B~R TÜRK AM~RALI
XVI inci asr~n büyük Geograf~ : Piri Reis
Türk Tarih Kurumu Asba~kan~~ Bayan Afet, 1937 senesi ba~lang~-c~ nda Cenevre Co~rafya Cemiyeti konferans salonlar~ nda "XVI inci asr~ n
Türk co~raf tjac~s~, Amerikan~ n eski haritas~n~~ yapan Türk Amiral,: Piri Reis„ adl~~ bir konferans vermi~ti. ~sviçrenin ilim ve tarih muhitinde büyük bir dikkat ve ah-ika uyand~ran bu konferans/an ~sviçre matbuat~~ takdir-kör bir lisan ile bahsetmi~lerdi. Türk tarihi bak~ m~ndan çok k~y-metli bir etüd te~kil eden bu konferans~~ ( Belleten) in okuyucular~ na ay-nen sunuyoruz.
Dünya ilk sakinleri için çok esrarengizdir. ~nsanlar~n, üstünde ya~ad~klar~~ toprak hakk~nda do~ru bir fikir edinebilmeleri için ara-dan uzun zamanlar geçmesi laz~mgeldi. Be~eriyetin uzak men~eleri (co~rafya) çok az malümdur. Bu hususta bütün bildiklerimiz kab-lettarihin yeni ara~t~ rmalar~~ aras~nda farkedebildiklerimizden iba-rettir. Bir topra~~~ ke~fetmek seyahat al~~kanl~~~na ihtiyaç gösterir. Öyle anla~~l~yor ki be~eriyet daima yollar ara~t~ rm~~, ilk insanlar mü~killere ra~men bu umumi kaideye tabi olagelmi~tir. Bununla-beraber insanlar~n oturduklar~~ veyahut dola~t~ klar~~ yerlerin grafik-lerini tesbit etmeleri pek eski bir fikir oldu~u da anla~~ lmaktad~ r. (Bayan Afet konferans~n~ n bu noktas~ nda, dünyay~~ tasvir eden bir ta~~ üzerine yap~ lm~~~ haritan~ n resmini göstererek:
"~~te Sumerlilerde dünyay~~ tasvir eden en eski harita„
Bu konferans~mda size haritac~l~~~n eski tarihini anlatacak de~ilim; bu, benim ihtisas~ m baricindedir ; bunu yapabilmek için uzun ara~t~ rmalara, ve bu hususta mütehass~s olarak yeti~mi~~ ol-maga ihtiyaç vard~ r. Ben, sadece, Türkiyede yap~ lan ara~t~ rmalar neticesinde ke~fedilen bir haritadan bahsetmek istiyorum ki o da ço~ralyac~~ bir Türk Amiral~n~n yapt~~~~ ve Kristof Kolomb'un harita-s~ ndan da istifade ederek tamamlad~~~~ en eski Amerika haritaharita-s~ d~ r. Bu ke~fin tarihçesi ve Büyük Amiralm hayat~~ konferans~= mev-zuunu te~kil edecektir.
318 Afet
Yeni Türkiye Devleti, 1923 te imzalanan Lozan muahedename-siyle, kendisine Osmanl~~ imparatorlu~unun b~ rakt~~~~ harpler devrini, zaferle, bitirmi~~ bulunuyordu.
Osmanl~~ imparatorlu~unun enkaz~~ üzerinde kurulan devletler aras~nda Türkiye, Büyük Kurtar~ c~s~~ Atatürk'ün nazirsiz gayretleri sayesinde tam istiklâlini kazanm~~~ ve Cumuriyet ~eklinde teessüs etmi~tir.
Di~er bütün sahalarda oldu~u gibi ilmi sahada da ayni geni~~ ve müspet hamlelerle yürüyen yeni rejim, memlekette da~~mk bir halde bulunan ve o vakte kadar ya unutulmu~, ya toprak alt~nda, kilit arkas~nda b~rak~lm~~~ olan tarihi k~ ymetleri de meydana ç~kard~. Bu maksatla Istanbul'un saraylar~~ birer ilim mekezi haline konuldu.
(Bayan Afet, konferans~n~ n bu noktas~nda dinleyicilere:
Saray - burnunda yükselen ve XV inci as~rdan XIX uncu asra kadar her devrin mimari tarzlar~n~n karakteristik i~aretlerini ta~~yan Eski Topkap~~ hazinelerinden baz~~ röproclüksiyon'lar~nt projeksiyon ile gösterdi. Bu röpsodüksiyonlar ~unlar& :
1 — Osmanl~~ Sultanlar~n~n eski ikametgâh~~ olan Topkap~~ Müzesinin U111111",i manzaras~.
