Yazma eserlerin konservasyon süreci ve beş örnek uygulama

(1)

SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ

GELENEKSEL TÜRK SANATLARI ANA BĠLĠM DALI

GELENEKSEL TÜRK SANATLARI BĠLĠM DALI

YAZMA ESERLERĠN KONSERVASYON SÜRECĠ VE

BEġ ÖRNEK UYGULAMA

Melike ELDEK

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ

DanıĢman

Doç. Dr. Zuhal TÜRKTAġ

(2)

(3)

(4)

ÖNSÖZ

Yazının bulunması ile birlikte tarih kayıt altına alınmaya baĢlanmıĢ, ülkeler ve milletler gelecek nesillere geçmiĢlerini aktarmayı baĢararak kimlik sahibi olmalarına olanak sağlamıĢlardır. Bu süreç el yazmalarında papirüs, parĢömen ve kâğıdın icadıyla dönemden döneme aktarılarak günümüze kadar gelmiĢtir. Ġçeriğinde daha eskiyi ve bilinmeyeni saklayan "el yazmaları" tüm dünyada her zaman önemli ve değerli olmuĢtur.

Yazma eserler, yazıldığı coğrafyaya bakılmaksızın günümüz insanlığının tarihi, kültürel ve bilimsel bilgi birikiminin yapı taĢlarıdır. Toplumların en değerli kültür varlıkları arasında yer alan yazma eserler el ile yazılmıĢ, kaybolduğunda bir daha aynısından meydana getirilemeyecek olan eserlerdir.

Yazma eserler günümüze kadar taĢınırken doğal ve çevresel etkenlerin sebep olduğu bir takım fiziksel, kimyasal ve biyolojik hasarlara maruz kalmıĢtır. Tez çalıĢmamda bir yazma eserin bozulmasına yönelik hasarlar, konservasyon planlaması, konservasyon aĢamaları ve yazma eserlerin konservasyon süreci ayrıntılı olarak ele alınmıĢtır.

ÇalıĢmam boyunca destek ve katkılarını Ģahsımdan esirgemeyen Türkiye Yazma Eserler Kurum BaĢkanlığı Kitap ġifahanesi ve ArĢiv Dairesi BaĢkanı Nil BAYDAR‟a, Konya Yazma Eserler Bölge Müdürü Bekir ġAHĠN‟e, Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü Restorasyon Servisi Birim Sorumlusu Ertekin UZUN‟a ve kıymetli danıĢman hocam Doç. Dr. Zuhal TÜRKTAġ‟a sonsuz teĢekkürlerimi sunarım.

Melike ELDEK Konya-2019

(5)

T. C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Öğre n cin in

Adı Soyadı Melike ELDEK

Numarası 144254001002

Ana Bilim / Bilim Dalı

Geleneksel Türk Sanatları Ana Bilim Dalı /Geleneksel Türk Sanatları Bilim Dalı

Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora Tez DanıĢmanı Doç. Dr. Zuhal TÜRKTAġ

Tezin Adı Yazma Eserlerin Konservasyon Süreci ve BeĢ Örnek Uygulama

ÖZET

Kültür tarihinin birinci elden ve milli kültür mirasımızın kaynaklarından olan el yazmaları, arĢiv vesikaları ve nadir eserler bilim adamlarının ve araĢtırmacıların çalıĢmalarına ıĢık tutan, tarihimizin geçmiĢi ile geleceği arasında köprü kuran, en değerli hazinelerimizdir. Bunları okuyucu hizmetine sunmak da kütüphanecilerin ve arĢivcilerin görevidir. Ancak; bu eserleri okuyucu hizmetine sunmanın yanı sıra onları korumak, bakım ve onarımlarını yaparak gelecek kuĢaklara aktarmak da tarihin kütüphanecilere, arĢivcilere ve konservatörlere yüklediği en büyük görevler arasındadır. Yazma eserler geçmiĢten günümüze kadar gelirken uygun ortamlarda korunamamasından kaynaklanan bir takım hasar ve hastalıklara maruz kalmıĢtır. Ülkemizde yazma eserlerin koruma ve onarımına verilen önem her geçen gün artmaktadır.

Bu düĢünceden hareketle araĢtırmada yazma eserlerin koruma ve onarım iĢlemlerin öneminin anlatılması amaçlanmıĢtır. Tezin birinci bölümünde yazma

(6)

eserlerin önemi, yazma eserlerin konservasyonunda kullanılan materyal ve yöntem ile literatür çalıĢmalarının özeti anlatılmıĢtır. Ġkinci bölümde yazı ve yazı materyallerinin geliĢimi, Ġslâm yazmalarının doğuĢu ve geliĢim süreci anlatılmıĢtır. Üçüncü bölümde islâm yazmalarının genel nitelikleri ile ilgili anlatım yapılmıĢtır. Dördüncü bölümde yazma eserlerin fiziksel, kimyasal ve biyolojik olarak bozulma etkenleri nelerdir, bunların el yazması eserler üzerindeki etkileri nelerdir detaylı olarak anlatılmıĢtır. BeĢinci bölümde yazma eserlerin konservasyonunda ön inceleme, planlama, belgeleme, malzeme hazırlama ve uygulama aĢamaları detaylı olarak incelenmiĢtir. Altıncı bölümde yazma eserlerin konservasyon aĢamaları anlatılmıĢtır. Son bölüm olan yedinci bölümde ise Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü arĢivine kayıtlı olan beĢ adet el yazması eserin konservasyon süreçleri anlatılırken; eserin künye bilgisi, eserin hasar durumu, yazmanın cilt ve metin kısımlarının incelenmesi, ön görülen ve yapılan konservasyon uygulamaları, konservasyonda kullanılan malzemeler, konservasyon öncesi ve sonrası fotoğrafların karĢılaĢtırılması ve konservasyon raporu ile yapılan konservasyon iĢlemleri detaylı olarak anlatılmıĢtır.

Anahtar Kelimeler: Konservasyon, Konservasyon Süreci, Ġslam Yazmaları, Yazma Eser, Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü.

(7)

T. C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Öğre n cin in

Adı Soyadı Melike ELDEK

Numarası 144254001002

Ana Bilim / Bilim Dalı

Geleneksel Türk Sanatları Ana Bilim Dalı /Geleneksel Türk Sanatları Bilim Dalı

Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora Tez DanıĢmanı Doç. Dr. Zuhal TÜRKTAġ

Tezin Ġngilizce Adı Conservation Process Of Writing Works And Five Sample Applications

SUMMARY

Manuscripts, archival documents and rare works, which are the sources of our first and national cultural heritage, are the most valuable treasures that shed light on the works of scientists and researchers, and build a bridge between the past and the future of our history. It is also the duty of librarians and archivists to present them to the reader service. But; In addition to presenting these works to readers, preserving them, maintaining their maintenance and repairs and transferring them to future generations is one of the biggest tasks of history to librarians, archivists and conservators. Writing works have been exposed to a number of damages and diseases caused by the inability to be protected in suitable environments while they are coming from the past to the present. The importance given to the conservation and restoration of manuscripts in our country is increasing day by day.

In this thesis, it is aimed to explain the importance of conservation and restoration works in the thesis. In the first part of the thesis, the importance of writing works, the materials and methods used in the conservation of manuscripts and literature studies are explained. In the second chapter, the development of writing and writing materials, the emergence of Islamic manuscripts and development process are explained. In the third chapter, the general characteristics of Islam writing are explained. In the fourth chapter, what are the physical, chemical and

(8)

biological deterioration factors of manuscripts and their effects on manuscripts are explained in detail. In the fifth chapter, pre-investigation, planning, documentation, material preparation and application stages are examined in detail. In the sixth chapter, conservation stages of writing works are explained. In the seventh chapter of the last chapter, the conservation processes of the five manuscripts which were recorded in the archives of Konya Directorate of Regional Works were explained. book of the work, the damage of the work, the review of the skin and text parts of the writing, the prescribed and made conservation practices, the materials used in conservation, the comparison of the photos before and after conservation and conservation report with conservation report is summarized.

Keywords: Conservation, Conservation Process, Islamic Manuscripts, Writing Works, Konya Regional Directorate of Manuscripts.

