kolaylaştırmak veya geri kazanımını artırmak amacıyla atığa uygulanan fiziksel, ısıl, kimyasal veya biyolojik işlemlerden bir veya birkaçıdır.

E NTEGRE A TIK Y ÖNETİMİ

 Çevre üzerinde büyük bir baskı oluşturan ve gün geçtikçe artan atık sorununun çözümü için tek bir yaklaşım yeterli değildir. Ancak tüm yöntemlerin kombinasyonu ile etkin bir atık yönetiminin sağlanmasıyla mümkündür. Uluslararası düzeyde kabul gören bu yaklaşım, “Entegre Atık Yönetimi” anlayışının benimsenmesine yol açmıştır.

 Entegre atık yönetiminde, atık yönetiminin tüm unsurları bir bütün olarak değerlendirilerek hem çevresel hem de ekonomik açıdan sürdürebilirliğin sağlanması amaçlanır. Bu çerçevede, entegre atık yönetiminin yalnızca tek bir atık türüne yada tek bir kaynağa yönelik olması beklenemez. Entegre atık yönetimi hiyerarşisine göre; atık üretiminin 6 ve atığın zararlılığının kaynağında önlenmesi ve azaltılması esas olup, atık üretiminin kaçınılmaz olduğu durumlarda tekrar kullanım, geri dönüşüm ve ikincil hammadde elde etme amaçlı diğer işlemler ile atığın geri kazanılması veya enerji kaynağı olarak kullanılması esastır.

 Atık Önleme(Prevention): Ürünlerin yeniden kullanılması veya kullanım ömürlerinin uzatılması ile atık miktarının azaltılması, ürün üretiminde zararlı maddelerin azaltımı ve üretilen atığın çevre ve insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerinin en aza indirilmesine ilişkin herhangi bir madde ya da malzeme atık haline gelmeden önce alınacak tedbirlerdir.

 Atık Azaltım (Reduction): Tasarım ve üretimde daha az hammadde kullanımı ve gereksiz tüketimin azaltılmasını kapsamaktadır.

 Yeniden kullanım(Reuse): Ürünlerin ya da atık olmayan bileşenlerin tasarlandığı şekilde aynı amaçla kullanıldığı herhangi bir işlemi ifade eder.

 Geri dönüşüm(Recycling): Enerji geri kazanımı ve yakıt olarak ya da dolgu yapmak üzere atıkların tekrar işlenmesi hariç olmak üzere, organik maddelerin tekrar işlenmesi dâhil atıkların işlenerek asıl kullanım amacı ya da diğer amaçlar doğrultusunda ürünlere, malzemelere ya da maddelere dönüştürüldüğü herhangi bir geri kazanım işlemi olarak tanımlanır.

 Geri kazanım(Recovery): Piyasada ya da bir tesiste kullanılan maddelerin yerine ikame edilmek üzere atıkların faydalı bir amaç için kullanıma hazır hale getirilmesi işlemleridir. Enerji Geri Kazanımı: Oksijensiz çürütme ve termal yöntemlerle yakıt, ısı ve elektrik geri kazanımıdır



Etkili bir entegre atık yönetimi geliştirilmesi için; güvenilir veriler, atık karakterizasyonu, performans şartları, alternatif teknolojiler, yeterli maliyet bilgileri gereklidir.

Atık miktarı, atık karakterizasyonu, toplama şekli, taşıma şekli, geri dönüşüm/kazanım faaliyetleri, yasal mevzuat, yerel şartlar, teknik imkanlar, maliyete göre bertaraf yöntemi belirlenir

Düzenli

Depolama Termal

Sistemler Biyolojik Sistemler

Maliyet Düşük Yüksek Orta

Hacimsel Azalma

Düşük Yüksek Yükse

Çevresel

Riskler Yüksek Orta Düşük

İşletme

Hassasiyeti Kolay Zor Zor

Tablo 1:Atık Bertaraf Sistemlerinin Karşılaştırılması

Ö N İ ŞLEM T ESİSLERİ



Atıkların düzenli depolama sahalarına kabul edilmeden

önce kaynakta ayrı toplama işlemi dahil olmak üzere

hacmini ve/veya tehlikelilik özelliklerini azaltmak, atık

yönetimini kolaylaştırmak veya geri kazanım oranını

arttırmak maksadıyla uygulanan her türlü fiziksel, ısıl,

kimyasal veya biyolojik işlem ön işlem olarak

tanımlanmaktadır. Mevzuat kapsamında kaynakta ayrı

toplama, toplama-ayırma tesisi ve geri kazanım

tesislerindeki hacim azaltma, atık yönetimini

kolaylaştırmak maksadıyla uygulanan fiziksel işlemler ön

işlem olarak kabul edilir. Fiziksel ön işlem tesislerinin

yanı sıra kimyasal ve biyolojik işlemler olan kompost,

biyometanizasyon, termal işlemler de ön işlem olarak

değerlendirilmektedir. Arıtma çamurları için

susuzlaştırma asgari ön işlem olarak kabul edilir.

K AYNAKTA A YRI T OPLAMA



Atıkların kaynağında ayrı toplanması, geçici depolanması, taşınması ve işlenmesi sırasında su, hava, toprak, bitki, hayvan ve insanlar için risk yaratmayacak, gürültü, titreşim ve koku yoluyla rahatsızlığa neden olmayacak, doğal çevrenin olumsuz etkilenmesini önleyecek ve böylece çevre ve insan sağlığına zarar vermeyecek yöntem ve işlemlerin kullanılması esastır.



Atıkların kaynağında ayrı toplanması, depolama sahalarının kullanım ömrünün uzaması, taşıma maliyetlerinin azalması, standartlarının sağlanması, sokak toplayıcılarının kontrolü, atık İşleme tesisleri verim ve kalite artırımı açısından önemlidir.



Toplama-ayırma tesisleri, atıkların toplandığı ve

cinslerine göre sınıflandırılarak ayrıldığı atık işleme

tesisleridir



Mekanik Ayırma Tesisleri: İkili toplama sistemiyle kaynağında ayrı toplanan geri

kazanılabilir atıkların işlendiği, bu atıklardan yeniden kullanılabilir ve geri dönüştürülebilir maddelerin ayrılıp geri kazanıldığı ve geri

kazanılan atıkların kalitesinin yükseltildiği tesislerdir.



