TT-len Mualla, sonuçta bırakıl mıştır bırakılmasına ama ye diği onca dayak, çektiği onca çile de yanına kâr kalmıştır. Üstelik bu ne ilk akıl hasta nesi serüvenidir, ne de son olacaktır. “Klee de kimmiş...” diyecek kadar kendine güve nen, Picasso’nun övgülerine mazhar olan, Fransız resim eleştirmenleri tarafından To- ulouse-Lautrec’le kıyaslanan Fikret M ualla’nın 1903-77 arasında geçen uzun ömrü akıllara durgunluk verecek kadar trajik, bir o kadar da çizgi dışıdır. 19 Temmuz 1977 akşamı, Alp dağlarının ete ğindeki bir köyde hayata göz lerini kapatan Fikret Mualla, bugün dünyanın en büyük ressam larından biri olarak kabul ediliyor. Peki, bunun gerisinde nasıl bir ömrün yat tığını, hangi bedellerin öden diğini bilenimiz kaç kişi aca ba?
Birinci Dünya Savaşı yılla rı... Küçük Fikret, el bebek- gül bebek büyütülen son de rece zeki ama biraz hırçın bir çocuktur. En büyük zevki Kuşdili’ne inip futbol oyna yanları seyretmek, fırsatını buldukça da top peşinde koş maktır. Beklenmedik bir ka za, futbolcu olmak için yanıp tutuşan Fikret Mualla’nın he veslerini yerle bir eder. Sağ a- yak bileği kırılmış ve alçıya alınmıştır. Bir yıl okulundan, arkadaşlarından uzaklaş mak zorunda
Fikret M ualla
Küstah ve dervij
T a b l o l a r ı e n f a z l a t a k l i t e d i l e n T ü r k r e s s a m ı . P i c a s -
s o ' y a k a f a t u t a c a k k a d a r m a ğ r u r , o n u n i l t i f a t l a r ı n a
m a z h a r o l a c a k k a d a r y e t e n e k l i . Ö n c e İ s t a n b u l ' u , s o n
r a P a r i s ' i d a r e t t i l e r F i k r e t M u a l l a ' y a . O d a k i m i z a
m a n p a s i f , k i m i z a m a n d a a d a m a k ı l l ı a k t i f b a ş k a l d ı r ı
l a r l a i n t i k a m ı n ı b i r ö l ç ü d e a l d ı . A k ı l
h a s t a n e l e r i n d e v e m e y h a n e l e r i n d e
g e ç t i ö m r - ü d e r b e d e r i . V e l h a s ı l ,
ö l ü m ü n ü n o n d ö r d ü n c ü y ı l ı n d a a r t ı k
i t i r a f e d e l i m k i , M u a l l a T ü r k i y e ' y e
b i r k a ç n u m a r a b ü y ü k g e l d i . . .
A
yazpaşa'da bir a- partm anın zili çalındı. 1937 yı lında bir akşam üstüydü. Kapıyı açan genç kadın, iki polisin arasında zorlukla ayakta duran, saçı sakalı uzamış, üstü başı yırtık, yalınayak adama şaşkınlıkla baktı. Polis sordu:- Fikret Adil’in evi mi? - Evet.
- İmzalayın şu kağıdı. Kağıtta, yalınayak adamın Bakırköy’den taburcu edildi ği ve ilerdeki davranışlarının sorumluluğu kendilerinde ol mak şartıyla teslim edildiği belirtiliyordu. Genç kadın fazla bir şey anlamadan, kor ku içinde zaptı imzaladı...
Adam, Bakırköy’den Tak- sim’e kadar yirmi kilometre lik yolu yayan ve yalınayak yürüttüklerini, bir karakol dan ötekine devredile devre- dile bütün gününü sokaklar da geçirdiğini söylüyordu. Ta banlarının durumu, yürüyüşe falakanın da eşlik ettiği kanı sını uyandırıyordu. Adamı banyoya soktular, saatlerce ayaklarını pansuman ettiler, temiz elbiseler giydirip yatır dılar."
Fikret Adil’in beklenme dik misafiri, adaşı ünlü res sam Fikret Mualla’dan baş kası değildir. Tam bir yıldır Bakırköy Em raz-ı Akliye Hastanesi’nde “konuk”
edi-Fikret Mualla’nın bir arkadaşı tarafından yapılmış portresi... Portrenin yapıldığı yıllarda geceleri uykusu çok azdı. Şafakla kalkar, sütlü kahvesini içer, biraz çalışır, karşısına şarap şişesini alırdı.