(9)

ĠÇĠNDEKĠLER

BĠLĠMSEL ETĠK SAYFASI i

TEZ KABUL FORMU ii

ÖNSÖZ iii

ÖZET iv

SUMMARY vi

ĠÇĠNDEKĠLER viii

KISALTMALAR xiii

TABLOLAR LĠSTESĠ xiv

ġEKĠLLER LĠSTESĠ xvi

1.GĠRĠġ 1

1.1. Konunun Tanımı ve Önemi 1

1.2. Kullanılan Materyal ve Yöntem 3

1.3. Konu ile Ġlgili Literatür Özetleri 5

2. YAZI VE YAZI MATERYALLERĠ 7

2.1. Yazının ve Yazı Materyallerinin GeliĢimi 7

2.1.1. Erken Dönem Yazı Materyalleri 9

2.1.2. Papirüs 12

2.1.3. ParĢömen 13

2.1.4. Kâğıt 15

2.1.4.1. Kâğıdın KeĢfi ve Tarihsel GeliĢimi 15

2.1.4.2. Kâğıdın Niteliği 17

2.2. Ġslam Yazmaları 18

2.2.1. Ġslam Yazmaların DoğuĢu ve GeliĢimi 18

(10)

3. ĠSLAM YAZMALARININ GENEL NĠTELĠKLERĠ 22

3.1. Kâğıt 22

3.2. Mürekkep ve Boyar Madde 24

3.2.1. Ġs Mürekkebi 25

3.2.2. Demir Mazı Mürekkebi 25

3.2.3. Boyar Maddeler 26

3.3. Cilt (Deri) 26

4. YAZMA ESERLERĠN BOZULMA ETKENLERĠ 28

4.1. Fiziksel Etkenler 28

4.1.1. Çevresel Etkenler 28

4.1.1.1. Sıcaklık ve Bağıl Nem 28

4.1.1.2. IĢık 29

4.1.1.3. Hava Kirliliği 30

4.1.1.4. Toz 30

4.1.2. Kullanım ve Depo KoĢullarından Kaynaklanan Etkenler 30

4.1.3. Deprem 32

4.1.4. Yangın 32

4.1.5. Su Baskını ve Doğal Afetler 33

4.1.6. Hırsızlık 34 4.1.7. Vandalizm 35 4.2. Kimyasal Etkenler 35 4.2.1. Asidite 35 4.2.2. Oksidasyon 38 4.3. Biyolojik Etkenler 41 4.3.1. Mikroorganizmalar 41 4.3.1.1. Bakteriler ve Mantarlar 41 4.3.2. Böcekler ve Kemirgenler 43

(11)

5. YAZMA ESERLERDE KONSERVASYON 44 5.1. Ön Ġnceleme 44 5.2. Planlama 42 5.3. Belgeleme 45 5.4. Malzeme Hazırlama 45 5.5. Uygulama 49

6. YAZMA ESERĠN KONSERVASYON AġAMALARI 55

6.1. Belgeleme Süreci 55

6.2. Sayfa Numaralandırılması 56

6.3. Fotoğraflanması 57

6.4. Kuru ve YaĢ Temizleme 59

6.5. Yazma Eserlerin Dezenfeksiyonu 60

6.6. Forma Çiziminin Yapılması 61

6.7. Kâğıt Tamamlama 61

6.8. Sayfaların Formalar Haline Getirilmesi 62

6.9. DikiĢ 63

6.10. Sırtın Tekstil Ġle SağlamlaĢtırılması 64

6.11. Yastık ve Kolon DikiĢi 64

6.12. ġiraze Örgüsü 65

6.13. Yan Kâğıt 66

6.14. Cilt ile Metin Kısmının BirleĢmesi 66

6.15. Onarım Sonrası Fotoğraflanması 67

6.16. Belgelemenin Tamamlanması 67

7. YAZMA ESERLERĠN KONSERVASYON SÜRECĠ

VE BEġ ÖRNEK UYGULMA 68

7.1. KYEBM Niğde Ġl Halk Kütüphanesi Koleksiyonu 101/1589 Envanter

Numaralı Yazma Eserin Konservasyonu 68

(12)

7.1.2. Eserin Hasar Durumu 68

7.1.3. Yazmanın Cilt Kısmı 69

7.1.4. Yazmanın Metin Kısmı 72

7.1.5. Ön Görülen Konservasyon Uygulamaları 76

7.1.6. Yapılan Konservasyon Uygulamaları 77

7.1.7. Konservasyon Malzemeleri 88

7.1.8. Konservasyon ĠĢlemi Öncesi ve Sonrası Fotoğrafların

KarĢılaĢtırılması 89

7.1.9. Konservasyon Raporu 95

7.2. KYEBM Koleksiyonu 1569 Envanter Numaralı Yazma Eserin

Konservasyonu 99

7.2.1. Künye 99

7.3. KYEBM Burdur Koleksiyonu 1631 Envanter Numaralı Yazma

Eserin Konservasyonu 126

7.3.1. Künye 126

(13)

7.4. KYEBM Koleksiyonu 1445 Envanter Numaralı Yazma Eserin

Konservasyonu 156

7.4.1. Künye 156

7.5. KYEBM Koleksiyonu 534 Envanter Numaralı Yazma Eserin

Konservasyonu 180

7.5.1. Künye 180

8. DEĞERLENDĠRME VE SONUÇ 206

(14)

KISALTMALAR BYEK : Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi

C. : Cilt

ĠSAM : Ġslam AraĢtırma Merkezi

KYEBM : Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü

s. : Sayfa

Sos. Bil. Ens. : Sosyal Bilimler Enstitüsü

TYEK : Türkiye Yazma Eserler Kurumu

µ : Mikron

yy : Yüzyıl

UV : Ultraviyole

(15)

TABLOLAR LĠSTESĠ

Sayfa No

Tablo7.1 Künye Bilgisi 68

Tablo 7.2 Cilt Hasarının ġematik Gösterimi 70

Tablo 7.3 Metin Hasarının ġematik Gösterimi 73

Tablo 7.4 Kullanılan Konservasyon Malzemeleri 88

Tablo 7.5 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 90 Tablo 7.6 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 91 Tablo 7.7 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 92 Tablo 7.8 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 93 Tablo 7.9 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 94 Tablo 7.10 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 95

Tablo 7.11 Künye Bilgisi 99

Tablo 7.12 Cilt Hasarının ġematik Gösterimi 101

Tablo 7.13 Metin Hasarının ġematik Gösterimi 104

Tablo 7.14 Kullanılan Konservasyon Malzemeleri 113 Tablo 7.15 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 114 Tablo 7.16 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 115 Tablo 7.17 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 116 Tablo 7.18 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 117 Tablo 7.19 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 118 Tablo 7.20 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 119 Tablo 7.21 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 120 Tablo 7.22 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 121 Tablo 7.23 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 122

Tablo 7.24 Künye Bilgisi 126

Tablo 7.27 Kullanılan Konservasyon Malzemeleri 144 Tablo 7.28 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 145 Tablo 7.29 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 146

(16)

Tablo 7.30 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 147 Tablo 7.31 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 148 Tablo 7.32 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 149 Tablo 7.33 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 150 Tablo 7.34 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 151 Tablo 7.35 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 152 Tablo 7.36 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 153

Tablo 7.40 Kullanılan Konservasyon Malzemeleri 171 Tablo 7.41 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 172 Tablo 7.42 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 173 Tablo 7.43 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 174 Tablo 7.44 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 175 Tablo 7.45 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 176 Tablo 7.46 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 177

Tablo 7.50 Kullanılan Konservasyon Malzemeleri 195 Tablo 7.51 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 196 Tablo 7.52 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 197 Tablo 7.53 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 198 Tablo 7.54 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 199 Tablo 7.55 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 200 Tablo 7.56 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 201 Tablo 7.57 Onarım Öncesi- Onarım Sonrası KarĢılaĢtırılması 202

(17)

ġEKĠLLER LĠSTESĠ

Sayfa No ġekil 4.1 Asit Varlığı Nedeniyle Kırılgan Hale GelmiĢ Bir Eserin Sayfaları 36 ġekil 4.2 Bakır Oksidasyonu Nedeniyle Kırılgan Hale GelmiĢ Bir Eserin

Sayfaları 40

ġekil 4.3-4 Mürekkebin Kağıtta Yaptığı Hasar 41

ġekil 4.5-6 Mikroorganizma Hasarının VermiĢ Olduğu Tahribat 42 ġekil 4.7-8 Kâğıtta Böcek Tahribatı ve Detaylı Görüntüsü 43 ġekil 5.1 Metal Malzemeler (Penset, Bistüri, DiĢçi Aletleri, Makas,

Maket Bıçağı) 45

ġekil 5.2 Fırçalar, Silgi, Kalem, Sulu Kalemler 46

ġekil 5.3 Pilexi, Cam, AhĢap ve Ağırlıklar 46

ġekil 5.4 Ġğne ve ĠbriĢim Ġplikler 46

ġekil 5.5 Mikrometre 47

ġekil 5.6 Keten Ġplik 47

ġekil 5.7 Deri Boyaları, Akrilik Boya, Sulu Boya, Kuru Pastel ve

Kuru Kalem Boyalar 47

ġekil 5.8 YapıĢtırıcı ve Bağlayıcılar 48

ġekil 5.9 YapıĢtırıcı ve Bağlayıcılar 48

ġekil 5.10 YapıĢtırıcılar 48

ġekil 5.11-12 Deri ve Kâğıt Kartelası 49

ġekil 6.1 Örnek Belgeleme Raporu 56

ġekil 6.2 Esere Sol Üst KöĢeden Numaralandırma Verilmesi (174a Yüzeyi) 57 ġekil 6.3 Yazma Eserin Dijital Ortamda Fotoğraflanması 59

ġekil 6.4 Kuru Temizlik 60

ġekil 6.5 Eserin Etil Alkol ile Dezenfeksiyonu 61

ġekil 6.6 5‟li Forma Çizimi Örnekleri 61

ġekil 6.7-8 Kâğıttaki Eksik Kısımların Japon Kâğıdı ile Onarılması 62 ġekil 6.9-10 Onarımı Tamamlanan Eserin Forma Haline Getirilmesi 63

ġekil 6.11 Sırt DikiĢ Tekniği 63

ġekil 6.12-13 Ġki Duraklı Sırt DikiĢi ve Detay Görüntüsü 64 ġekil 6.14-15 Sırtın NiĢasta Kullanılarak Tekstil ile SağlamlaĢtırılması 64