Geri kazanım: Piyasada ya da bir tesiste

kullanılan maddelerin yerine ikame edilmek üzere atıkların faydalı bir amaç için kullanıma hazır hale getirilmesinde yer alan ve Atık

Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmeliğin

Ek-2/B’de listelenen işlemlerdir.

 Biyokurutma Tesisleri

Biyobozunur atıkların aerobik çürüme esnasında açığa çıkan ısı ile kurutulduğu tesislerdir.

 Kompost Tesisleri

Organik esaslı atıkların oksijenli veya oksijensiz ortamda ayrıştırılması suretiyle toprak iyileştirici madde üretilen tesislerdir. Ayrıca atık hacminin azaltılması mümkündür.

 Biyometanizasyon Tesisleri

Organik maddelerin anaerobik mikroorganizmalarla ayrışması sırasında meydana gelen çok adımlı biyokimyasal reaksiyonlardan oluşan biyolojik süreç sonucunda biyogaz üretilen tesislerdir.

 Sterilizasyon Tesisleri

Tıbbi atıkların bakteri sporları

dahil her türlü mikrobiyal yaşamın fiziksel, kimyasal,

mekanik metotlar veya radyasyon (irradiation) yoluyla

tamamen yok edilmesini veya bu mikroorganizmaların

seviyesinin % 99,9999 oranında azaltılması amacıyla

sterilize edildiği tesislerdir.



Yakma Tesisleri: Yakma tesisi, atık kabul birimi,

geçici depolama birimi, ön işlem birimi, atık

besleme ve hava besleme sistemleri, kazan, baca

gazı arıtım sistemleri, yakma sonucu oluşan

kalıntıların düzenli depolanması ve atıksuların

arıtılması için tesis içinde yer alan birimler, baca,

yakma işlemlerini kontrol etmek ve yakma şartlarını

izlemek ve kaydetmek için kullanılan ölçüm

cihazları ve sistemler de dahil olmak üzere tesiste

yer alan bütün birimleri kapsayan, ortaya çıkan

yanma ısısını geri kazanabilen veya kazanamayan,

atıkların oksitlenme yoluyla yakılması, piroliz,

gazlaştırma veya plazma işlemleri gibi diğer termal

bertaraf işlemleri de dahil olmak üzere termal yolla

bertarafına yönelik her türlü sistemi ifade eder.

KATI ATIKLARIN AYRIŞMA FAZLARI



Katı atık depolama alanlarındaki atıkların organik bileşiklerinin ayrışması mikrobiyolojik prosesler sayesinde gerçekleşir. Depo gazı ve sızıntı suyu üretimi mikrobiyolojik aktivite ile ilgilidir. Bu sahada depolanan atıkların ayrışma safhaları beş grupta incelenebilir.

Bunlar;

KATI ATIKLARIN AYRIŞMA FAZLARI



I. Safha : Katı atığın yeni döküldüğü zaman meydana gelen aerobik fazdır. Bu fazda organik maddeler aerobik olarak parçalanırken CO

ve ısı açığa çıkar. 1 saat ile 1 hafta arasındaki tahmini sürede gerçekleşir.



II. Safha : Oksijen tükendiğinde ilk anaerobik faz olarak ara ürünler oluşmaya başlar. Anaerobik ve fakültatif organizmalar selüloz ve diğer ayrışabilir organik hidroliz ve fermantasyon yoluyla ayrıştırmaya başlar. Asidik sızıntı suyu yüksek konsantrasyonda yağ asidi, amonyum azotu (NH

– N), kalsiyum, demir ve ağır metalleri içerir. Çıkan gazda bulunan N

, CO

ve H

üretiminden dolayı sülfat konsatrasyonu da düşer. Sülfür;

demir ve ağır metaller ile çözünmeyen bileşikler meydana

getirip çöktüğü için de bu safhada azalır. Bu safhada

oluşan sızıntı suyu 10 g/l ‘den yüksek BOI değerine ve

biyolojik olarak parçalanabilirliğin göstergesi olan

BOI/KOI oranı da 0,7’den yüksek bir değerde olabilir.

 Sızıntı suyu pH’sı 5-6 civarında olup asidik özelliktedir. Sızıntı suyunun bu doğal agresif yapısı atık içerisindeki demir, mangan, çinko, kalsiyum ve magnezyum gibi inorganiklerin çözünerek yüksek konsantrasyonlarda sızıntı suyuna taşınmasına ve sızıntı suyunun inorganik gücünün artmasına sebep olur. Amonyum, özellikle proteinli bileşiklerin fermantasyonu ve hidrolizi sonucu oluşur.

Redoks potansiyeli düştükçe, sızıntı suyunun başlangıçtaki yüksek sülfat konsantrasyonu da zamanla azalır. Üretilen sülfür, bu safhanın başlangıcında çözünmüş olan demir, mangan ve diğer ağır metalleri çöktürür. Kirlilik yükünün fazla olduğu durumlarda oksijen tükendiğinde ortam anoksik olur. Anoksik şartlarda farklı alıcılar kullanılabilir. Öncelikle NO₃^- kullanılır (denitrifikasyon), NO₃^- tükendiğinde Fe⁺³ kullanılır (demir indirgenmesi), Fe⁺³ tükendiğinde SO₄^-2 kullanılır (sülfat indirgenmesi), sülfat tükendiğinde CO₂ kullanılır ve metana indirgenir.



 Bu safha 1 ay ile 6 ay arasında bir sürede meydana gelir. 1 yıldan az bir süreçtir..



III.Safha : Metan bakterilerinin gelişmesi ile ikinci anaerobik safha başlar. Sülfatın indirgenmesi devam ettiğinden sülfat konsantrasyonu azalır. H, CO

ve yağ asitleri konsantrasyonu düşerken metan miktarı artar.

Yağ asitleri azalmasının pH ve alkaliniteyi arttırması demir, kalsiyum, mangan ve ağır metallerin çözünürlüğünü azaltır. Amonyum anaerobik herhangi bir değişime uğramaz ve sızıntı suyuna karışır.





Bu safha 3 ay ile 3 yıl arasında tamamlanır.



IV. Safha : Bu safhada CO

ve metan üretimi dengede kalırken, sızıntı suyunun organik madde konsantrasyonunda ani bir azalma gözlenir. 8 yıl ile 40 yıla yakın bir süre sözkonusudur.