2 — Topkap~~ Müzesinin umumi plân~.
3 — Topkap~~ Müze ve Saray~. «Denizden görünü~ü.»
4 — Müzenin l~ fiyifk ve muhte~em giri~~ kap~s~~ «Orta Kap~». 5 — Müzenin iç odalar~ndan biri.
6 — Müzede zengin çini kolleksiyonu.
7 — Topkap~~ Saray~~ ve Müzenin manzaras~. 8 — Müzenin ba~ka bir panoramas~.
9 — Topkap~~ Saray~ndan bir manzara.
Filhakika Topkap~~ Saray~, paha biçilmez k~ymette hazineleri ihtiva etmektedir. Bir zamanlar Saray~n küçük bir camii olan yer bugün en de~erli kitaplarla zengin bir kütüphanedir. Bu kütüp-haneye tahsis olunan kitaplar~~ tefrik ve tasnif ederken o devirde (1929) Müzeler Umum Direktörü ve ~imdi Türk Tarih Kurumu Ikinci Reisi olan Bay Halil Edhem, bu eserler aras~nda fev-kalâde de~erli bir harita, daha do~rusu bir portulan (= sahilleri ve limanlar~~ anlatan eser) buldu. Bu portulan, o zamandan itibaren birçok âlimler taraf~ndan tetkik edildi. Bu ke~fi takiben müte-addit etüdler ne~rolundu. Türk Tarih Kurumu, Atatürk'ün emriyle, bu haritan~n kopyesini bast~rd~.
Bir Türk Amiral! 319
(Bayan Afet burada, dinleyicilerine ~unlar~~ gösterdi:
1 — Portulan~ n röprodüksiyonu. (Portulan'~ n tarihi 1513 tür Kemal Reisin ye~eni Piri Reis'in imzasuu ta~~ yor).
2 — Cumuriyet Hükumetinin, haritay~~ müteakip Devlet Matbaas~~ deldletiyle ne~retti~i Kitab~~ Bahriye-ki Piri Reis'in en mühim eseridir - , Türklerin gemicilik ilminde oldu~u gibi denizcilik il~nindeki istidat ve kabiliyetlerinin en büyük bir de/ilini te~kil eder.
3 — 1528 tarihli olan ve ~imali Amerikay~~ gösteren ba~ka bir dünya hciritas~ndan bir parça. Bu röprod~iksiyon elle yap~lm~~t~ r. (Hakiki bayüklüktedir).
Osmanl~~ imparatorlu~unun deniz hakimiyeti ve
bu hiskimiyetin XV inci as~r sonlar~na do~ru hudutiar~~ Türkler, XV inci as~rda, Istanbul'u fethettikten sonra Karadeniz ve Akdeniz'de hükümranl~ klar~n~~ temin için Venedikliler!, Cene-vizleri ve bunlar~n müttefiki olan Sen - Jan Sövalyelerini bir çok defalar yenmi~lerdi.
XVI ~ nc~~ as~rda, Türkler, hakimiyetlerini garpta Viyana'ya, Sarkta ve Cenupta Kafkasya, Iran, Mezopotamya, Suriye, Arabistan, Yemen, M~s~ r, Cezayir ve Tunus'a kadar geni~letmi~ierdi. Böylece muhtelif birçok denizlerle alâkalanan Türkler için Karadeniz bir Türk gölü halini alm~~t~, Akdenizin cenup, ~ark sahilleriyle hemen bütün adalar~~ ve Adriyatik'in ~ark k~y~lar~~ onlar~ n tasarrufuna geçmi~~ bulunuyordu. Türk bayra~~~ sadece K~z~ldeniz ve limman denizinde görünmekle kalm~ yor, Türk donanmas~~ onu hatta Hint adalar~~ sahillerine kadar götürüyordu.
(Bayan Afet ~u projeksiyon lar~~ gösterdi:
I — XVI ~nc~~ as~ rda Osmanl~~ donanmas~~ Karadenizde, hemen bü-tün Akdenizde, ve K~ z~ ldenizde, Basra Körfezinde ve Hint Okyanosunun bir k~sm~~ üzerinde hüküm sürüyordu.
2 — Meçhul bir Portekiz han/ac~s~ n~n 1517 de yap~lm~~~ haritas~~ (Hint Denizindeki Osmanl~~ hükümranl~~~~ burada saraha ten i~aret edil-mi~tir).
Burak Reisler, Kemal Reisler, Barbaros'lar Turgud Reisler,K~-hç Ali Reisler ve daha niceleri gibi Piri Reis de XV inci ve XVI ~nc~~ as~rlarda uzak denizlerde Türk hükümranl~~~~ tesis etmi~~ ve Türk donanmas~n~~ zaferden zafere götürmü~~ olan Türk amirallar~ndan biridir.