(18)

ġekil 6.16-17 Deri Yastık Üzerine Kolon DikiĢi Atılması 65 ġekil 6.18 Balıksırtı Tekniği ile ġiraze Örgüsü 65

ġekil 6.19 Orijinal ġiraze Örgüsü Monteleme 65

ġekil 6.20-21 Yan Kâğıt Uygulaması (Onarımdan Önceki ve Sonraki Durumu) 66

ġekil 6.22 Cilt ile Metin Kısmı Ayrılması 66

ġekil 6.23 Cilt ile Metin Kısmı BirleĢmesi 66

ġekil 6.24-25 Onarım Öncesi ve Sonrası Fotoğraflanması 67

ġekil 7.1 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Ön Kapak 70

ġekil 7.2 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Arka Kapak 70

ġekil 7.3 Niğde Ġl Halk 101-1589/ Sırt 71

ġekil 7.4 Niğde Ġl Halk 101-1589/ Etek 71

ġekil 7.5 Niğde Ġl Halk 101-1589 / BaĢ ġiraze 71

ġekil 7.6 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Ön Kenar 71

ġekil 7.7 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Etek Kısmı Detay 71 ġekil 7.8 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Sertab- Mîklep 71 ġekil 7.9 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Sertab –Mîklep – Arka Kapak 72 ġekil 7.10 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Arka Kapak Ġçi – Metin 1a 74

ġekil 7.11 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Metin 74

ġekil 7.12 Niğde Halk 101-1589 / Ön Kapak Ġçi –Metin 2a 74

ġekil 7.13 Niğde Halk 101-1589 / Metin 2b-3a 74

ġekil 7.14 Niğde Ġl Halk. 101-1589 / Cetvel Kırıkları 74 ġekil 7.15 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Metin Eski Onarım 74 ġekil 7.16 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Metin Detay 75 ġekil 7.17 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Metin Detay 75 ġekil 7.18 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Metin 242b-243a 75 ġekil 7.19 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Metin Detay 75 ġekil 7.20 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Metin 86b-87a 75 ġekil 7.21 Niğde Ġl Halk 101-1589 / Ġç Kapak – Yan Kâğıt 75

ġekil 7.22 Formaların Kuru Temizliği 77

ġekil 7.23 Sırtın Kuru Temizliği 77

(19)

ġekil 7.26 Eski Onarımların Alınması 78

ġekil 7.27 Eski Onarımların Alınması 78

ġekil 7.28-29 Cetvel Kırıklarının Remoistenable Tekniği ile SağlamlaĢtırılması 78 ġekil 7.30-31 Eksik Kısımların 35 g/m² Kalın Japon Kâğıdı ile Onarılması 79 ġekil 7.32-33 KopmuĢ Yaprakların Yer Tespit ĠĢlemlerinin Yapılıp Monte

Edilmesi 79

ġekil 7.34-35 KopmuĢ Yaprakların Yer Tespit ĠĢlemlerinin Yapılıp Monte

Edilmesi 79

ġekil 7.36-37 Onarımı Yapılan Varakların DüzleĢtirilerek Eski Düzenine

Getirilmesi 80

ġekil 7.38-39 Sırt DikiĢinin Ġki Duraklı Keten Ġplik ile Dikilmesi 80 ġekil 7.40 Tekstilden Sırt Bezinin YapıĢtırılması 80 ġekil 7.41 Keten Ġplik ile Yastık ve Kolon DikiĢi Yapımı 81

ġekil 7.42 ĠbriĢim ile ġiraze Örgüsü 81

ġekil 7.43 Cilt Temizliği Yapılması 81

ġekil 7.44 Cilt Temizliği Yapılması 81

ġekil 7.45-46 Onarım Cildinin Altından Orijinal Cildin Çıkarılması 81 ġekil 7.47-48 Onarım Cildinin Altından Orijinal Cildin Çıkarılması 82 ġekil 7.49-50 Onarım Cildinin Altından Orijinal Cildin Çıkarılması 82 ġekil 7.51-52 Onarım Cildinin Altından Orijinal Cildin Çıkarılması 82

ġekil 7.53 Orijinal Ön – Arka Kapak 83

ġekil 7.54 Murakka SağlamlaĢtırma 83

ġekil 7.55-56 Arka Kapaktaki Süsleme Üzerine Asetat Konularak ġablon

Çıkarılması ve Ön Kapağa Ġğneli Kalıp OluĢturulması 83

ġekil 7. 57-58 Orijinal Ön Kapak Deri Parçalarının Alınması 84 ġekil 7.59-60 Murakka SağlamlaĢtırma Sonrası Japon Kâğıdı Ġle Kaplanması 84 ġekil 7.61-62 Arka Kapağın Eksik Alanlarının Onarılması ve Ön Kapağın

Uygun Renkte Deri Ġle Kaplanması 85

ġekil 7.63 Ön Kapak Üzerine Orijinal Deri Parçalarının Eklenmesi 85 ġekil 7.64-65 OnarılmıĢ Ġç Kapak Kâğıdının Yerine Monte Edilmesi 86 ġekil 7.66 Onarımı YapılmıĢ Esere Yan Kâğıt Takılması 86 ġekil 7.67 Eserin Metin ve Cilt Kısmının BirleĢtirilme ĠĢlemi 87

(20)

ġekil 7.68-69 Koruma Amaçlı Asitsiz Kartondan Muhafaza Kutusu Yapılması 87 ġekil 7.70 a-Japon Kâğıdı Kartelası, b-Deriler, c-Asitsiz Karton, d-Keten Ġplik

e-ĠbriĢim Ġpleri, f-NiĢasta, g-Klucel-G, e-Metil Selüloz 89

ġekil 7.71 BYEK 1569 / Ön Kapak 101

ġekil 7.72 BYEK 1569 / Arka Kapak 101

ġekil 7.73 BYEK 1569 / Sırt 102

ġekil 7.74 BYEK 1569 / BaĢ Kısmı 102

ġekil 7.75 BYEK 1569 / Etek Kısmı 102

ġekil 7.76 BYEK 1569 / BaĢ ġiraze 102

ġekil 7.77 BYEK 1569 / Ön Kapak BaĢ Kısmı Detay 102 ġekil 7.78 BYEK 1569 / Ön Kapak Etek Kısmı Detay 102 ġekil 7.79 BYEK 1569 / Arka Kapak BaĢ Kısmı Detay 102 ġekil 7.80 BYEK 1569 / Arka Kapak Etek Kısmı Detay 102

ġekil 7.81 BYEK 1569 / Sırt Detay 103

ġekil 7.82 BYEK 1569 / Ön Ġç Kapak Detay 103

ġekil 7.83 BYEK 1569 / Arka Kapak - Yan Kâğıt 104

ġekil 7.84 BYEK 1569 / Ön Kapak - Yan Kâğıt 104

ġekil 7.85 BYEK 1569 / Metin 1b-1a 105

ġekil 7.93 BYEK 1569 / Metin 88b-Ia 106

ġekil 7.94 BYEK 1569 / Metin 1b Detay 106

ġekil 7.95 BYEK 1569 / Metin 43a Detay 106

ġekil 7.96 BYEK 1569 / Metin Detay 106

(21)

ġekil 7.101 Eski Onarımların Alınması 109 ġekil 7.102-103 Bant YapıĢtırıcıların Trikloretilen ile Temizlenmesi 109

ġekil 7.104-105 Klucel–G ile SağlamlaĢtırma 109

ġekil 7.106-107 Metin 43a Yüzeyinin Japon Kâğıdı ile Tamamlanması 110 ġekil 7.108-109 Deri Yastık Üzerine Kolon DikiĢi Atılarak ġiraze Örülmesi 110 ġekil 7.110-111 Cilt Kapaklarının Temizlenmesi 111 ġekil 7.112-113 Cilt Kapaklarından Onarım Derilerinin Alınması 111 ġekil 7.114-115 Cilt Kapaklarının Yeni Murakka Yapılarak Tamamlanması 111 ġekil 7.116 Onarım Ġçin Uygun Renkte Deri Boyanması 112

ġekil 7.117 Burdur 1631 / Ön Kapak 129

ġekil 7.118 Burdur 1631 / Arka Kapak 129

ġekil 7.119 Burdur 1631 / Sırt 129

ġekil 7.120 Burdur 1631 / Sertab-Mîklep- Arka Kapak 129

ġekil 7.121 Burdur 1631 / Mîklep 129

ġekil 7.122 Burdur 1631 / Sertab-Mîklep 129

ġekil 7.123 Burdur 1631 / BaĢ Kısmı 130

ġekil 7.124 Burdur 1631 / Etek Kısmı 130

ġekil 7.125 Burdur 1631 / BaĢ ġiraze 130

ġekil 7.126 Burdur 1631 / Etek ġiraze 130

ġekil 7.127 Burdur 1631 / Ön Kapak Cilt Detay (BaĢ) 130 ġekil 7.128 Burdur 1631 / Ön Kapak Cilt Detay (Etek) 130 ġekil 7.129 Burdur 1631 / Sertab-Mîklep DıĢ Kapak Detay (Etek) 131 ġekil 7.130 Burdur 1631 / Sertab-Mîklep DıĢ Kapak Detay (BaĢ) 131