V. Safha : Besin yokluğu nedeniyle bakteriyel bozunma hızı azalır. Depo içinde sadece biyolojik olarak ayrışmayan organik karbon kalır.

Metan üretimi azalır. 40 yıl üzeri bir süreçtir.



Bu çürüme safhaları homojen bir atık hacmi için

geçerlidir. Gerçekte çürüme safhası; çöp

yığınlarının yaşının ve kompozisyonunun değişmesi

nedeniyle daha kompleks davranabilir. Birkaç gün

süren ilk aerobik safhadan sonra diğer safhalar

sırasıyla ay, yıl ve on yıl mertebesinde sürebilir.



Katı atık yönetiminin fonksiyonel elemanları

Katı atık yönetiminin amacı bu fonksiyonel elemanları ve karşılıklı ilişkileri optimize etmektir

D ÜZENLİ DEPOLAMA

 Depolama, katı atıklar için mevcut teknolojik koşullarda, büyük veya küçük, çeşitli ölçeklerde yapılması ve işletilmesi kaçınılmaz olan bir adımdır.

 Katı atıklar için nihai depolama seçenekleri:

 arazide depolama •

 okyanuslarda depolama •

 uzayda depolama

 Düzensiz (vahşi) depolama

 Düzenli Depolama (DD): katı atıkların bertaraf amacıyla araziye yerleştirildiği (depolandığı), bu bağlamda çevreye en az olumsuz etki yapacak şekilde serilip sıkıştırılıp üstünün örtüldüğü, depolamadan kaynaklanan sızıntı sularının toprak katmanları arasından geçip yeraltı veya yüzeysel sulara karışmasının önlendiği, çıkan gazın toplanıp bertaraf edildiği ve işletme süresi tamamladığında, farklı kullanım amaçlarına hizmet edecek şekilde üst örtü tabakası ile kaplanarak kapatıldığı bir işlemdir. Bu işlemin yapıldığı alanlara “düzenli çöp depolama alanları” (veya Almancadan gelen bir deyimle – Deponi) denir.

DÜZENLİ DEPOLAMA SAHALARININ TASARIM VE İŞLETİM ESASLARI

 Katı atıkların çevreye zarar vermeden arazide depolamasında istenen verimin sağlanabilmesi için aşağıdaki işlem sırasının doğru bir şekilde

gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

 1. İhtiyaç duyulan depolama için gerekli alan ve hacmin hesaplanması

 2. Düzenli depolamanın yapılacağı “yer”in seçimi

 3. Düzenli depolama alanının projelendirilmesi (alan planlanması ve tasarım)

 4. Depolama esnasında uygulanacak boşaltma ve örtme yöntemlerin seçimi

 5. Oluşan sızıntı suyunun toplanması ve zararsız hale getirilmesi (bertarafı)

 6. Oluşan gazların toplanması ve uzaklaştırılması (enerji geri kazanımı??)

 7. Depolama sahasının usulüne uygun işletilmesi

 8. Depolama alanının işletilmesini (dolumunu) takiben kapanma işleminin planlanması, projelendirilmesi (alanının hangi amaç(lar) için kullanılacağının belirlenmesi)

 9. Depolama alanı civarında mevcut yüzeysel ve yeraltı sularının işletme öncesi, işletme süresi ve işletme sonrası kalitesinin ölçümünü sağlayan gözlem ağının planlanması

1. HACİM/ALAN KESTİRİMİ



- Nüfus ve buna bağlı çıkacak çöp miktarının yıllara göre projeksiyonu,



- Kişi başı üretilen çöp miktarının belirlenmesi,



- Çıkacak çöpün proje yılları boyunca ne kadarının geri kazanılacağı,



- Günlük örtü ve nihai örtü tabakalarının toplam çöp hacminin ne kadarını kapsayacağı (ABD kaynaklı literatüre göre %25),



- Depolama alanındaki sıkıştırılmış çöpün yoğunluğu (örn: 700kg/m3 ), göz önüne alınarak,



V = (1 + örtü tabakaları yüzdesi)x { (nüfus)x(kişi başı günlük çöp üretimi)x(1-geri kazanma yüzdesi)x365gün}/{sıkıştırılmış çöpün yoğunluğu}



Çöpün hacmi hesaplandığında buna uygun alan,

depolama yüksekliği göz önüne alınarak bulunur!!!

2. YER SEÇİMİ

 Düzenli Depolama (DD) Yer Seçimi katı atık yönetiminde

“halk” ile karar vericilerin en sık karşı karşıya geldikleri önemli aşamalardan biridir.

 Yer Seçimi Kriterleri:

 Mevcut Alan Miktarı. Depolama tesisi için planlanan işletme süresi boyunca yeterli olacak miktarda alanın (hacmin) mevcut olması en önemli fiziksel gereklerden biridir.

 Taşıma mesafesi. Taşıma aşaması, tüm katı atık bertaraf sisteminin tasarım ve işletimini önemli düzeyde etkiler:

 – Toplama ve taşıma güzergahı, bertaraf sisteminin maliyeti içinde en büyük paya sahiptir. Bu nedenle DD yerinin ulaşımı uygun ve kolay olmalıdır; ekonomik açıdan en kısa taşıma mesafesi istenir. Bir başka deyişle çöp taşıma mesafesi ekonomik uzaklıkta olmalıdır.

 – Ancak toplumsal ve çevresel kısıtlar nedeniyle günümüzde daha çok uzun taşıma mesafeleri söz konusudur.

Yer seçiminde, toplumsal ve çevresel baskılar ile ekonomik kısıtlar arasındaki çelişki, karar verme sürecinde dengelenmelidir.

Ekonomik açıdan katı atık depolama tesislerinin kentte en fazla 10 km uzaklıkta olması gereklidir.

 Alanın Ulaşılabilirliği:

Genel olarak yeterli büyüklükteki alanlar mevcut ulaşım ağına yakın yerlerde değildir. Bu nedenle depolama için yeterli, buna karşılık ulaşım olanağı bulunmayan alanlar, yol inşası gerekçe gösterilerek ekonomik açıdan tercih edilmez. Ancak büyük kentler için bu gerekçeler mutlaka fizibilite ve fayda/masraf analizleriyle değerlendirilmelidir.