__jj *-Futbolcu olmak istiyordu
ama olamadı. Beklenmedik bir kaza bütün hevesini kursağında bıraktı. Ama Paris yıllarında, Fener bahçe'nin Nicele maç yapacağını öğrenince oturup uzun bir mektup yazdı klübe. Nice'in oyun düzenini, tehlikeli futbolcularını anlattı...
“ İşte zavallı yine resim yapıyor. Para kazanacağı yer de boyalarla, fırçalarla uğra şıyor, sonra ekmek parası bu lamıyor!
Doğru, bu bezirganların hakları var. Resim yapmak, resim yaptırmak zengin cemi yetlerin lüksüdür ve ben leb lebiciler arasında bir ucube yim. Ben bu kitle içinde on larca bir deliyim. Nitekim bence de, beni resim yapmak tan uzak tutan herhangi bir kimse de benim düşmanımdır ve ben de ruhen fakir bir ce miyetin ve tufeyli zenginliğin müthiş düşmanıyım.
Benim gibi düşünenler de yok değil. Onlarla buluşunca rahatım. Fakir, fakat bahtiya rım. Fakat onlardan ayrılınca yalnız kalıyorum. Düşenin pek dostu yoktur Leblebis- tan’da.”
“Üsera K arargâhı” adlı öyküsünde Berlin’lerden, Pa ris’lerden dönüp geldiği İs
tan b u l’u böyle tanımlıyor Fik ret M ualla. Haklıdır, Leble- b ista n ’da g er çekten de yok tur düşenin dos tu. Almanya’da alkol şişeleri üs tünde yükselen şöhreti, kendin den önce ulaş m ıştır İsta n bul’a. Resim ho calığı yapmak is ter, kendisinden “akıllı” olduğu na dair rapor ta lep edilir. Onun böyle lüksleri yoktur. O yıl larda Semiha Berksoy’a yakın olabilmek için Beyoğlu’na ta şınırken ya da içki parası için Nâzım Hikmet’in kitaplarına desen çizerken görürüz onu. Petrograd Meyhanesi’ne olan içki borcunu, daha sonra so kak kapısına asılacak olan “Şişeyle Rakı İçen Adam” tablosunu yaparak öder. D ostları arasında yer alan Fikret Adil, Bedri Rahmi, Su at Derviş ya da Abidin Dino ise bir şarap parası miktarın- ca yanaşabilmektedirler yanı na. Bohemse bohem, marji- nallikse sapına kadar marji naldir o...
1938 yılında Fikret Mual- la’nın babası ölür. Bu ölüm hayatının akışını bir kez daha değiştirir. Kendisine kalan yüklüce mirastan sadece o değil, çevresindeki hemen herkes yararlanır. Mualla ilk iş olarak, içinde akıl hastane sinde yattığına dair en ufak
Paris, 18 Aralık 1946. Demek ki soğuk bir kış gecesi Mualla, eski Türkçeyle bir şeyler çiziktirmiş.
V
-i-''
. 'JtJJ ' ~>Vsonuçta hafif topal ka lacağı anlaşılır. Mualla’nın bir ömür boyu peşinden sürükle yeceği buhranların ilk tohu mu atılmıştır artık. Birdenbi re son derece sinirli, geçim siz, kavgacı bir insan olmuş, annesinin ölümü ve babasının yeniden evlenmesi ise bu genç adamın ruhundaki isya nın tuzu-biberi haline gelmiş tir.
Fikret Mualla’yı 1920’ler- de Almanya’da görürüz. Gö rünüşte mühendislik tahsil et mek için oradadır ama, bal gibi bilmektedir evden uzak laştırılmak için Almanya’ya gönderildiğini. Almanya ve bir süre sonra tüm hayat, Mu alla için iki kanaldan akmaya
nar’ın Cahit Sıtkı Tarancı için yaptığı, “Onun alkole gidişi hepimizden farklıydı. O, san ki içindeki birinin susuzluğu nu dindirmek için içer gibiy di.” tesbiti Mualla için de ge- çerlidir. Çünkü, aksayan sa dece ayağı değil, hayatıdır da. Kadınlar, yüz vermedikleri yetmiyormuş gibi ikide bir to pallığını da vururlar yüzüne. Bu ise iyice çileden çıkartır o- nu, yüklendikçe yüklenir al kole. Kısa sürede, “sızıncaya kadar içen, ağız dolusu küfre den ve sürekli kavga çıkartan lar” sınıfına terfi eder. 1928 yılında, yani henüz yirmi beş yaşındayken B erlin’de akıl hastanesine kapatılır. Teşhis, “alkolik delirium”dur.
S , J / s, j ' „ . /
- " . % / t - ' ***•
’ Ayfl f
rahmi gibi, içinde barındırdı ğını dışarı atmak için, fırsat kollamaktadır...