ġekil 7.131 Burdur 1631 / Cilt ġemse Detay 131

ġekil 7.132 Burdur 1631 / Sırt Detay 131

ġekil 7.133 Burdur 1631 / Ġç Kapak Detay 131

ġekil 7.134 Burdur 1631 / Ġç Kapak Detay 131

ġekil 7.135 Burdur 1631 / Ġç Kapak –Yan Kâğıt 134

ġekil 7.136 Burdur 1631 / Yan Kâğıt- Metin 1a 134

ġekil 7.137 Burdur 1631 / Metin 1b-2a 134

ġekil 7.138 Burdur 1631 / Metin 11b-12a 134

(22)

ġekil 7.140 Burdur 1631/ Metin Detay 134

ġekil 7.141 Burdur 1631 / Metin Detay 135

ġekil 7.143 Burdur 1631 / Metin 81a 135

ġekil 7.145 Burdur 1631 / Metin Detay 135

ġekil 7.146 Burdur 1631 / Metin 122a 136

ġekil 7.152-153 Metin ile Cilt Kapakları Ayrılması 138

ġekil 7.154-155 Eski Onarımların Alınması 138

ġekil 7.156-157 Eski Onarımların Alınması 139

ġekil 7.158-159 Mürekkep Korozyon Hasarlı Yüzeylerin Klucel-G ile

SağlamlaĢtırılması 139

ġekil 7.160-161 Eksik Yüzeylerin Japon Kâğıdı ile Tamamlanması 140 ġekil 7.162-163 Ġki Duraklı Sırt DikiĢinin Dikilmesi 140

ġekil 7.164 Yan Kâğıt Takılması 140

ġekil 7.165 Deri Yastık Üzerine Kolon DikiĢi 141

ġekil 7.166 Orijinal ġirazenin SağlamlaĢtırılması 141 ġekil 7.167-168 Orijinal ġirazenin Monte Edilmesi 141 ġekil 7.169-170 Cilt Kapaklarının Temizlenmesi 141

ġekil 7.171-172 Onarım Derisinin Alınması 142

ġekil 7.173 Murakka SağlamlaĢtırılması 142

ġekil 7.174-175 Böcek Deliklerinin Selüloz Hamuru ile Tamamlanması 142 ġekil 7.176-177 Deri ile Eksik Kısımların Tamamlanması 143

ġekil 7.179 BYEK 1445 / Arka Kapak 159

(23)

ġekil 7.182 BYEK 1445 / Etek Kısmı 159

ġekil 7.184 BYEK 1445 / Etek ġiraze 159

ġekil 7.185 BYEK 1445 / Cilt Kapak Kâğıdı (Ġç) 159

ġekil 7.186 BYEK 1445 / Cilt Kapak Sırt Detay 160

ġekil 7.187 BYEK 1445 / Cilt Ön Kapak Detay 160

ġekil 7.188 BYEK 1445 / Cilt Arka Kapak Detay 160

ġekil 7.189 BYEK 1445 / Cilt Kapak Sırt Detay 160

ġekil 7.190 BYEK 1445 / Ġç Kapak Kâğıt –Yan Kâğıt Ia 162

ġekil 7.191 BYEK 1445 / Yan Kâğıt –Metin IIa 162

ġekil 7.192 BYEK 1445 / Metin IIIb-IVa 162

ġekil 7.193 BYEK 1445 / Metin 30b-31a 162

ġekil 7.198 BYEK 1445 / Filigran Detay 163

ġekil 7.200 BYEK 1445 / Mühür Detay 163

ġekil 7.202 BYEK 1445 / Mühür Detay 164

ġekil 7.203 BYEK 1445 / Sırt DikiĢi Detay 164

ġekil 7.204-205 Eserin Açılarak Fotoğraflanması 165

ġekil 7.206-207 Fırça ile Kuru Temizlik 166

ġekil 7.208 Eski Onarımların Alınması 166

ġekil 7.209-210 %70 „lik Etanol Çözeltisi ile Dezenfeksiyon

ĠĢlemi 167

ġekil 7.211-212 Klucel –G ile SağlamlaĢtırma 167

ġekil 7.213-214 Metin 59a Yüzeyinin Japon Kâğıdı ile Tamamlanması 167 ġekil 7.215 Onarımı Tamamlanan Varakların Forma Haline Getirilmesi 168

ġekil 7.216 Ġki Duraklı Sırt DikiĢi 168

(24)

ġekil 7.218-219 Yastık Üzerine Kolon DikiĢi Atılması ve ġiraze Örgüsü

Örülmesi 169

ġekil 7.220-221 Onarım Bantlarının Alınması ve Trikloretilen ile Temizlik

Yapılması 169

ġekil 7.222-223 Eksik Alanların Yeni Murakka Yapılarak Tamamlanması 170 ġekil 7.224-225 Eksik Alanların Yeni Murakka Yapılarak Tamamlanması 170 ġekil 7.226-227 Eksik Alanların Deri ile Tamamlanması 170

ġekil 7.229 BYEK 534 / Arka Kapak 183

ġekil 7.230 BYEK 534 / Sırt 183

ġekil 7.231 BYEK 534 / BaĢ Kısmı 183

ġekil 7.232 BYEK534 / Etek Kısmı 183

ġekil 7.234 BYEK 534 / ġiraze Detay 183

ġekil 7.235 BYEK 534 / Cilt Ġç Kapak 183

ġekil 7.236 BYEK 534 / Cilt Ön Kapak Detay 184

ġekil 7.237 BYEK 534 / Cilt Arka Kapak Detay 184

ġekil 7.238 BYEK 534 / Ön Ġç Kapak –Yan Kâğıt 186 ġekil 7.239 BYEK 534 / Arka Ġç Kapak – Metin 68b 186

ġekil 7.240 BYEK 534 / Metin 1a 186

ġekil 7.245 BYEK 534 / Metin –Sırt Detay 187

ġekil 7.247 BYEK 534 / Metin Detay 187

ġekil 7.249 BYEK534 / Metin Filigran Detay 188

ġekil 7.250 BYEK 534 / Metin Sırt DikiĢi Detay 188 ġekil 7.251 -252 Eserin Açılarak Fotoğraflanması 190

(25)

ġekil 7.255-256 Eski Onarımların Alınması 191 ġekil 7.257-258-259 KopmuĢ Parçaların Yerine Monte Edilmesi 191 ġekil 7.260 -261 Eksik Yüzeylerin Ġnce ve Kalın Japon Kâğıdı ile

Tamamlanması 192

ġekil 7.262 Ġki Duraklı Sırt DikiĢi 192

ġekil 7.263-264 Orijinal ġiraze Örgüsünün Monte Edilmesi –Yeni ġiraze

Örülmesi 193

ġekil 7.265-266 Yeri Tespit Edilemeyen Parçaların Monte Edilmesi 193

ġekil 7.267-268 Kuru Temizlik Yapılması 194

ġekil 7.269 Cildin %70‟lik Etanol Çözeltisi ile Temizlik Yapılması 194 ġekil 7.270-271-272-273 YapıĢtırıcı ve Etiketlerin Temizlenmesi 194

(26)

1. GĠRĠġ

1.1. Konunun Tanımı ve Önemi

Yazma eser; el ile yazılıp, insan unsurunun aktif olarak üretip çoğalttığı her türlü birikimsel bilgiyi ihtiva eden eserlerdir. Yazma eserler; sanatsal, tarihi, bilimsel, dini veya sosyal önemi olan gelecek nesiller için korunması gerekli kültür varlığı eserlerdir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı‟na bağlı olarak kurulmuĢ Türkiye Yazma Eserler Kurum BaĢkanlığı Türkiye‟de yazma eserlerin koruma ve onarımının yapılması üzerine hizmet vermektedir. Kurumun kurulma amacı; kütüphaneleri, kütüphanecilik ilke ve standartları çerçevesinde eĢ güdüm içinde yönetmek, her türlü kütüphanecilik hizmetlerini doğrudan veya elektronik ortamda sunmak, kütüphanecilik standartlarını geliĢtirmek, eserlerle ilgili çalıĢmalarda ilkeleri belirlemek, geliĢtirmek ve değiĢen ihtiyaç ve koĢullara uygun olarak ilgili mevzuatı oluĢturmak, gerekli fiziki koruma ve güvenlik Ģartlarını oluĢturarak eserlerin sağlıklı bir Ģekilde saklanmasını sağlamak, konservasyon ve restorasyon çalıĢmalarıyla ilgili araĢtırma-geliĢtirme faaliyetlerini yürütmek, kullanılacak malzemeleri üretmek, temin etmek, eserlerin konservasyon ve restorasyonlarını yapmak, kütüphane koleksiyonlarını zenginleĢtirmek, eserlere iliĢkin bilimsel çalıĢmaları derlemek, eserlerin kütüphanecilik ilkelerine uygun olarak kataloglama, sınıflama ve bibliyografya çalıĢmalarını yürütmek, veri tabanlarını oluĢturmak üzerine kurulmuĢtur.