 Yerleşim Kısıtları:

 – Hava alanları: Herhangi bir hava alanından en az 3 km uzakta (DD yeri seçiminde kuşların hava trafiğini engelleyip engellemediği göz önüne alınmalıdır);

 – Taşkın alanları: Taşkın, heyelan, çığ ve erozyon alanlarının dışında (100 yıl tekerrüre göre);

 – Fay hatları: Herhangi bir fay hattından en az 60 m uzakta;

 – Deprem bölgeleri: Deprem bölgelerinde inşa edilecek depolama alanlarında sızıntı suyu ve gaz toplama sistemleri için özel önlemler;

 – Diğer: En yakın yerleşim, içme suyu temini kuyusu, otel, gıda işleme tesisi, okul ve park gibi alanlara en az ... m mesafede. (Türk Standartlarında 1000 m)

 Örtü Toprağı: Depolama

alanına boşaltılan çöpün her işletme günü sonunda toprak malzeme ile örtülmesi gereklidir. Aynı şekilde depolama sahası işletmeye kapatıldığında nihai örtü tabakası olarak toprağa ihtiyaç vardır. Bu nedenle depolama sahasında örtü malzemesi olarak kullanıma uygun ve yeterli miktarda toprağın bulunması, yer seçimi için önemli kısıtlardan biridir.

Dolayısıyla DD yapılacak yerde veya yakınında yeterince örtü malzemesi bulunmalıdır.

 Topoğrafya: Depolama

sahası olarak seçilecek bölgenin topoğrafik özellikleri, depolamada uygulanacak yöntemi, işletme için ekipman ihtiyaçlarını ve arazinin kullanıma hazır hale getirilmesi için gerekli işlemleri belirlemede en etkin unsurdur.

 İklimsel Koşullar:

Depolama sahası için alternatif alanlar incelenirken yerel iklimsel koşullar ayrıca değerlendirilmelidir.

 – Kış koşullarında araziye ulaşım mümkün mü?

 – Rüzgar: Depo sahasında çöplerin uçma ve dağılma riski?

 Jeolojik ve Hidrojeolojik Özellikler:

Herhangi bir alanın katı atık depolama sahası olarak çevresel açıdan uygunluğunu belirlemede önemli faktörler, jeolojik ve hidrojeolojik koşullardır. DD zemini mümkün mertebe sızdırmaz özellikte olmalıdır, dolayısıyla depolama sahası olarak düşük geçirimli bölgeler tercih edilir. DD yeri sahasında yeraltı suyu seviyesi derinde, yüzeysel su kaynakları uzakta olmalıdır.

 Arazi Kullanımı:

Tarımsal ve ormanlık alanlar katı atık depolama sahası olarak uygun alanlar değildir.

 Toplumsal ve Politik:

Toplumsal ve politik anlaşmazlıklar / baskılar DD tesislerinin planlanmasında en önemli faktörlerden biridir. Yerleşim bölgelerine yakınlık;

Toplumun hiçbir kesimi kendi yaşadığı bölgeye yakın alanlarda katı atık bertaraf tesisi yapılmasını istemez, (NIMBY).

 Ekonomik Kısıtlar:

 – Arazi değeri

 – Katı atık üretim merkezlerine yakınlık

 – Ulaşımın kolaylığı

Y

S

G

A

G

K

 DD alanlarının yer seçiminde teknik ve sosyal özellikler kadar idari prosedür de göz önüne alınmalıdır. İdari prosedür gerek genel anlamda, gerekse ülkemize has detaylar olarak düşünülebilir. Ülkemize has detaylar çerçevesinde yer seçimi aşamasında çeşitli kamu kuruluşlarından görüş alınması gerekmektedir. Bu kuruluşlar aşağıdaki gibi sıralanabilir. Ancak bu liste düzenli depolamanın yapılacağı yerin ve çöpün özelliklerine göre küçültülebilir veya genişletilebilir veya modifiye edilebilir.

 • Kültür Bakanlığı, Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Genel Müdürlüğüne bağlı ilgili Müdürlükler,

 • Başbakanlık, Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğüne bağlı ilgili Müdürlükler,

 • Tarım ve Köy İşleri Bakanlığına bağlı ilgili Müdürlükler, • Turizm Bakanlığı veya Valiliklere Bağlı Turizm Müdürlükleri,

 • Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığından yörenin Sosyo-ekonomik yapısıyla ilgili bilgiler,

 • Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ve Maden Tetkik Arama Enstitüsüne bağlı ilgili Müdürlükler,

 • Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğüne bağlı ilgili Müdürlükler, • Sağlık Bakanlığı veya Valiliklere bağlı Sağlık Müdürlükleri,

 • Çevre ve Orman Bakanlığı, Valiliklere bağlı İl Müdürlükleri.

Yer seçimi konusunda ne kadar fazla görüş alınırsa seçimin o kadar sağlıklı olacağı aşikardır, ancak bu durum bazen sorunun çözümünü çıkmaza sokma riski de taşır.

D EPOLAMA Y ERİ S EÇİMİ İ ÇİN İ ZLENECEK

Y OLLAR

K

Y

S

Y

 Mevcut veriler ve haritalar (1/25000 ve daha küçük ölçek) değerlendirilip yorumlanarak el yordamıyla çeşitli seçenek sahalar ortaya konur, bu sahalar gidilip yerinde gezilir görülür;

daha sonra sahalar içinde en uygun olanı daha önce belirtilen kısıtlar ve gereklilikler göz önüne alınarak seçilmeye çalışılır.

 Son yıllara dek, katı atık depolama alanı yer seçimi için mevcut teknik, ekonomik ve sosyal kriterleri birlikte değerlendirebilen, tüm faktörleri entegre (bütünleşik) biçimde göz önüne alan bir yaklaşım geliştirilememiş; depolama alanı yer seçimi, Karar ver – İlan et – Savun modeli olarak isimlendirilen yöntemle, katı atık yönetiminden sorumlu uzman yada yerel yöneticiler tarafından gerçekleştirilmiştir.