320 Afet
Piri Reisin tercümel hali
Piri Reis 1468 de Gelibolu'da do~mu~tur. Türk müverrihi ~bni Kemal bu ~ehir hakk~nda ~unlar~~ söylüyor: "Mevlidi darülgazvei Gelibolu idi ki oldiyarin do~an o~lanlar~~ timsah gibi su içinde büyürler. Be~ikleri ecel tekneleridir. Sabah ve ak~am gemilerin selsiresi avazesiyle uyurlar„.
Piri Reis'in deniz hayat~n~n ana hatlar~n~~ bizzat amcas~~ Kemal Reis'in hayat~nda aramak lâz~md~r. Zira bu mesle~e on iki ya~~nda giren Piri Reis, fas~las~z on dört y~l ameasm~n yan~nda ya~am~~~ ve onun bütün deniz sava~larma i~tirak etmi~tir.
Daha çok gene iken, Piri Reis, Kemal Reisin gemilerinde hemen bütün Akdeniz k~ y~lar~n~~ dola~t~, muhtelif vesilelerle ~spanya, Tunus, Fransa ve Adriyatik limanlar~nda durdu, bu se-yahatler esnas~nda o m~ntakalarm co~rafi ve bahri ~eraiti hak-k~nda fevkalâde de~erli bilgiler ve mü~ahedeler toplad~ . Müstah-kem ~ehir ve limanlara kar~~~ mücadele ve taarruzlarda, amca-s~n~n yan~nda geçirdigi on dört y~ll~k hür hayattan sonra, Piri Reis Amcas~n~n Osmanl~~ Padi~ah~~ Bayaz~t II. nin daveti üzerine devlet hizmetine girdi~ini gördü. Kemal Reisi yeni vazifelerinde de takip etti. Osmanl~~ hükümeti, Venedik Cumuriyetine kar~~~ harbe karar vermi~~ bulunuyordu (1498). Osmanl~~ bahriyesinde yüksek bir vazife alan Kemal Reis, ye~eni ile birlikte harp için hareket etti. Bu andan itibaren, Piri Reis, Osmanli deniz sava ~-lar~n~n hepsine i~tirak etmi~tir.
Piri Reisin, amcas~ndan uzak ve mes'ul ~ef s~fat~yle i~tirak etti~i ilk deniz muharebesi, Osmanl~~ ve Venedik bahri kuvvet-lerini Navarin ve Lepant körfezleri aras~ nda çat~~t~ ran kar~~-la~ma oldu. Ayr~~ ayr~~ dört çarp~~madan terekküp eden bu muha-re be esnas~nda Piri Reis bir donanmaya bilfiil kumanda etti, ve kazand~~~~ zafer sayesinde, Lepant kalesinin kap~lar~n~~ zorlad~. Bu zaferi, Venedik donanmas~n~n imhasiyle biten Modon zaferi takip etti. Kemal Reisin talebesi, cesareti ve hilnerleri saye-sinde, Osmanl~~ imparatorlu~una Adriyatikin ve Yunan denizinin Lepant, Modon, Koron, Draç gibi en ehemmiyetli sevkulcey~~ nok-talar~n~~ kazand~rd~.
Bundan sonra Kemal Reis, Sen-Jan ~övalyelerine kar~~~ bir muharebeye memur edildi. Piri Reis bu yeni seferde de amcas~na refakat etti. Fakat, ~iddetli bir f~rtmaya tutulan Amiral gemisi batt~~ ve Kemal Reis böylece dalgalara kar~~arak öldü.
Bir Türk Amiral> 321
Art~k Piri Reis, büyük koruyucusundan mahrumdur. Fakat; amcas~n~n mektebinde kazamlm~~~ bilgiler, uzun gemicilik y~lla-r~nda biriktirilmi~~ tecrübeler ona mümtaz bir mevki temin etmi~ti. Bu tarihten sonra Piri Reisi Geliboluya çekilmi~~ görüyoruz; ~imdi inzivagah~nda (Denizcilik Kitab~) n~~ vücude getirmek, ve - kendi tabiri veçhile - me~hur haritas~n~~ haz~rlamakla me~guldür.
Osmanl~~ taht~nda o zaman Yavuz Selim bulunuyordu. Yavuz 1516 - 17 de M~s~r seferine ç~k~nca Piri Reise bir kumandanl~k verdi. Piri, M~s~rl~lar~n üssü bahrisi olan ~skenderiyeyi ele ge-çirdi. Bu muvaffakiyet Piri Reisi padi~aha tan~tma~a ve Gelibo-luda tamamlad~~~~ haritay~~ takdime vesile olmu~tur.