Türkiye Yazma Eserler Kurumu BaĢkanlığı bünyesine bağlı 3 adet Bölge Müdürlükleri bulunmaktadır. Bu bölge müdürlükleri Ġstanbul Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü ve Ankara Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü‟dür. AraĢtırmanın yapıldığı 5 adet yazma eser Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü‟ne kayıtlı olan eserlerden oluĢmaktadır. Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü ise 20 Temmuz 1984 tarihinde kurulmuĢtur. Üç katlı olan kütüphanenin bir çok amaçlı salonu, on bir çalıĢma odası, bir CD arĢiv odası, el yazması eserlerin korunduğu dört özel çelik kasa deposu ile matbu eserlerin yer

(27)

Burdur Ġl Halk Kütüphanesi‟ni sel basması sonucu çok değerli yazma eserlerin zarar görmesi üzerine, ülkemizin çeĢitli kütüphanelerinde bulunan değerli yazma koleksiyonlarını bir araya toplamak, bakım ve onarımlarının yapılmasını sağlamak, eserleri uygun ortamlarda muhafaza ederek araĢtırmacıların hizmetine sunmak amacıyla kurulmuĢtur. Kütüphane, satın alma, bağıĢ ve devir yoluyla çeĢitli kiĢi, kütüphane ve kurumlardan pek çok yazma ve nadir eseri bünyesine katmıĢtır. Bugüne kadar 101 farklı yazma ve nadir eser koleksiyonu kuruma devir olarak gelmiĢtir. Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi Müdürlüğü, 28.12.2010 tarihinde kabul edilen 6093 sayılı “Türkiye Yazma Eserler Kurumu BaĢkanlığı KuruluĢ Ve Görevleri Hakkında Kanun” ile KONYA YAZMA ESERLER BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ olmuĢtur. Bölge Müdürlüğü‟nde Kitap ġifahanesi Biriminde 11 adet Restoratör hizmet vermektedir (TYEK, 2018).

AraĢtırmanın amacı, yazma eserlerde konservasyon dünya standartlarında nasıl yapılmalıdır; ön görülen aĢamalar nasıl ilerlemektedir, bir yazma eser koruma süreci hangi aĢamalardan geçmektedir, kullanılan malzeme ve teknik uygulama sürecinin değerlendirme ölçütleri nelerdir sorularından yola çıkarak uygulamanın araĢtırmacı tarafından nasıl yapıldığının aktarılması amaçlanmaktadır.

Yazma eser konservasyonu, yazma eserin yapısını özgün niteliklerine bağlı kalarak korumak, bozulmasına yol açan nedenleri ve etkenleri açığa çıkarmak, en uygun ve en etkili koruma yöntem ve malzemelerini saplayarak bunları eser üzerinde uygulamak, fiziksel ve estetik bütünlüğü aslına bağlı kalarak sağladıktan sonra eseri sergileme veya depolama için hazırlamaktır.

Yazma eserlerin konservasyonuna yönelik uygulamalar aktif ve pasif konservasyon olarak ikiye ayrılmaktadır. Bu yaklaĢım üzerine, aktif konservasyon uygulamaları ile doğrudan esere müdahaleden önce, eserlerin hasar görmelerinin veya hastalanmalarının önüne geçebilmek için pasif konservasyon uygulamalarının mümkün olduğunca ideal düzeyde olmasını sağlamak gerekmektedir. Bu durum için kütüphane binalarında uygun yalıtım, iklimlendirme, yangın ve alarm sistemleri kurulmalıdır. Kapsamlı bir afet planı oluĢturularak binanın maruz kaldığı veya kalabileceği tehlikelere karĢı alınacak önlemler belirlenmelidir.

(28)

Eserlerin doğru bir Ģekilde konserve edilebilmesi, geliĢmiĢ analiz yöntemleri kullanılarak yapısal incelemelerinin, fiziksel, kimyasal ya da biyolojik hasar tespitinin ayrıntılı bir Ģekilde tanımlanabilmesi ile mümkündür. Öncelikle yazma eserlerin tamamında ayrıntılı bir hasar tespit çalıĢması yapılmalıdır. Sadece gözle görülen hasar ve hastalıkların onarımları, gözle görülemeyen analizler neticesinde ortaya çıkan hastalıkların da ilerlemeden önüne geçilmesi gerekmektedir.

Yazma eserin konservasyonu yapılırken ön inceleme, planlama, belgeleme, malzeme hazırlama ve uygulama aĢaması önemlidir. Bu bilgiler neticesiyle konservasyon aĢamalarına geçiĢ sağlanır. Konservasyon aĢamalarında; belgeleme süreci, sayfa numaralandırılması, fotoğraflama, kuru ve yaĢ temizlik, dezenfeksiyon, forma çizimi, onarım, forma düzenlemesi, sırt dikiĢi, yastık, kolon dikiĢi, Ģiraze örgüsü ve cilt ve metin kısmı birleĢimi, fotoğraflama ve son durum belgeleme birbirini takip eden sıraya göre devam etmektedir.

1.2. Kullanılan Materyal ve Yöntemi

AraĢtırma materyali, Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü‟ne kayıtlı Niğde Ġl Halk Kütüphanesi 101/1589, Burdur 1631, BYEK 1569, BYEK1445 ve BYEK 534 envanter numaralı eserlere aittir. Yazma eser depolarında hasar-hastalık taraması yapılırken, özellikle biyolojik ve kimyasal hasarlı kitapların koruma altına alınmasına öncelik verilmektedir. Çünkü biyolojik ve kimyasal hasarlı kitapların acil müdahale edilmediği taktirde daha büyük hasarlara sebep olduğu tespit edilmiĢtir. Bu sebeple Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğüne‟ne kayıtlı ve konservasyonu yapılmıĢ beĢ adet yazma eser, kimyasal ve biyolojik hasarlara sahip olduğu için konservasyon iĢleminde öncelik verilmiĢ eserlerdir. Niğde Ġl Halk Kütüphanesi 101/1589 envanter numaralı yazma eser, kimyasal bozulma türlerinden olan, bakır metali katalizli oksidatif bozulma hasarına (cetvel kırığı hasarına) sahiptir. Burdur 1631 envanter numaralı yazma eser, kimyasal bozulma türlerinden demir mazı mürekkebi etkisiyle oluĢmuĢ mürekkep korozyonu hasarına sahiptir. BYEK 1569, BYEK 1445 ve BYEK 534 envanter numaralı yazma eserler ise biyolojik bozulma

(29)

iĢlemine alınmıĢtır ve bu eserlerin konservasyon aĢamaları konservatör olarak araĢtırmacı tarafından yapılmıĢtır.

Bir yazma eserin konservasyon sürecinde, öncelikle ilk çalıĢmalar depolarda yazma eserlerin hasar-hastalık taramaları yapılarak, koruma altına alınması acil olan eserlerin tespiti ve değerlendirilmesi ile baĢlamaktadır. Konservasyonu yapılacak olan esere karar verildikten sonra bu alanda eğitim almıĢ uzman konservatörle istiĢare edilerek çalıĢmaya baĢlanmaktadır. Konu ile ilgili uzman kiĢilerle karĢılıklı inceleme, planlama ve değerlendirmeler yapılarak eserin mevcut hasar-hastalık durumu, yapılacak olan konservasyon iĢlemleri, konservasyon süreci ve doğru malzemenin kullanımı belirlenerek ön planlama çalıĢması yapılmaktadır. Planlama yapıldıktan sonra; konservatör, eseri alarak incelemeye almaktadır ve kendi değerlendirmelerini, tespitlerini metin ve cilt hasar-hastalıkları üzerinden belgelemektedir. Belgeleme yazma eserler için ilk ve en önemli konservasyon aĢamasıdır ve son derece önem arz etmektedir. Konservatör, eserde değiĢikliğe yol açabilecek durumları veya ön incelemeye baĢlamadan önce bu iĢlemlerin yapılmasının gerekli olup olmadığını tespit etmelidir. Yazma eserler tarihi bir miras niteliği taĢıdığı için yapılacak her iĢlem belgelenmelidir. Yazma eser onarımı metin ve cilt kısmı olmak üzere iki aĢamalı olarak değerlendirilmektedir. Belgeleme sonrası eserin metin kısmında her sayfanın sol üst köĢesine numaralandırılma verilerek yaprak sayısı belirlenmektedir. Bu belirlemenin ardından iĢlem öncesi detaylı fotoğraf çekimleri yapılıp, eserin kuru ya da yaĢ temizlik aĢamasına geçilmektedir. Temizlik sonrası hasar-hastalık durumuna göre eser dezenfekte edilmektedir. Eser onarımı için gerekli malzemeler temin edilerek metin ve cilt onarımları yine hasar-hastalık durumu göz önüne alınarak yerinde ya da eser ve metin bloğu birbirinden ayrılarak gerçekleĢtirilmektedir. Yapılan her iĢlem aĢaması detaylı olarak fotoğraflandırılmaktadır. Eserin metin onarımları, uygun mikron kalınlığına göre Japon kâğıtları ile yapılmaktadır. Genel olarak metin tamamlamalarında ise yapıĢtırıcı olarak metil selüloz ve Klucel-G kullanılmaktadır. Cilt onarımı ise cildin orijinal yapısına göre uygun malzeme tespit edilerek (deri, tekstil, kâğıt, ebru, bez) yapılmaktadır. Cilt tamamlamalarında yapıĢtırıcı olarak niĢasta kullanılmaktadır. Onarımı tamamlanan eserin son durum fotoğrafları çekilerek yapılan iĢlemler

(30)

belgelenmektedir. Eser belgeleme raporu ile birim sorumlusuna teslim edilerek bir yazma eserin konservasyon süreci tamamlanmaktadır.