 Ancak artan toplumsal bilinç ve sivil toplum örgütlerinin gelişimiyle birlikte, halk kendi fikirlerinin alınmadığı seçimleri kabul etmeyeceğini göstermeye başlamıştır

M

Y

S

Y

:CBS

 Katı atık depolama alanları yer seçimi için daha objektif yöntemlere olan ihtiyaç;

 Bilgi teknolojilerindeki gelişmeler;

 Bilgisayar teknolojisindeki gelişmeler ile karar vericilerin/yerel yöneticilerin bilgisayar sistemlerine daha kolay ulaşması;

 Bilgisayar modellerinin ve bilgisayar destekli sistemlerin katı atık yönetiminde karar verme sürecine yardımcı araçlar (Karar Destek Sistemleri) olarak kullanımını gündeme getirmiştir.

 CBS de mevcut verilerin yanı sıra, uydu görüntüleri, digital haritalar, digital fotoğraflar, vb. yöntemlerle hızlı ve güvenilir biçimde elde edilen diğer veriler, karar destek sistemi niteliğindeki bilgisayar programlarında işlenerek; seçim potansiyeli olan araziler daha hassas bir şekilde taranır, gerekli kısıt, öncelikler ve tercihleri yine bilgisayar ortamında işlenerek (proses) modern yöntemlere göre seçim yapılabilir (CBS).

 Bu anlamda, tüm ekonomik, çevresel ve politik/toplumsal kriterleri işleyebilme yeteneğine sahip Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), oldukça uygun katı atık depolama alanı yer seçimi sürecinde karar destek aracı olarak önemli rol oynar.

MODERN YER SEÇİMİ YAKLAŞIMLARI :SÜZGEÇ MODELİ

 Yer seçim süreci dinamik bir süreç olup, farklı pozisyonlardan (disiplinlerden) ve farklı bilimsel alanlarda görev yapan birçok insanı ilgilendiren bir konudur. Farklı idari birimler arasındaki idari problemler ve birçok belediye arasında kurulması gereken koordinasyon, işbirliği ve entegrasyonları ile ilgili konular statik bir modelle çözümlenemez.

 Süzgeç modeli, yeni bir depolama alanının nerede tesis edileceği konusunda her zaman en iyi yanıtı veremeyebilir.

Bunun nedeni bu tür konularda nihaî karaların siyasî sebeplere dayanması veya depolama sahası için yer seçimi alternatiflerinin daha önceden yapılmış olmasıdır.

 Yine de bu model, karar verme sürecinin daha açık ve şeffaf olmasını sağlayacak bir metot olarak dikkate alınmalıdır.

Modelin amacı, depolama sahası seçme prosesini daha objektif bir hale getirmek ve yer seçimi için belirleyici sebeplerin anlaşılabilir olmasını sağlayarak seçilen sahanın neden seçildiğini kontrol edebilmektir.

M

:



Depolama sahası için yer seçim sürecini bütünüyle planlamak;



Karar verme sürecini desteklemek;



Yer seçimi sürecinde rol oynayan kriterleri netleştirmek;



Karar vermeyi özellikle "üçüncü taraflar" için

daha şeffaf bir hale getirmek.



Bir depolama alanının yer seçimi için kullanılan modelde, yukarıda sözü edilen hedefler farklı şekillerde bir araya getirilirler:

 Model, bir depolama alanı yer seçimi için gerekli olabilecek ve mümkün olduğu kadar çok sayıda kriter ve görüşten söz etmelidir. Bu durumda model, bir yer seçiminin yapılabilmesi için dikkat edilmesi gereken noktalardan oluşan bir kontrol listesi gibi dikkate alınabilir. Geçmişte yer seçimi ile ilgili karar verme işlemlerinin çoğunlukla sınırlı sayıda kritere dayandırılarak yapıldığı ve gerekli tüm kriterlerin dikkate alınmadığı bilinmektedir.

 Modelde dikkat edilmesi gereken ilk husus soruların çok açık bir şekilde cevaplandırılabilecek nitelikte olması ve ikinci olarak da her soruya yeterince cevap verilemesinin gerekli olduğudur.

 Yer seçim sürecinde karar veren kişinin bazı kriterleri diğer kriterlerden daha ağırlıklı olarak kullanma olasılığı vardır. Bu durumda karar veren kişinin anlayışına göre kriterlerin önemi için değişik ağırlık faktörleri kullanılabilir.

M ODELİN GENEL ÖZELLİKLERİ



Model bir "süzgeç" olarak ele alınabilir (Şekil - 1).

"Süzgeç" benzetmesi, arama alanının geniş yelpazeden giderek daraltılmasından dolayı tercih edilmiştir. Böylelikle birbiriyle

karşılaştırılacak depolama sahalarının sayıları

sınırlı olabilmektedir.

Şekil 1:Yeni bir depolama sahası yerleşim yerinin süzgeç modeli ile seçilmesi

B

,

TAMAMLANACAKTIR

.



Birinci safhada, araştırma yapılacak sahalar tanımlanır ve ardından da

(hariçte tutulması zorunlu durumlar) kullanılarak bunların sayıları azaltılır.

Örneğin, bu safhada Türkiye için “araştırma yapılacak alanlar yerleşim yerlerinden 15 km mesafede olacaktır"

gibi bir görüş olarak dikkate alınabilir.



İkinci safhada, 1. Safhadaki kriterle göre uygun bulunan sahaların sayısı daha az sınırlayıcı kriterlerle (azaltan kriterler) daha da azaltılır. Burada kullanılan

yerel koşullara ve ihtiyaçlara göre ayarlanır.

Burada sözü edilen azaltıcı kriterlerin uygulanmasından

sonra uygun depolama sahaları için yaklaşık 5 adet

uygun saha kalmalıdır. Bu safha sonunda depolama

tesisi için eğer uygun saha sayısı bundan daha fazla ise

bazı kriterlere ulaşılabilirlilik zorlaştırılmalıdır (sınır

değerler yükseltilmelidir).



Üçüncü safhada, yaklaşık 5 adet depolama sahası yerleşimi için; "düzenleme kriterleri“ ne göre puanlandırılacaktır. Düzenleme kriterleri 5 bölüme ayrılır. Yer seçimi her bir kriterin alacağı puana göre bir sıralamaya sokulur. Her bölüm için her yerleşime ayrı bir sıralama puanı verilir.



Dördüncü Safhada; sıralanmış puanlar genel bir puanlama çizelgesinde toplanırlar. Eğer gerek görülürse bu aşamada bir "ağırlık faktörü"

uygulaması yapılabilir. Depolama alanı için en

uygun yerleşim yeri sıralama puanlarının toplamıyla

belirlenir.