İlk aksilik, para transfe rinde başlar ve bu kadar aksi lik, Mualla’nın paniğe kapıl masına yeter de artar bile. İkinci Dünya Savaşı gerginli ğinin bir kâbus gibi kentin üzerine çökmesi de işin tuzu- biberi olur. Kısa sürede her kese borçlanır, herkesle kav ga eder ve bir kadeh şarap içebilmek için tüm yeni giysi lerini satar. Montparnesse so kaklarında hafif aksayarak yerlerden izmarit toplayan ki şinin, Türk ressam F ikret Mualla olduğunu artık tüm sanat çevreleri bilmektedir...
Yoksulluk dolayısıyla ye
mek yeme alışkanlığını tümüyle yiti rir M ualla. Sadece iç mektedir. Al- manlar’ın Pa ris’i işgali, g en çliğ in in birkaç yılını A lm anya’da geçirmiş sa natçı için bir fırsattır. Fa şizm kendisi ni uzaktan yakından ilgi lendirmediği halde, borçları yüzünden onu evden atmak is teyen Yahudi komşusunu A l ınanlara jurnal- lemekten çekin mez. Bu neden le, ömür boyu Alman işbirlikçi si olmakla suçla nacaktır... Paris polisi nin peşini bırak maması, en kü çük olayı fırsat bilerek anasın dan emdiği sütü burnundan getir mesi, kıyasıya dövmesi biraz da bunun mu sonu cudur? Biyogra fisini yazan O r han Koloğlu ve Taha Toros’a gö re evet. Ama o da az değildir
hani. Bir bardak şarap için garsonlara ya da tablo avcıla rına dağıttığı resimler yüksek fiyatlarla satılmaya başlayınca küplere biner. Bağıra çağıra dolandırıldığını haykırır. Üs telik uluslararası bir komplo nun kurbanıdır ve bu komp lonun hazırlayıcıları Roose velt, Stalin ve Hitler’den baş kası değildir...
Fikret Mualla, ıssız bir parkta ilk kez tanıştıklarında kendini Picasso olarak tanıtan adama hiç inanmamış. Bunun üzerine ünlü ressam, alıp atölyesine götürmüş onu ve bir de tablosunu hediye etmiş. Mualla çıkar çıkmaz tabloyu şarap fiyatına satıp meyhanenin yolunu tutmuş.
Mualla, tablolarının çoğunu bir bardak şarap için garsonlara ya da tablo avcılarına dağıtır, daha sonra yüksek fiyatlarla satıldığını görünce küplere binerdi. Kendisine göre, bu tür şeyler tam anlamıyla bir uluslararası komploydu. İşte yok fiyatına sattığı tablolardan biri ve çalakalem çizdiği bir eskiz.
bir iz olmayan “temiz” bir nü fus cüzdanı çıkartır, sonra bir yolunu bulup öğrenci pasa portu alır. 15 Ocak 1939’da elveda der İstanbul’a. Düşle rini süsleyen, karabasanlarını katlanır kılan Paris onu bek lemektedir. Uçurumun ve za ferin ikiz kardeş gibi elele do laştığı, bir dönem Türk aydı nının kıblesi olan Paris...
Yahya Kemal için mektep, Necip Fazıl için memleket, Attila İlhan için yorgun bir serüven, Cemil Meriç için “biraz daha ışık” anlamını ta şıyan Paris, Fikret Mualla için tam yirmi dokuz yıl, kimi za man dizüstü, kimi zaman yü züstü yaşayacağı ana rahmi gibi bir şeydir. Ama her ana
Bir gün Lüksemburg Par- kı’nda resim yaparken, arka sından yaklaşan biri tabloyu gözden geçirir ve ayaküstü teklifini yapar: “Mösyö, tab lonuzu imzalayıp bana satar mısınız?” Mualla, bu haddini bilmezlik karşısında, artık ki şiliğinin bir parçası haline gelmiş bulunan öfke nöbetle rinden birine daha kapılır ve adamı tersler: “Sen resimden anlar mısın ki tablo satın al maya kalkışıyorsun?” “Biraz anlarım, çünkü ben de ressa mım” diye yanıtlar karşısın daki bu soruyu. Muhatabı ne kadar kibarsa, Mualla o ka dar aksidir: “Ressam mı, adın ne senin?” Alman cevap şa şırtıcıdır: “Picasso...” “Hadi ulan oradan” der bizimki, “şu sırada herkes kendini Picasso sanıyor...”
Ama Mualla’yla konuşan gerçekten de Picasso’nun ta kendisidir. Onu inandırmak i- çin alıp atölyesine götürür, hatta bir de tablosunu imza layıp armağan eder, canı iste dikçe de atölyesinde çalışabi leceğini söyler. Bunlarla ilgi lenmez Mualla, onu ilgilendi ren elindeki tablodur. Atölye den ayrılır ayrılmaz rastladığı ilk meyhaneye dalacak ve Pi casso’nun tablosunu birkaç şişe şarapla değişecektir...