M~s~ r seferi bitince Piri Reis tekrar Geliboluya döndü, bilgi ve tecrübelerini ka~~t üzerinde tesbite koyuldu. Geliboluda geçir-di~i bu sükün ve rahat devri «Bahriye Kitab~» n~n yaz~lmas~ na imkan verdi. O aral~k Osmanl~~ taht~nda Kanuni Sultan Süleyman bulunuyordu; Piri Reis eserini yeni padi~aha takdim etmek f~rsa-t~n~~ henüz ele geçirememi~ti.
O tarihlerde M~s~rda bir kar~~~kl~k zuhür etmi~~ ve Piri Reis, buna memur edilen f~rkaya rehber s~fatiyle iltihaka davet olun-mu~tu. Piri Reis, Geliboluda yazd~~~~ kitab~n~~ Sadrazam ~brahim Pa~aya takdim için bu f~rsattan istifade etti. ~brahim Pa~a, kita-b~n ehemmiyetini kavrad~~ ve sultana arzolunmak üzere istinsah edilmesini istedi. Piri Reis i~e koyuldu ve 1526 da kitab~n~~ hüküm-dara sundu ve çok takdir edildi; bunun üzerine muharrir yeni bir harita çizip sultana takdim etti.
1541 de K~z~ldenize giren Portekiz'ler Süvey~i ele geçirmek için askeri bir sefer tertip ve iki y~l sonra (1543) Aden kalesine hücum etmi~lerdi. Bu hücumlar her nekadar püskürtüldü ise de bir zaman sonra, o havalide Portekizlerle ittifak akteden bir Arap ~eyhi Adeni ele geçirmi~ti. Portekizler, bu f~rsattan istifade ederek, Hintteki filolar~n~~ oraya getirme~i temin ettiler.
Aden ~ehri, Babülmendep Bo~az~ndaki münakalâta hakim bir nokta ve binnetice Yemenin anahtar~~ mesabesinde oldu~undan Osmanl~~ Hükümeti Piri Reise «Hint Kaptan~» unvan~n~~ vererek kendisini Adenin istirdad~na memur etti. (1547).
Bunun üzerine Piri Reis, 25 ~ubat 1548 de Adene hücum ederek kaleyi istirdat etti. Piri Reisin bu muzafferiyeti, Yemenin ve K~z~l-denizin emniyeti bak~m~ndan pek büyük bir ehemmiyeti haizdi; PiriReis bu zaferi kazand~~~~ zaman (80) ya~~nda bir ihtiyard~.
322 Af et
Portekizlileri K~z~ldenizden ve umumiyetle Türk sular~ ndan ko~mak maksadiyle bir filo te~kil eden Piri Reis 1552 de Porte-kizlerin elinden Maskat müstahkem ~ehrini de zaptetti.
Hürmüz Bo~az~na en yak~ n bir mahal olan bu müstahkem ~ehir, Basra körfezindeki ticari ve askeri münakalât~~ kontrola müsait vaziyeti hasebiyle, fevkalade ehemmiyetli bir sevkulcey~~ noktas~~ te~kil ediyordu.
Piri Reisin bu seferi hakk~ndaki tarihi vesikalar bize, Hürmüz Adas~~ önünde vukua gelen deniz muharebesi esnas~nda Piri'nin dü~man donanmas~= adeden ona üstün bulunmas~~ sebebiyle hayli mühim zayiata u~rad~~~n~~ gösteriyor. Fakat buna ra~men, o, dü~man~~ kaç~rma& ve Hürmüz Kalesini muhasara etme~i muvaffak oluyor. Ancak, Hintte bulunan bütün Portekiz donanmas~= Hürmüz üzerine yürüdü~ünü haber al~nca muhasaradan vaz geçiyor; Hür-müzü b~rakarak Basraya gidiyor. Böylece, fas~las~z dört veya be~~ sefer yapm~~, efrat ve gemi bak~m~ndan hayli zayiata duçar olmu~~ olan bu büyük donanma, mühim mesafeler katettikten sonra Basraya dönen Piri Reis, ehemmiyetsiz sebeplerden dolay~~ bu Türk liman~ndan uzakla~ma& mecbur ediliyor; ~ahs~n' istihdaf eden ehemmiyetli tehditler kar~~s~ nda, Hintten gelen Portekiz donanmas~~ Hürmüz Bo~az~n~~ kapamadan yola ç~kmak mecburiye-tini hissediyor, teslih edebildi~i üç gemi ile yola ç~k~ yor, yolda gemilerden biri bat~yor, ve Piri Reis, elinde kalan iki gemi ile 1553 te Süveyse ula~ma& muvaffak oluyor.