1. ve 2. Safhalar (eleyici ve azaltıcı kriterler) süzgeç işlevini görürler. Bunun nedeni ikinci safhadan sonra, birbirleri ile kıyaslanabilecek depolama yer alternatiflerinin sayısı sınırlanmış olmaktadır..





Bir çok durumda eleyici, azaltıcı ve tasnif edici kriterlerinin tümü kullanılamaz (kullanılmayabilir).

Bunun nedeni bazı kriterlerin konu ile ilgisiz

olmaları veya bu kriterler için herhangi bir bilginin

bulunmamasıdır. Hiçbir bilginin bulunmadığı

durumlarda, bu kriter ya dikkate alınmaz ya da bu

kriter için saha araştırmaları yolu ile ek bilgi edinilir.



Birçok durum için saha araştırmalarının yapılması ve bu araştırmalar sonunda 3. Safha çalışmalarının tamamlanabilmesi için (puanlamanın yapılabilmesi için) yerüstü suları ve toprak özellikleri gibi verilerin elde edilmesi gereklidir, çünkü bu veriler yeterli bilgilerin olmadığı durumlarda depolama sahasının genel çevresel etkilerini ortaya koyarlar.





Eğer bir depolama sahası iki veya daha fazla şehir /

kasaba için hizmet verecek ise, bu durumda söz

konusu yer depolamanın tüm çevreye getireceği

etkisinin azaltılması gayesi ile ilgili yerleşimler

tarafından paylaşılmalıdır.

KRİTERLER LİSTESİ

AŞAMA 1: E LEYİCİ KRİTERLER



1. Yerleşim birimleri



Bir şehir (kasaba) veya köy içinde atık depolama sahasının tesis edilmesi, burada yaşayanlar için rahatsızlık vereceği için uygun değildir ve istenmez.



2. Yerleşim birimleri etrafında tampon bölge



Düzenli depolama yönetmeliği MADDE 15 – (1) Düzenli depolama tesis sınırlarının yerleşim birimlerine uzaklığı I. sınıf düzenli depolama tesisleri için en az bir kilometre, II. sınıf ve III. sınıf düzenli depolama tesisleri için ise en az iki yüz elli metre olmak zorundadır.



 3. Su kuyuları etrafındaki etki bölgeleri



İçme suyunun elde edilebileceği yer altı sularının bulunduğu yerlerde, depolama sahaları planlanmamalıdır. Etki bölgesinin ne kadar büyük olacağı yerel koşullara bağlıdır.



 4. Özel ekolojik, bilimsel veya tarihi değeri olan alanları



Özellikle doğal parklar ve sit alanları (göller, nehirler ve kıyı şeridi dahil) depolama sahası yerleşimi için uygun değildir. Depolama sahaları bu özellikteki yerlere ait tampon bölgenin 150m kadar mesafesinde kurulmamalıdır. Tampon bölge yerel koşullar veya uluslar arası anlaşmalarla belirlenmiştir.



 5. Askeri alanlar



Askeri personelin eğitimi veya askeri ekipmanların testi

için kullanılan sahalar kamuoyunun kullanımına açık

değildir.

 6. Sel bölgeleri

 Yer altı suları, yağmur suları veya nehir suları tarafından düzenli olarak sele maruz kalan bölgeler depolama sahası yer seçimi için uygun değildir. Sel, depolama sahasının zemin emniyetini olumsuz etkiler ve depolama sahasının çevresindeki kirlenme riskini arttırır.

 7. Hava alanı civarı

 Uçaklar için kuşların varlığı önemli bir tehlikedir. Organik atıklar kuşlar için çekici olduğu için,depolama sahalarının hava alanlarının (en az 3 km) 5 km uzaklığında olması önerilmektedir.

 8. Mezarlıklar

 Mezarlıkların (kullanımda olanlar ve eski olanlar) 100m civarına depolama sahaları kurulmamalıdır.

 9. Tapulu mülk

 Eğer belirli yerlerde mülk sahibi ile meydana gelebilecek anlaşmazlıklar nedeni tapulu mülk edinilmesi zor ise veya yasal konular nedeni ile çeşitli zorluklar söz konusu ise yeni depolama tesisleri için seçilecek sahalar bu bölgelerin dışında tutulmalıdır.



Bir depolama sahasın yer seçimi araştırmasında:

1. yerleşim birimleri içinde Evet/hayır

2. bir yerleşim birimi civarının 1000 m içerisinde Evet/hayır 3. su elde edilen alanların etki bölgesi içinde Evet/hayır 4a. Ekolojik, bilimsel veya tarihi değer alanlarının

içinde

4b. Korunmuş bir alanın 150m mesafesinde

Evet/hayır

5. askeri bir alanda Evet/hayır

6. sel bölgesinin içinde Evet/hayır

7. havaalanına 5 km mesafede Evet/hayır

8. mezarlıklara 100 m mesafede Evet/hayır

9. tapulu mülk arazisi içinde Evet/hayır

Çizelge :Eleyici kriterler ile ilgili sorular

A ŞAMA 2: A ZALTICI KRİTERLER



Azaltıcı kriterin amacı, eleyici kriterleri kullanarak elde edilen yeni depolama yerleri ile ilgili araştırtmayı daraltmaktır. Azaltıcı kriter araştırılan bölgelerin sınırlandırılmasını daima sağlayamayabilir. Azaltıcı kriterin kullanılması sonucunda, kurulacak bir depolama tesisi için en uygun yerin bulunmasında birbiri ile kıyaslanabilir nitelikte 5 - 6 potansiyel yerin seçilmesidir.

Türkiye’de faaliyetin bilgi toplama zorluğunu

azaltmak için 2-3 aday alan ile sınırlandırılması

daha uygundur. Azaltıcı kriterler olarak aşağıdaki

kriterler göz önüne alınmalıdır:

 1. Toplama alanından uzaklık

 Eğer yeni bir depolama alanı, toplama alanından çok uzak olursa, nakliye maliyetleri çok fazla artmaktadır. Nakliye ve toplama maliyetlerini azaltmak için yeni transfer istasyonlarına ihtiyaç duyulduğundan bu konu özellikle önemlidir. Transfer istasyonunun mevcudiyeti, hem nakliye giderlerini azaltmakta, hem de depolama sahası yer seçimi alternatiflerini arttırmaktadır

 2. Ulaşım problemleri

 Ulaşım problemleri özellikle depolama sahasına giden yolların atık toplama araçları için kötü durumda olmasından kaynaklanmaktadır. Bu araçların geçemeyecekleri kadar dik olan ve meskun bölgelerden geçen yollar, atık nakliye trafiği açısından uygun değildir.