Bu aşamadan sonra, Fik ret Mualla’nın yaptığı tablo ların değeri inanılmaz bir hız la yükselir. Ne var ki, sanatçı mızın hayatı ters bir seyir ta kip etmektedir. Çünkü tablo ları kapanın elinde kalmakta, o da şaraba doğru olan uzun yürüyüşünü sürdürmektedir. Arada, piyasaya karşı kendin ce tedbirler almaktan da geri durmaz Mualla. Söz gelişi, yaptığı tabloları imzalamıyor, ancak içki
parasını teslim ettikleri zaman lütfedip atıyor im zasını. Yine arada, daha önce bir başkasına sattığı tablosunu, “O eşşoğlu eş- şek zaten resimden anla maz” diye çalıp bir başka sına satması da vak’a-yı adiyedendir...
Tablolarının kazandığı şöhret, Fikret Mualla’ya sınıf değilse de kıyı atlatır. Seine Nehri’nin bohemya- ya mekân olan sol kıyısın dan, burju vazinin ege menliğinde ki sağ kıyısı na geçer. Sanatsever b u rju v alar M u a lla ’ya k o l- k a n a t g e r m e y e başlamışlar dır. Doğal olarak, yap tığı tüm tablolara el koymak ko şuluyla... “... Kö yümden son d e r e c e m e m n u - num. Hava lar portakal şerbeti gibi
nefis. Bol bol da güneş var. Paris’te hükümet var, şu var, bu var ama güneş yok! Hele hergelelikte envai mazarratı dokunmuş Paris otelcileri, gangster gibi mahalle bekçile ri, azgın polis komiserleri bu rada yok... Burada belki fakir, fakat temiz havada, toprakta, tarlada çalışan yediyüz kadar sevimli köylü var. Ses yok, pa tırtı yok. Bir sanatçı için seçi lecek en iyi yolu
Fikret Mualla, Paris’ten ayrılmadan önce yaşadığı evin balkonunda. Ev, Seine nehrinin burjuvazinin egemenliğindeki sağ yakasındadır. Ama bu ev dahi tutamaz onu Paris’te, kendini kırlara vurur, bir kır evinde ölür. bulduğumdan memnunum, bahtiyarım.”
Taha Toros’a böyle yazıyor Fikret Mualla. O artık bir dağ köyündedir. Buradaki tek uğraşı resim yapmak ve şarap içmektir, Üstelik bu köy ona, nedendir bilinmez, sürekli İs tan b u l’u hatırlatm aktadır. Arada geçirdiği felç, yurt öz lemini biraz daha depreştirir. G âvuristan’da ölmektense, Leblebistan’da olmayı tercih ettiğini yazar dostlarına. Son ra da artık yadırganmayan ünlü dipnotunu düşer tüm mektuplara: “Bunu yazan To sun, okuyana...”
Vatanıyla ilişkisini mek tuplarla sağladığı bu dönem de, Fenerbahçe’nin Nice takı mıyla Fransa’da futbol maçı yapacağını duyar. Her hakiki Türk gibi heyecanlanır. Ve oturup Fenerbahçe
Kulü-Fikret Mualla Paris kabarelerini resimlemeyi çok severdi
(solda) Bakırköy Akıl Hastanesi’nde yaptığı son resmi, oda arkadaşı Neyzen
Tevfik (sağda)
bü’ne, Nice takımının o- yun düzenini, taktiğini, tehlikeli futbolcularını, bunların nasıl marke edi leceğini anlatan ayrıntılı bir mektup yazar. Fener bahçe Kulübü, bu büyük ilgiye zarif bir mektupla yanıt verecektir: “İlginize çok teşekkür ederiz Bayan Mualla...”
Fenerbahçe, Fikret Mualla’nın verdiği bilgile rin ışığında Nice takımını yendi mi bilmiyoruz ama ayağından fazla aksayan hayatının, sanatçım ızı, ömrünün son günlerinde yine bir hastane köşesine kilitlediğini gayet iyi biliyo ruz. O, orada bir 19 Temmuz gecesi hayata gözlerini yum duğu zaman, arkasında pej mürde bir öm ür, yüzlerce tablo ve bütün bir Avrupa’yı kaplayan bir ün vardır. Cese di, yıllarını geçirdiği Alpler’in eteğindeki dağ köyüne gömü lür. Kemikleri, çok özlediği İstanbul’a ancak yedi yıl son ra getirilir.
S E F A K A P L A N
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Ta h a Toros Arşivi