1554 te ölüme mahküm ediliyor ve Basra Valisi Kubat Pa~a-n~n bir hilesi neticesinde idam olunuyor.
Hayat~n~~ yukarda hulâsa etti~im Piri Reis, denizcilik, gemi-cilik ve co~rafya ilmi meselelerinde en geni~~ nazar! ve ilmi bil-gilere sahipti. Arapça, yunanca, italyanca ve ispanyolcay~~ ana diline çevirecek kadar biliyordu. Dünya haritas~n~~ vücude getir-mek için yunanca, italyanca, ispanyolca ve portekizce birçok eserleri tetkik etti~ini yazm~~t~.
Piri Reisin eserleri
Evvelce de söyledi~im gibi, Piri Reis, "Bahriye„ isimli bir kitapla iki dünya haritas~~ b~rakm~~t~r.
Kitab~~ Bahriye "Denizcilik Kitab~,,
Bu kitap, denizcilik ilmi sahas~nda bir ~aheser addedilir. Bu kitab~~ okuyunca, muharririn tahlil ve mü~ahede melekelerinin enginli~i kolayca farkolunur.
Bir Türk Amiral' 323
Piri Reis, bu eserini vücude getirme~e sevkeden amilleri ~u suretle ve kendi üslabiyle anlat~yor.
"Sebebi telifi kitap budur kim Hazreti Padi~ah~~ alempenah~n asitanei devlet a~iyan~na ve deri saadetbah~~na tavaifi dehr ka-milleri envai funundan tuhfeler getürmi~lerdir ki devletle' Huda-vendigar~n himmeti bihemtasiyle alemde vücut bulup namü ni~an sahipleri olalar. Bu ez'afülibadi bimiktar biraderzadei merhum Reis Gazi Kemal, Piri Reis bini elhaç Muhammet hakir dahi ol ümidel Hazreti Padi~ah~n dergah' felek i~tibah~na alakaderittaka tuhfe olmak için derya ilminden ve mellahlar san'at~nden bir ya-digar kitap teli! eyledim ki ilmi mezkürda ta bu zamana gelince kimesne bu misalde müfit yadigar eylememi~tir. I~bu üslap üze-rine Akdeniz kenarlar~n~n ve cezirelerinin mamurlar~n ve harap-lar~n ve limanharap-lar~n ve surharap-lar~n ve deryada olan ta~harap-lar~n vas~fharap-lar~n sab~ka merhum Kemal Reisle vesair gaziler ile deryay~~ mezburu ilmelyakin ve aynelyakin tetebbü eyledi~im üzerine bikusur be-yan eyledim. Zira bu zikrolunan kaziyeler hart~~ içinde kaydo-lunma~a kabil ve müyesser de~ildir. Gayet ve nihayette müc-meldir. Bu ecildendir ki hart~~ dedikleri nesne bu fennin mahirleri pergar ile mil hesab~~ üzerine ba~lam~~lard~r. Rast bir deriye yazup öyle olsa on mil hesap olunacak yerlere hart~~ içinde an-cak üç nokta s~~ar. Imdi yerler vard~ r ki on milden eksiktir, bir an takdir otuz mil olup dokuz nokta s~~ar imi~. Bu itibar üzerine an~n gibi mahallerde vaki olan kenarlar~n ve cezirelerin mamurlar~~ ve haraplar~~ ve limanlar~~ ve sular~~ ve deryada olan ta~lar~~ vas~flar~~ mezkür limanlar~n kang~~ canipte idügü ve ne rüzgara muvaf~k ve kang~s~ne muhalif idügü vüs'ati darl~~~~ ve ne miktar sefinelere mütehammil idügü ve dahi bunlara benzer nice türlü alametler hart~~ içinde kaydolunma~a kabiliyet ihtimali mu-haldir. E~er hart~~ bir nice deriye yaz~lmak caiz de~il mi denilirse me~er ol deri ~ol miktar büyüye kim an~~ gemilerde hizmetlen-me~e kabil olm~ya. 01 sebepten üstatlar an~~ bir deriye yazarlar ki an~nla deryan~n vasi olan kenarlar~nda ve azim cezirele-rinde amel edebilürler, lakin vüs'at olm~yan yerlerde bila~ek k~lavuza ihtiyaçlar~~ olmak mukarrerdir. Bu fakir dahi mukad-dema bir hart~~ bünyat edip ~imdiden olan hart~lardan ez'af~~ muzaaf ziyade türlü tasarruflar gösterip Hint ve Çin bahirlerinin taze ç~kan hart~lar ki diyar~~ Rumda kimesne an~~ bu zamanedek malum edilmemi~tir. Anlar~~ da bile kaydedip Merhum ve Ma~fur Sultan Selim Han hibe serahü ve cealel cennete mesvahü Hazret-