3 Zor altyapı koşulları

 Eğer yeni bir depolama sahasının yeri, mevcut altyapı projelerine engel teşkil edecek şekilde ise (örneğin, kablo, yol veya drenaj planları) böyle bir alanın depolama sahası olarak kullanılacak hale getirilmesi zordur. Nâzım imar planları ve arazi kullanım planları bu konuda bilgi verebilirler.

 4. Jeolojik kısıtlamalar

 Jeolojik bilgilere jeolojik tehlike olasılığını anlaşılması için ve yatak kayacının (bed rock) belirgin özellikleri için ihtiyaç duyulur. Bir bölgenin yer değiştirme hassasiyeti, volkanik hareketler, toprak kayması o bölgeyi depolama sahasının yerleşim yeri için çok daha az uygun kılar. Eğer bir yatak kayacı depolama sahasının temelini oluşturacak ise bunun birleşim yerleri ve diğer kesikli noktaları depolamada oluşan kirletici sıvıların sızmalarına olanak verecek hidrolik açıklıklar /aralıklar meydana getirebilir.

 5. Hidrojeolojik ve toprak ile ilgilikısıtlamalar

 Daha sonraki safhada gerçekleştirilecek yer seçim süreci sırasında hidrojeolojik ve toprak özellikleri uygun sahaların karşılaştırılmasında önemli rol oynayan bu özellikler aynı zamanda yer altı sularını veya önemli akiferleri kirletmedeki yüksek riskleri yüzünden bir depolama sahası için uygun olmayan alternatifleri teşkil ederler. Örnekler; yüksek toprak geçirgenliği, zemin çökmesi ve oturması (turba, bataklık), geçirimsiz tabakaların bulunmaması, düşük derinlikteki yer altı sularının negatif bir (eğime) gradyana sahip olması (sızıntı) ve doğal su toplama havzaları (yeraltı sularının önemli akiferlere boşalması). Genel olarak, doğal zeminin geçirimlilik katsayısının 10 * 10^-6 cm/s'dendüşük olması tercih edilir (Referans 1).



 6. Yüzey örtüsü ve alt tabakada kullanılacak malzemenin mevcudiyeti

 Depolama sahasının altını (geçirimsiz), yüzey örtüsünü veya bunların her ikisinin görevini birden yapacak malzemenin (toprağın) mevcudiyeti depolama sahasının yerinin seçilmesinde önemli bir faktördür. Eğer depolama sahasının geçirimsiz zemin tabakası ve ara/ son örtüsü için yeterli toprak, seçilen sahanın yakınında veya yanında ise zamandan ve maliyetlerden tasarruf edilir. Eğer bu malzemenin (toprağın) dışardan getirilmesine gerek duyuluyorsa sahada toprağı muhafaza edecek yeterli büyüklükte bir yer bulunmalıdır.





7.



Normal olarak depolama sahaları eğlence ve turistik bölgelerde olmaz. Yeni düzenli bir depolama sahası, turistik alanların içinde veya bitişiğinde kurulmamalıdır.

Bununla birlikte bazı eğlence yerlerinin (araba ve motor yarışları gibi) böyle bir problemi yoktur. Bu tür yerlerde - içinde veya yakınında- depolama sahaları inşa edilebilir.

Depolama sahası işletmeye kapatıldıktan sonra, nihai kullanımı eğlence yeri gibi de planlanabilir.





8.



Endüstri bölgeleri, prensip olarak depolama sahası için

kullanılan bölgeler dışında tutulmamıştır. Sanayi

çeşidine bağlı olarak (örneğin, toza karşı hassas veya

yiyecek endüstrisinin olmadığı) sanayi bölgeleri

depolama sahası olarak kullanılabilir. Sanayi bölgesinin

bu gaye ile kullanılmasının avantajı gerekli alt yapısının

hazır olmasıdır.

Depolama alan yeri için araştırılan sahanın:

1. toplama bölgesinden uzaklık Evet/hayır

2. ulaşımın kötü olması Evet/hayır

3. alt yapı koşulları Evet/hayır

4. jeolojik kısıtlamalar Evet/hayır

5. Hidrojeoloji ve toprak kısıtlamaları Evet/hayır 6. taban ve yüzey örtü malzemelerinin mevcudiyeti Evet/hayır 7. turistik bölge ve eğlence alanı içinde Evet/hayır

8. sanayi bölgesi içinde Evet/hayır

Çizelge 2: Seçenek azaltıcı kriterler ile ilgili sorular

Yukarıdaki Çizelgedeki her "evet" sözcüğü araştırılan sahanın kesin olarak bu gaye için kullanılmasının uygun olmadığı anlamına gelmez. Ancak, özellikle araştırılan sahanın alternatiflerin azaltılma safhasında (daha sonraki 3. Safhada) daha fazla

"evet" cevabı alması durumunda burasının depolama sahası olarak kullanılması potansiyeli daha az olmaktadır.

A ŞAMA 3: D ÜZENLEME KRİTERLERİ



Düzenleme kriterleri, 1. ve 2. safhalarda yapılan

elemenin sonucunda ortaya çıkan birçok potansiyel

yerin kıyaslanması için kullanılır. Bu aşamada beş

potansiyel yerden daha fazlasının kıyaslanmaması

tavsiye edilir. 1. ve 2. safhalarda yapılan elemelerin

sonucunda beşten fazla yerin ortaya çıkması

durumunda, 1. ve 2. safha kriterleri daha sıkı olarak

uygulanmalıdır. Sonuç olarak 5 potansiyel yer

kalmalıdır. Ayrıca 1. ve 2. safha elemelerden sonra

önemli sayıda potansiyel yerin kalmaması da

mümkündür. Sonuçta bir veya birden fazla büyük

saha tespit edilmiş olabilir. Tespit edilen bu geniş

alan içinde depolamanın nerede (bu alanın neresinde)

yapılacağı ortaya konulmak zorundadır. Bunun için

söz konusu büyük alanlar bir depolama sahasının

sığabileceği genişlikte parçalara bölünmelidir. Bu

nedenle de yeni bir depolama sahasının sahip olması

gereken ölçülerin bilinmesi gerekir.