1.3. Konu Ġle Ġlgili Literatür

Konu ile ilgili taranan literatür arasından araĢtırmamızda faydalandıklarımızdan önce kitaplara sonra tezlere yer verilmiĢtir.

DÖLEN, Emre, (2015), Dünyada ve Türkiye’de Kâğıtçılığın Tarihçesi, Kocaeli.

Kitabın içeriği; kâğıdın bulunuĢu ve yayılıĢı, Avrupa‟da kâğıt üretiminin geliĢimi, matbaanın bulunuĢu ve yayılıĢı, kâğıt üretiminin makineleĢmesi, modern kâğıt üretimi, Osmanlı döneminde Türkiye‟de kâğıt üretimi, Cumhuriyet döneminde Türkiye‟de kâğıt üretimi ve Türkiye‟de kâğıt üretimi baĢlıklarından oluĢmaktadır. Kâğıdın tarihçesiyle ilgili bilgilere ulaĢmada önemli kaynak oluĢturmaktadır.

Ġbrahim Müteferrika Kâğıt Müzesi, Medeniyet Hamuru; Kâğıt ve Bir Eski Dönem Kâğıthanemiz Kâğıthâne-i Yâlâkâbâd, Copytürk Printhouse, Yalova, 2013.

Kâğıdın tarihsel geliĢiminden Dünya‟da ve Türkiye‟de kâğıdın geliĢimi, kâğıt öncesi dönemler, cilt, ebru, hat sanatı, pul sanatı, mühürler, el yapımı kâğıt konusuna kadar kâğıt ile ilgili gerekli tüm detaylar kitabın içeriğinde bulunmaktadır. Kâğıdın tarihçesi ve geliĢim süreci ile ilgili bilgilere ulaĢmada kaynak oluĢturmaktadır.

SOMER, ġekibe Nihal, (2011), Kütüphane Malzemesinin Bakım ve Kullanımında IFLA ĠLKELERĠ, Ġstanbul.

Altı ana bölümden oluĢan kitabın içeriği, kütüphane malzemesi için baĢlıca tehlikeler nelerdir sorusuna karĢı; güvenlik ve afet planlaması, çevre faktörleri, geleneksel kütüphane malzemeleri, fotografik ve film tabanlı ortam, görsel iĢitsel taĢıyıcılar ve yeniden biçimlendirme baĢlıklarından oluĢmaktadır. Bu bölümdeki çevre koĢullarındaki etkenlerden yararlanılmıĢtır.

(31)

KONUKLAR, Mehmet, (2011), Kâğıt Eserlerin Korunmasında Yeni Yöntem AraĢtırılması, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

BeĢ ana bölümden oluĢan tezde kâğıt eserlerde asit kaynakları, kâğıt üretiminde kullanılan hammadde ve kimyasallar, lignin, mürekkepler, atmosferik kirleticiler ve yapıĢtırıcılar baĢlıklı konulardan yararlanılmıĢtır.

YAZICI, Kezban, (2008), Türkiye’de Elyazması Eserlerin Korunması ve Restorasyonu, Yüksek Lisans Tezi, T.C. Marmara Üniversitesi Türkiyat AraĢtırmaları Enstitüsü Bilgi ve Belge Yönetimi Anabilim Dalı, Ġstanbul.

Dört ana bölümden oluĢan tezde yazının bulunuĢu ve ilk yazılı belgeler, el yazması eserlerin geliĢimi ve bu eserleri oluĢturan unsurlar, koruma uygulamaları, restorasyon ve malzemenin bozulma nedenleri baĢlıklı konulardan yararlanılmıĢtır.

KOCABAY, Ö. Gökçe, (2012), Yazma Eserlerde Kimyasal Bozulmalar Ve Kimyasal Bozulmaların Durdurulması, Uzmanlık Tezi, T.C. Kültür Ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, Ġstanbul.

BeĢ ana bölümden oluĢan tezde; yazı hakkında genel bilgi, yazı araçları geliĢimi,yazma eserler hakkında genel bilgi, konularından yararlanılmıĢtır.

(32)

2. YAZI VE YAZI MATERYALLERĠ

2.1. Yazının ve Yazı Materyallerinin GeliĢmesi

Tarihin ve uygarlıkların baĢı olarak kabul edilen yazı, ağızdan çıkan seslerin, sözcüklerin gözle görülebilen ya da elle dokunulabilen iĢaretler veya simgeler haline dönüĢmesi, olarak tanımlanmaktadır (Alkım, 1991:3).

Yazı tarihinin, bilimsel olarak M.Ö. Sümerler ve Elamlıların kullandığı “protoliterate” denilen resim yazısı ile baĢladığı kabul edilse de, Yontma TaĢ Çağı‟nda mağaraların duvarlarına kazılarak yapılan iĢaretlerin duygu düĢünce ve inanıĢları ifade ettiği bilinmektedir. Ancak insanlığın tarihsel ve kültürel birikiminde çok önemli bir role sahip olan yazı, bugünkü harf yazısı durumuna geliĢinde birçok aĢama geçirmiĢtir. Bu evreleri Alkım (1991:3) beĢ döneme ayırmıĢtır.

I. Madde yazısı; yazı tarihçilerinin, amacın çeĢitli maddeler kullanılarak anlatıldığı dönem olarak tanımladığı dönemdir.

II. Yazının Ģekil haline dönüĢmeye baĢladığı dönem.

III. Fikir yazısı (ideografi) ya da resim yazısı (piktografi) dönemi. IV. Fikir yazısından hece yazısına geçiĢ dönemi.

V. Hece yazısından harf yazısına geçiĢ dönemi.

Madde yazısı, insanın duygu, düĢünce ya da isteğini anlatmak üzere çeĢitli maddeleri yan yana getirmesi ile oluĢturulan ve kalıcı olmayan bir iletiĢim aracıdır. En belirgin örnekleri de mezar olarak nitelendirilen dolmenler, menhirler, sayma çubukları ile gidilen yönü belirtmek için toprağa sağlanan değnek olarak söylenebilir. Günümüzde Peru ve Bolivya da çobanlarca kullanılan düğüm yazısı bir diğer madde yazısı örneğidir. Dal ve çubuklar ile üzerine bağlanan renkli iplikler ve bu ipliklere belirli aralıklarla atılan düğümlerdir. Madde mektubu olarak adlandırılan, bir haberin ya da bilginin, bir yerden baĢka bir yere gönderilen maddeler ile ifade edilmesi de madde yazısına örnek olarak gösterilmektedir (Alkım, 1991:4).

(33)

Ģekillerin veya bir takım iĢaretlerin aracılığı ile iletiĢimin sağlandığı yönündedir. (Yıldız, 2000:2)‟da Alkım‟da esinlenerek bu dönemi, ilk baĢlarda doğal çizgiler ile oluĢturulan realist mağara sanatı, zaman içinde Ģematize olarak sembolik bir hal aldığını ifade etmektedir. Petroglifler olarak adlandırılan bu çizimler, prehistorya uzmanları arasında, yazı, sanat veya kült amaçlı yapıldıklarına dair tartıĢmalara neden olmuĢtur. Ancak hangi amaçla yapılırsa yapılsınlar sonuçta yazı malzemesi taĢ ya da kayanın üzerine yapılan ilk anlatım Ģekilleridir.

Petroglif çizimlerinin geliĢmesi ile birlikte, tek sözcük iĢaretleri bir fikri belirttikleri için yazı tarihinde “fikir yazısı” (ideografi) ya da bir anlamın resmini belirttikleri için “resim yazısı” (piktografi) olarak tanımlanmaktadır. Toplum hayatına geçildiği ve insanlar arasındaki iliĢkilerin de geliĢtiği bu dönemde, geleneklerin, kutsal törenlerin, düĢüncelerin ve bilgilerin doğru bir Ģekilde değiĢmeden gelecek toplumlara aktarılması zorunluluğu doğmuĢtur. Bu nedenle de özellikle Mezopotamya ve eski Mısır‟da ilk olarak iĢaret sayısı çoğaltılmıĢtır. Dönemin sonuna doğru taĢ, kemik veya benzeri malzemelerden yapılan eserlerin üzerine çizilen piktografik Ģekiller, zamanla geliĢerek ideogram ve sembollere dönüĢmüĢtür (Alkım, 1991:5; Baysal, 1991:20).