324 Afet
lerinin bab~~ seadet meabma nefsi M~s~rda verilüp makbul olmu~tu. Amma zikrolunan icmal anda da mukarrer idi. ~mdi bu istimal olan hart~lar ilmi ile deryan~n vâsi olan kenarlar~nda ve azim cezirelerde amel edebilirler. Lakin an~n gibi vasi yerlerde baz~~ alâmetler mehmâemken yaz~lup farkolmaz. Bizzarur mücmel ya-z~lur amma bu fakir bir tank üzerine asan eyledim ki bu fennin ehl olan kimesnelerden mezbur yerleri görmeden ve bilmeden bu kitapta yaz~lan~n~~ amele götürmekle blinayetillah her i~leri âsân olup k~lavuza ihtiyaçlar~~ kalmaz. . .„
Pir! Reisin 1520 de (Hicri 927 y~l~nda) tamamlad~~~n~~ söyledi~i eseri, gemicilik hakk~nda baz~~ malamat~~ ihtiva eden manzum bir mukaddeme ile ba~l~yor; sadece bu malamat, muharririn denizcilik ilmindeki derinli~ini kâfi derece gösterir. Ayni mukaddemede bütün dünya denizleri hakk~nda bildiklerini ve i~ittiklerini anlatt~ktan sonra muharrir eserin ba~l~ca mevzuu olan Akdenize geçiyor.
Bu mukaddeme, büyük Türk gemicisi, deniz haritalar~n~n ne kadar do~ru olmas~~ laz~mgeldi~i hususundaki fikirlerini ~u suretle anlatmaktad~r.:
"Bil ki, bir harita yapmak için hususi bir vukuf gerektir, ve rasgele bir adam~n onu yapabilece~ini sanma ; çünkü bir hart~da her ~ey en ince teferruata kadar do~ru olmal~~ ve hakikate teva-fuk edebilmeli, hiç bir fark görülmemelidir.,,
En küçük bir harita hatas~ndan ç~kabilecek fena neticeleri Piri Reis, bak~n~z, nas~l anlat~yor:
"Bir haritada en küçük bir ~ey noksan olursa bu harita hiç bir ~eye yaramaz. :Alimler hattâ en küçük bir hata yapsalar harita üzerinde bütün burunlar~n yerleri altüst olacak mesafeler ölçülemi-yecek ve böyle bir haritay~~ kullananlar yan~lacaklard~r. „
753 sahile tutan Bahriye (Denizcilik Kitab~) n~n en mühim k~sm~~ Akdenize ait olan~d~r. Bu k~sm~n ilk fas~llar~~ tarih ve co~-rafya malamat~n~, sonra mesleki bak~mdan bir tasviri ve her la-suda sahillerin ve denizlerin arzetti~i manialar hakk~ndaki i~aret-leri ihtiva etmektedir; muharrir, böylece deniz rehberi~aret-lerinin ya-z~l~~~nda daima nazar~~ dikkate al~nm~~~ olan usulleri vaz'etmi~~ bu-kulu yor.
Bu k~s~m, Rumeli ve Anadolu sahilleri ve Adriyatik, ~spanya Tunus, Cezayir ve M~s~r sevahili hakk~nda malamat~~ da ihtiva et-mektedir. Piri Reisin bu büyük ve güzel eseri ayn~~ devirde tertip edilmi~~ benzeri eserler aras~nda birinci safi i~gal eder.
Bir Türk Amiral, 325
Esasen ~ngiliz, Italyan, ~spanyol, Frans~z ve Hollanda deniz rehberleri bu kitab~n koydu~u usuller sayesinde yaz~lm~~t~r. Bina-enaleyh Piri Reis'in eseri, Garpta yaz~lan bütün rehberlerin ana kayna~~n~~ te~kil eder. Bahrive'nin ilmi de~erini takdir edebilmek için onu ayn~~ tarzda yaz~ lm~~~ ba~ka bir eserle kar~~la~t~rmak mu-yat~k olurdu; ancak Bahriye bu nevi eserlerin ilki oldu~undan böyle bir kar~~la~t~rma yapman~n imkan~~ yoktur.
(Bayan kel, konferans~n~ n bu noktas~nda, atideki projeksiyon lar~~ gösterdi.)
1 — Bahriyenin mukaddemesi.