Depolama sahasının ölçüleri aşağıdaki parametrelere bağlıdır:



sahanın kullanım amacı/yararı,



gerçekte depolanan atığın miktar ve özellikleri,



depolanacak atıkların miktarının tahmini ve özellikleri,



dolgu derinliği, ya da



maksimum dolgu yüksekliği,



sahanın işletilmesi ile ilgili uygulama,



ofisler, garaj, tamir/bakım atölyeleri, park,

ambar, taban / örtü toprağı için gerekli olan

alanlar.

Düzenleyici kriterler beş ayrı bölüme (kategoriye) ayrılır:



çevresel kriterler



planlama kriterleri



doğa ve peyzaj ile ilgili kriterler



politik ve hukuksal kriterler



finansal ve ekonomik kriterler

Beş potansiyel depolama yeri kıyaslandığında, her kategori için her farklı yer, her bir kriter için

1’den 5’e kadar bir aralıkta puan alabilir. En uygun yer en yüksek 5 puan, en kötü yer ise 1

puan olacaktır.

1 Ç

Çevresel Kriterler Yerler

A B C D E

1. alt katmanların geçirgenliği

2. depo tabanı altında geçirgenliği olmayan katmanların mevcudiyeti

3. toprak konsolidasyon hassasiyeti

4.yer altı suyu hareketinin (hareketsiz) savunmasız objelere ilişkin pozisyonu

5. yer altı suyunun hızı

6. yer altı ve nehir suyu seviyeleri 7. yüzey suyu akış hızı

8. komşu alanlar için koku ve toz sorunu 9. meydana gelen trafik sorunu

10. komşu alanlar için riskler

11. komşu alanlar için diğer sorunlar Toplam puan (her bir yer için toplam) Ortalama sıralama skoru 1

Çizelge 3:Çevresel kriterlerle ilgili puanlar

1 Bu toplam her yeriçin yapılan toplamın farklı puanlama kriterlerine bölümüdür.



1. Zemin (toprak) geçirgenliği



Zemin geçirgenliğinin yüksek olması, depolama sırasında ortaya çıkan sızıntı sularının yer altı suyuna hızla sızmasına yol açar. En düşük

geçirgenliği olan yer en yüksek puanı alır. (5

farklı yerle karşılaştırma varsa 5 puan). Değişik zemin sınıflarının geçirimsizliği ile ilgili özet

bilgi, Ek 1'de verilmiştir.

Zemin

sınıfı Açıklama Geçirimlilik

katsayısı (cm/sn)

GW GP gibi (ancak, dane büyüklükleri düzgün

sınıflandırılmıştır) (2.7 ± 1.3) x 10^-2

GP Çakıl ve çakıllı kum (Silt ve kil oranı < % 5) (6.4 ± 3.4) x 10^-2

GM Çok çakıllı kum ve mil >3 x 10^-7

GC Çok çakıllı mil ve kil >3 x 10^-7

SW SP gibi (ancak, dane büyüklükleri iyice

sınıflandırılmıştır) N/A

SP Kum ve çakıllı kum (% 20'den az ince daneli kum) >1,5 x 10^-5

SM Milli kum, kumlu mil, çakıllı kum ve mil (7.5 ± 4.8) x 10^-7 SC Kumlu mil-kil, kumlu kil, çakıllı killi mil ve kil (3 ± 2) x 10^-7 ML Silt, siltli mil, mil, kumlu mil (5.9 ± 2.3) x 10^-7 CL Siltli kil-mil, killi mil, kumlu kil (8 ± 3) x 10^-8

OL Çamurlu mil N/A

MH Silt, siltli mil (1.6 ± 1) x 10^-7

CH Siltli kil, kil (5 ± 5) x 10^-8

OH Çamurlu siltli kil N/A

EK 1

Zemin sınıflarının geçirimliliği

(Zeminlerin geçirimliliğine göre sınıflandırılması, ABD'nin EPA kurumunun geliştirmiş olduğu Birim Zemin Sınıflandırma

Sistemi'nin esaslarına uygun şekilde yapılmıştır)



2. Depolama tabanının altında geçirimsiz zemin tabakalarının bulunması



Geçirimsiz zemin tabakaları, yer altı suyunun kirlenme riskini minimize eder. Özellikle kil tabakaları düşük geçirgenliğe sahiptir. Yüksek geçirimsizliğe sahip zemin tabakaları en yüksek puanı alır.



3. Zemin oturma/ çökmeye karşı hassasiyeti



Zemin oturma/ çökmeye karşı aşırı hassasiyet,

depolama gövdesinin düzensiz bir yapıya

dönüşmesine sebep olur. Düzensiz bir yapı depo

tabanında ve/veya drenaj sisteminde hasara

sebep olabilir. Zemin oturma/ çökmesine karşı en

az hassasiyet gösteren yer en yüksek puanı alır.

 4. Hassas öğelerin bulunması

 Depolama sahaları yakınındaki yer altı suyu akış yönünde bulunan kuyular ve yer altı suyu ile beslenen doğal alanlar (kirlenme açısından) oldukça yüksek hassasiyete sahiptir.

Bu durumda en az hassasiyet gösteren potansiyel depolama yeri en yüksek puanı alır.

 5. Yer altı suyu akış hızı

 Yüksek yer altı suyu akış hızları depolama alanının tabanının altındaki sızıntı suyunun yayılmasını artırır. Yer altı suyunun akış hızı toprağın porozitesine (gözenekliliğine) ve filtreleme kapasitesine bağlıdır. En düşük yer altı suyu akış hızına sahip potansiyel depolama yeri en yüksek puanı alır.

 6. Yer altı suyu ve nehir seviyeleri

 Yüksek yer altı su seviyesi veya yakınında yüksek seviyede nehir olan yerler, yer altı suyu ile nehir suyunu kirletme riskine sahiptir. En düşük yer altı suyu veya nehir seviyesine sahip potansiyel depolama yeri en yüksek puanı alır