Fikir yazısı istenilen düĢünceyi anlatabiliyor fakat insanın ağzından çıkan sesleri, kelimeleri veya cümleleri yansıtamıyordu. Toplum hayatının geliĢmesi ile birlikte insanlar arasındaki iletiĢim de artmıĢ duygu ve düĢüncelerin paylaĢılması, bilgi ve deneyimlerin aktarımı gibi durumların yanı sıra din veya inanıĢların getirdiği özel durumlar neticesinde resim ve ideogramların sayısı oldukça artmıĢtı. Ancak bu durum soyut durumları ifade edebilmede de yetersiz kalmaktaydı. Örneğin göz resmine, organ olarak “göz”ün yanı sıra “görmek” eyleminin de anlamı yüklenmekteydi. Fakat bu durum ağaç resmi ile “ağaç”ı belirtmek için uygun olmasına rağmen ağacın çeĢidi olarak “gürgen” ifade edilmek istendiğinde sıkıntı oluĢturuyordu. Bu nedenle akrofoni denilen yöntemle sesler belirlendi. Bu uygulamanın geliĢtirilmesiyle eski Mısır ve Sami metinlerinde görülen sesleĢme (fonotizm) ortaya çıkmıĢtır. Örneğin Sümerce‟de A.A. “baba” anlamına gelmekte, A.A.A. ise büyük baba anlamına gelmektedir. Tek heceli sözcüklerin ses değerlerinin aynı sesi taĢıyan baĢka sözcüklerde geçmesi halinde orada da kullanılmasıdır. Hece

(34)

yazısı sisteminde, ideogramlar, hece iĢaretleri, sözcükler ve onların baĢına konan belirleyici iĢaretlerden (determinatifler) oluĢur. Bu uygulamaların heceler ile ortaya çıkmasından dolayı dönem, hece yazısı dönemine geçiĢ olarak adlandırılmaktadır (Alkım, 1991:6; Yıldız, 2000:3-4).

Hece yazısından harf yazısına geçiĢ dönemi olan son dönemde ise yazı tarihçilerine göre iki farklı yöntemden harf sistemine geçilmiĢtir. Bunlardan birincisi eski Mısır yazısında görülen tek heceli bir ifadenin, zamanla sadalı elemanını kaybetmesiyle tek ses iĢareti haline gelme sürecidir. Örnek olarak ise “baykuĢ”u ifade eden baykuĢ çiziminden zamanla “m” harfine dönüĢmüĢtür. Ġkinci olarak ise akrofoni yolu ile harf yazısına geçiĢtir. Bu süreç ise eski Sâmi yazısında dolayısıyla Fenike yazısında bulunmaktadır. Örnek olarak da eski Sâmi yazısında “aleph”, sığır, öküz anlamında Ģekil olarak da basit bir sığır kafası ve boynuzu ile ifade edilirken, zamanla sembolize edilmiĢ ve “a,e” seslerini karĢılamakta kullanılmaya baĢlanmıĢtır. Aynı iĢaret Fenike yazısından Yunan yazısına “A” (alpha) olarak geçmiĢ, “a” sesli harfi olarak kullanılmıĢ ve alfabenin ilk harfi olarak da günümüze kadar gelmiĢtir (Alkım, 1991:7; Baysal, 1991:22).

Yazının bulunuĢunun ardından üzerine yazı yazılacak malzeme arayıĢı da ortaya çıkmıĢ ve bunun için tarih içinde bölgeden bölgeye değiĢen çözümler bulunmuĢtur. Üzerine yazı yazmak için kemikler, ağaç kabukları ipekli kumaĢlar gibi çeĢitli malzemeler kullanılmıĢ olmakla birlikte baĢlıca malzemeler kil tabletler, papirüs ve parĢömen olmuĢ ve sonunda kâğıt ortaya çıkmıĢtır (Ġbrahim Müteferrika Kâğıt Müzesi, 2013:14).

2.1.1. Erken Dönem Yazı Materyalleri

Tarihsel geliĢimde papirüs, parĢömen ve kâğıt öncesi dönem “erken dönem yazı araçları” biçiminde adlandırılmıĢtır. Kâğıdın henüz bilinmediği ancak insanların yazıyı kullanmaya baĢladıkları eski çağlarda, üzerine yazı yazılabilen çok farklı malzemeler kullanılmıĢtır. Bu çeĢitlilik aynı zamanda bugün dahi hayranlık uyandıran ve insan zihninin sınırlarını zorlayan, bir kısmı da henüz çözülmemiĢ,

(35)

Ġlkyazı araçları çevre Ģartlarına bağlı olarak belirlenmiĢtir. Mısır‟da taĢların çokluğu sebebi ile taĢların kullanımı, Mezopotamya bölgesindeki ırmakların oluĢturduğu kil tabaka sebebi ile kil tabletlerin kullanımı, Çin ve Orta Asya bölgelerinde kemik kullanımı, Hindistan‟da ağaç kabuğu ve yaprakların kullanımı, bazı bölgelerde ağaç kabuğu üstünde balmumu tabakasının, kumaĢın, metaller vb. kullanımı bunun göstergesi olarak kabul edilebilir.

Yukarıda sıralanan yazı araçları, önce doğada kolayca bulunan ve üzerinde çok fazla iĢçilik gerektirmeyen düz yüzeyli nesnelerden seçilmiĢtir. Bu sınıfa dahil edilebilecek ve ilk akla gelen yazı malzemesi düz taĢlardır. Bunun en tipik örnekleri mağara duvarları ve düz taĢ yüzeyleri olmuĢtur. ĠĢlenmesi taĢa göre çok daha kolay olan kil tabletler ve kilden elde edilen çanak-çömlek parçaları da insanın kullandığı yazı malzemelerinin ilk örneklerindendir.

Yazı malzemeleri arasında önemli bir grup da madenlerdir. ĠĢlenmesi kolay olan yumuĢak madenler bu grubun ilk sırasında yer almıĢlardır. Yazı malzemesi olarak en çok kurĢun, bronz ve kalay gibi madenler kullanılmıĢtır. Dayanıklı, kolay bulunur ve daha ucuz olmaları nedeniyle bu maddeler üzerine yazı yazma tercih edilmiĢtir. Bunlar bazen rulo bazen de tablet Ģeklinde muhafaza edilmiĢlerdir.

Bitki kökenli organik yazı malzemeleri içinde ilk kullanılan, ağaç yaprakları ve kabuklarıdır. Özellikle coğrafi Ģartların uygun olduğu bölgelerde bu tür malzemeler uzun süre yazı malzemelerinin ilk sırasında yer almıĢlardır. Ağaçların yanı sıra kullanıma uygun olan kimi daha küçük bitkilerin yaprak ve kabuklarının da bu amaç için kullanıldığı olmuĢtur. Doğada hazır halde bulundukları için yaygın kullanımları çok kolay olan bu malzemelerden ağaç yaprağı kabuktan daha fazla tercih edilmiĢtir. Bunun sebebi de daha kolay iĢlenir olmasıdır. Kitap anlamına gelen Latince “liber” sözcüğünün bir anlamı da ağaç kabuğudur. Rulo ve kodeks biçimlerinde kullanılmıĢ örnekleri, günümüze ulaĢmıĢ olan ağaç yaprakları ve kabukları kadar olmasa da ketenden yapılmıĢtır. Ġlk örnekleri Mısır‟da, biçim olarak da ağaç yaprakları ve kabuklarına benzeyen malzemede yazı taĢıyıcısı olarak kullanılmıĢtır.

(36)

AhĢap yazı taĢıyıcılar arasında en basit yöntemlerden biri de tahtanın üzerine doğrudan mürekkeple yazma Ģeklidir. Yazı daha kolay okunabilsin diye bu tahtalar kireç ya da alçı ile beyazlatılmıĢtır. Özellikle papirüsün nadir bulunduğu bölgelerde uzun süreli ve yaygın kullanım imkânı bulan ahĢap plakanın bazen ortası bıçakla çizilerek aĢındırılmıĢ ve ikiye katlanmıĢtır. Tahta tabletler metnin uzunluğuna bağlı olarak birden fazla olması durumunda, birbirine bağlanıyor; bugünkü söyleyiĢ ile birbirini izleyen sayfalar biçiminde sıralanıyordu.

Diğer bir ahĢap yazı malzemesi de balmumu ile sıvanmıĢ levhalardır. Bu malzeme yazı yazmada insanlara büyük kolaylık sağlamıĢtır. Çünkü bu tabletler üzerine yazılan yazıyı kolaylıkla silmek ve böylece tableti defalarca kullanmak mümkün olabiliyordu. Balmumu tabletlerin biçim ve kullanılıĢları kısaca Ģöyledir: Ġki tarafı düz olan yazı tahtasının bir yüzü oyulup içine balmumu tabakası yapıĢtırılır. Yazı, bu tabakanın üstüne tığ kalemle yazılır. Balmumu tabletler, tahta tabletler gibi ikili ya da daha fazla sayıda bir araya getiriliyorlardı. Bu hali ile tahta ve balmumu tabletler bugünkü kitap biçiminin ilk örnekleridir denilebilir.

Erken dönem yazı malzemelerinden bir diğeri de hayvan derisidir. Dayanıklı bir yapıya sahip olması ve saklanması daha kolay olduğu için dünyanın pek çok yerinde bu amaçla kullanılmıĢtır. Deriyi parĢömenden ayıran, farklı üretim yöntemleri oluĢmuĢtur. Ġlk kez Yakındoğu‟da kullanılmaya baĢlandığı bilinen deri, tüyleri alınmıĢ hayvan pöstekisinin, mazı istifi içeren bitkisel maddelerle tabaklanması ile elde edilir. Günümüzde varlığını devam ettirmeyi baĢarabilen birçok ilkel topluluklarda da bilgi taĢıyıcı olarak deri kullanılmaktadır.