2 — (Dardanelles) ad~yle tan~nan Çanakkale Bo~az~n~n - Bahriye röprodiiksiyon'una nazaran- plân~.
3 — Venedik plân~. (Bahriye röprodüksiyonu).
4 — Sardunya adas~ n~n plân~. (Bahriye röprodiiksiyonu). 5 — Marsilydn~n plön~. (Bahriye'ye nazaran).
Piri Reis'in haritalar~n~~ tetkika geçmeden önce size, bu hu-susta muhtelif birçok tezler olsa da, Amerika'n~n ke~fi hakk~nda baz~~ noktalar~~ k~saca hat~rlatmak isterim.
Portulan denilen ve sahil k~ lavuzlar~~ için yap~lm~~~ olan harita ve rehberler XIV üncü as~rda Brazil adas~n~, 1424 tenberi de, ba-zan Sipangu (Japonya) ile kar~~t~r~lan Antilya adas~'n~~ haber veri-yorlard~. 1474-1482 tarihleri aras~nda Toskanelli, Kristof Kolobm'a bugün elde olm~yan ve esasen mevcudiyeti de mucibi tereddüt bulunan bir mektup yazm~~~ ve bu mektuba bir de harita ili~tiril-mi~~ imi~. Bu mektup, Garp yolunun, - bu yoldan gidip gelili~tiril-mi~~ bir çok adamlar~n ~ehadetine göre - , Asyaya tehlikesizce isal etti~ini bildiriyormu~. Kolomb bu mektupla haritay~~ yan~ nda götürmü~~ di~er taraftan (Dö la Ponsier), Kristof Kolomb'un kulland~~~~ hari-tay~~ buldu~unu iddia ediyor. Bu Portekiz haritas~~ 1488 - 1493 ara-s~nda yap~lm~~t~r.
Amerika'n~n mevcudiyeti, Avrupa'da 1507 den önce hiç tahmin olunmad~. O y~l Floransal~~ gemici Amerigo Vespucci, o vakitten-beri birçok dillere tercüme edilmi~~ olan mektuplar~n~n birinde cesim bir topraktan, Avrupan~n garb~nda ke~folunmu~~ Novus Mun-dus (Yeni Dünya) dan bahsediyordu. Ayn~~ y~l, St Die adl~~ bir mat-baac~~ - belki de ne~retti~i Vespucci mektupla= teyit için - Ame-rigo'nun mevcudiyetini bildirdi~i k~t'aya Amerika ad~n~n verilme-sini teklif ediyordu. Fakat Vespucci, ölümüne kadar (1512) Ame-rika isminin yay~lma~a ba~lad~~~n~~ ö~renmedi.
326 Af et
Öte taraftan, bu ismin Nikaroga'n~n, yerliler taraf~ndan Ame-rika denilen bir noktas~ndan ç~kt~~~~ da iddia edildi.
Bayan Afet, konferans~n~n bu noktas~nda Amerikan~n o devre ait XVI inci as~r haritalar~ndan al~nm~~~ olan baz~~ kli~eleri gösterdi. Bu kli~eler ~unlar idi:
1 — Toskanelli haritas~~ denilen harita. (Kreçner'in yeniledi~i hal ile). 2 — Kristof Kolomb haritas~~ denilen harita. (Dö la Ponsier, Kris-tof Kolomb'un projesini 1491 de katolik krallara bu harita ile
anlatt~-~~n~~ iddia ediyor).
3 — Valdsemüller'in 1507 de yap~lm~~~ dünya haritas~. (Burada Af-rika k~t'as~~ ~ekilsiz bir vaziyet gösteriyor.)
5 — Jan Severs'in 1514 te (Leyde) de bas~lm~~~ haritas~. (Bu harita, k~t'alar~n gösterili~i ve onlar~~ biribirinden ay~ran mesafeler bak~m~ndan Piri Reis'in haritas~~ yan~nda ehemmiyetli yan l~~l~klar arzetmektedir).
6 — Lopo Hamen'in 1519 da yap~lm~~~ haritas~. (Bu haritada, ce-nup n~s~ f küresi k~t'a olarak gösteriliyor.)
7 — Meçhul bir Portekiz'li taraf ~ndan 1520 de yap~lan harita (Bu haritan~n ~ekil ve mesaj elen do~ru de~ildir.)