Elde edilmesi zor olduğundan dolayı fildiĢi yazı malzemesi olarak sınırlı sayıda kullanılmıĢtır. Her yerde bulunmadığından ve pahalı olmasından yaygın bir Ģekilde kullanılmamıĢtır. Daha çok Mısır ve Asya ülkelerinde kullanıldığı görülür. Renginin güzelliği, cilalanmasının kolay olması, taneciklerindeki incelik, bozulmaması ve üzerine yazı yazılmasına müsait olması gibi özelliklerinden dolayı tercih edilmiĢtir. Ancak üzerindeki mürekkebin silinmesiyle bir zarar oluĢabilir

(37)

Tüm bu yazma malzemelerin hem yüzeylerinin küçük olması hem de taĢınmalarının güçlüğü insanları daha uygun yazı malzemesi aramaya itmiĢtir (Kocabay, 2012:7-10).

2.1.2. Papirüs

Ġnsanlığın çok önemli buluĢlarından birisi olan yazı ile birlikte yazı yazılacak gereçler ile yazı araçları da icat edilmiĢ ve bunlar zaman içinde çok çeĢitlenmiĢtir. Günümüzün vazgeçilmez yazı aracı kâğıttan önce, yüzyıllar boyu onun yerine papirüs ve parĢömen kullanılmıĢtır.

M.Ö. 3000‟li yıllardan itibaren Mısır‟dan yayılarak tüm dünyada yazı aracı olarak kullanılmaya baĢlayan, Latince “cyperus papyrus” diye adlandırılan papirüs, yine aynı adla bilinen ve Nil vadisinde yetiĢen bitkinin yapraklarından yapılıyordu. En basit anlatımı ile papirüsün elde ediliĢi Ģöyledir: Bitkinin sapları henüz taze iken parçalara bölünüp soyulur, böylece öz ortaya çıkar. Bu da ince ama olabildiğince enli parçalar halinde kesilir ve suyla ıslatılmıĢ bir tahtanın üzerine kenarları çok az üst üste gelecek Ģekilde yan yana dizilir. Bu tabakanın üzerine ters yönde olacak Ģekilde ikinci bir öz tabakası dizilir ve ardından bu yüzey yassı, geniĢ bir taĢla dövülüp, niĢasta içeren özün yapıĢkanlığı sayesinde iki tabaka birbirine yapıĢtırılır. Bu Ģekilde elde edilen yaprak güneĢte kurutulduktan sonra ponza taĢıyla, bazen de midye ve fildiĢi bir çubukla düzlenir. Bundan sonra da un ve sirke karıĢımından yapılan yapıĢtırıcı sayesinde yukarıda anlatılan yöntemle yapılan yapraklar ihtiyaç olduğu kadar birleĢtirilebilir. BirleĢtirilen ve daha sonra rulo Ģeklinde saklanan bu yaprakların sayısı genelde 20-50 arasındadır.

Papirüsün kalitesini sadece kullanılan malzeme değil ruloların geniĢliği de belirlerdi. Rulo yaprakları üzerine yazı yazmak oldukça güçtü. Bu nedenle önce ayrı rulo yapraklarına yazılıyor, bunları sonradan birleĢtirme yoluna gidiliyordu. Yazı kâğıt üzerinde sütunlar halinde yer alıyordu.

Yazmanın zor olduğu papirüs rulolarında, bir düzeltme yapmak ve aranan bir kısmı bulmak zordu ve metindeki kısımları karıĢtırma tehlikesi vardı. Tüm bunlar

(38)

papirüsün parĢömen karĢısında önemini yitirmesinin ve aynı zamanda parĢömende kodeks biçimini tercih etmenin nedenleridir.

Üzerinde yapılan iĢlemlerden dolayı deri olmasına rağmen yazı malzemesi olarak deriden ayrı tutulan parĢömen, antik çağda papirüsün en ciddi rakibi haline gelmiĢ ve zaman içinde papirüsten daha yaygın hale gelerek kâğıda kadar insanlığın en yaygın yazı malzemesi olmuĢtur. AraĢtırmacılar arasında ilk kullanımının hangi yüzyılda olduğu konusunda fikir ayrılıklarının olmasının nedeni de deriden ayrı tutulup tutulmaması ile ilgilidir. Günümüz kâğıt ve kitap formlarının oluĢması için çok önemli fikirler veren parĢömen bu bakımdan da çok değerli ve özel bir yazı malzemesidir. ParĢömenin yazı malzemesi olarak yaygınlaĢması okuma ve yazma sanatını bütünüyle değiĢtirmiĢtir (Kocabay, 2012: 10-11).

2.1.3. ParĢömen

Latince karĢılığı ‟‟pergamenum” olan parĢömen kelimesi Pergamum (Bergama) kentinin isminden gelmektedir. ParĢömenin hazırlanması yavaĢ ve karmaĢık bir süreçtir. Ġlk zanaatçıların hazırlamıĢ oldukları el kitapları iyi deri seçiminin çok önemli olduğunu vurgulamaktadır. Kesim evinde uygun deriler arayan parĢömen yapımcısı aynı zamanda yünün veya tüyün rengini de hesaba katmak durumundaydı, çünkü bu renk parĢömenin son halini aldığı yüzeye yansıyacaktı. Beyaz koyun veya sığırlardan beyaz parĢömen çıkacak ve parĢömenin estetik olarak hoĢa giden yönlerinden biri olan gölgeli kahverengi örüntüler alacalı sığırların ve keçilerin yansıması olacaktı. Her Ģeyden önce parĢömen yapımcısı deriyi bir tarife göre de yeterince temiz oluncaya kadar soğuk ve temiz bir akarsuda yıkamalıydı. Deri çürümeye baĢladıkça tüyler doğal olarak dökülürler. Sıcak ülkelerde ıslak deriler bu durumun olması için güneĢin altına serilebiliyorlardı. Ne var ki, genellikle parĢömen yapımında tüyden arındırma süreci yapay olarak gerçekleĢtiriliyordu. Bunun için deriler üç ile on gün arasında içerisinde kireçli su bulunan tahta veya taĢ teknelere batırılıyor ve tekneler günde birkaç defa tahta bir sopayla karıĢtırılıyordu. Sonra bir bir ıslak ve kaygan deriler çıkarılıyor ve tüylü tarafı dıĢa gelecek Ģekilde büyük bir kavisli dik tahta zemine seriliyordu. ParĢömen yapımcısı her iki ucunda

(39)

Ortaya çıkan alttaki deri eğer hayvanın türü beyaz ise pembe, eğer kahverengi ise daha soluk bir görünüme sahip oluyordu. Mümkün olduğunda dıĢ tabaka da sıyrılıyordu. Tüyün bulunduğu bu yüzey parĢömenin damarlı tarafı olarak bilinir. Tüyden arındırılmıĢ ve temizlenmiĢ pösteki, içindeki kireçten arındırılmak üzere iki gün boyunca su içerisinde durulanırdı. Sürecin ikinci aĢamasında deri parĢömene dönüĢtürülürdü. Bu aĢamada son durulama sonrasında yumuĢak ve ıslak olan deri kurutulmak üzere bir sergiye gerili olarak asılırdı. Bu sergi, kasnak biçiminde olabildiği gibi dörtgen biçiminde de olabiliyordu. Deri, çerçeveye çivilenemiyordu. Çünkü kuruma sürecinde deri çektiği için kenarlar yırtılabilirdi. Daha sonra deri sergi üzerinde kurumaya bırakılır ve bu aĢamada çekerek daha da sıkı hale gelirdi. Tümüyle kuruduğunda kazıma ve tıraĢlama yeniden baĢlardı. Bu aĢamada deri sıkı olurdu. Daha sonra burgular gevĢetilir kuru ince ve opak parĢömen sergiden çıkarılır ve rulo yapılarak saklanırdı. Muhtemelen ortaçağ yazıcıları bir parĢömeni bu Ģekilde satın alıyorlar ve sonradan kendileri deriyi yazmaya hazır hale getirmek için tebeĢirle perdahlıyorlardı. ParĢömen olağanüstü düzeyde dayanıklıdır. Bin yıldan fazla bir süre bile kusursuz bir Ģekilde kalabilir. Ġyi bir parĢömen; yumuĢak, ince, kadifemsidir ve kolay kıvrılır. ParĢömen yapmak için sığır, koyun, keçi, domuz ve eĢek derileri kullanılır. Kuzu ve oğlakların derisi daha taze olduğu için diğerlerinden daha değerlidir ancak geyik ve antilop gibi nadir bulunan hayvanların derisi en değerli olanıdır.

M.S. 4. yüzyılda papirüsün ilk sıradaki yerini kesin olarak alan parĢömenin maliyeti daha yüksekti ve yapılan iĢlem daha fazla emek istiyordu. Hristiyan kilisesinin de desteğini alan parĢömen, papirüsten üstün olan yönleri sayesinde olumsuz yanlarını kapatmayı baĢarmıĢtır. ParĢömenin kullanılmaya baĢlaması ile birlikte iki önemli ilerleme kaydedilmiĢtir: Bu malzeme öncelikle kaba kamıĢ fırçasından çok daha kullanıĢlı olan kaz tüyünün kullanılmasını sağlamıĢtır. Aynı zamanda katlanıp üst üste konarak dikilen yapraklarla, bugünkü kitapların atası kodeksler elde edilmiĢtir. Çünkü parĢömenin fiziksel özellikleri bu malzemeyi rulo biçiminden çok kodeks biçiminde kullanmayı gerektirir (Kocabay, 2012: 11-12).