Bu harita hakk~nda, merak verici bir mü~ahedeyi bildirmek istiyorum. Görüyorsunuz ki, bu haritan~n muhtelif yerlerine mu-harrir muhtelif ihtarlar kaydetmi~tir. Brezilya arazisi üzerindeki ihtar ~unu söylüyor: «Bu memlekette nebatlar ve ku~lar bizimkin-den farkl~d~r». Sadece ~sodore (etimoloji; kitap 14, fasit 5) bu top-raktan ~u ~ekilde bahseder : «Dünyan~n üç k~t'as~ndan maada bir de Okyanus'un ötesinde, çok cenupta dördüncü bir k~t'a vard~r ve orada güne~, memleketimizdekinden çok k~zg~nd~r.»
Mevzuubahs adam, (639) da, binaenaleyh Amerika'n~n Kristof Kolomb taraf~ndan ke~finden sekiz as~r önce ölmü~~ ~spanyol âlimi ~sodore de SeviPdir.
Bayan Afet burada Sebastian Müster'in 1550 de yazd~~~~ kozmograf-ya kitabile ne~rolunan Amerika haritas~n~~ projeksiyonla göstermi~tir.
***
Piri Reis, 1513 de, dünya haritas~n~~ <Gelibolu» da haz~rlad~~ ve çizdi. Onu dört y~l sonra M~s~r fatihi Birinci Sultan Selim'e bu memleketteki ikameti esnas~nda bizzat sundu.
Zaten Türk Amiral! (Bahriye) isimli eserinde, o zamana kadar mevcut olanlardan çok daha mufassal bir harita haz~rlad~~~n~~ ve oraya <Hint ve Çin denizlerine» müteallik malümat~~ da kaydetti-
Bir Türk Amiral~~ 327
~ini yazm~~ t~. Hartan~n kenar~nda bulunan kayit, bunun, Bahriye mukaddemesinde bahsedilen haritan~n bir parças~~ oldu~unu ispat e diyor.
Dikkat edilirse, haritan~n ~arka tekabül eden kenar~na yaz~l~~ notlar~n ortadan kesilmi~~ oldu~u anla~~l~r; ve bundan, bu haritan~n heyeti umumiyesinin dünyan~n o devirde malflm. aksam~n~~ ihtiva etti~i istidlal olunabilir. ~lk nazarda anla~~l~r ki, haritan~n elimizde bulunan parças~, tam haritan~n ancak üçte birini te~kil etmekte-dir. Y~rt~lan parça, bütün ara~t~rmalara ra~men, bulunmam~~t~r.
Müellif, haritas~n~n bir derkenar~nda, kendininkini vücude ge-tirirken tetkik etti~i haritalardan bahsediyor ve Antil'lere tahsis etti~i ba~ka bir notta, Antil adalar~~ ve sahillerile alaskal~~ bahisler-de Kristof Klomb'un haritas~ndan istifabahisler-de etti~ini söylüyor.
Piri, derkenarlar yard~mile, haritay~~ ne tarzda tertip etti~ini anlat~yor ve ilave ediyor:
i~bu harti misalinde harti as~r içinde kimesnede yoktur. Bu faki~in elinde telif olup ~imdi bünyat oldu. Hususan yirmi miktar hartiler ve Yappamondolardan - yani iskenderi Zalkarneyn zaman~nda telif olmu~~ hartidir ki rubu meskiin an~n içinde malümdur; Arap tay fas~~ ol hartiye Caferiye derler - an~n gibi sekiz Caferiden ve bir Arabi Hint hartisinden ve dört Portukal~n ~imdi telif olmu~~ hartilerinden kim Sint ve Hind ve Çin diyarlar~~ hendese tariki üzerinde ol hartilerin içinde mesturdur bir dahi Kolombonun garp taraf~nda yazd~~~~ hartiden bir k~yas üzerine istihraç edip bu ~ekil hâs~l oldu; ~öyle ki bu divan~' hartisi bahriler içinde nice sahih ve muteber ise mezbur harti de dahi yedi derya öyle sahih ve muteberdir.
Bahriye'nin mukaddemesinde, Piri Reis, di~er söyledikleri ara-s~nda, Antillerin Kristof Kolomb taraf~ndan ke~fini ~ikir ve ~unu ilave ediyor:
"Haritas~~ bize vas~l olmu~~ bulunuyor„.
Kristof Kolomb haritas~n~n Piri Reis'in elinde bulunmas~na hayret edilebilir. Fakat bunu ~u ~ekilde izah etmek mümkündür: "XV inci asr~n sonunda ve XVI inci asr~n ba~~nda, Piri Reis, am-cas~~ Kemal Reis'in refakatinde, ~spanya sahillerindeki deniz mu-harebelerine i~tirak etmi~ti. Filhakika, kitab~nda Kemal Reisle mü~tereken yedi Ispanyol gemisini esir ettiklerini yaz~yor. Di~er taraftan, Antiller'den ve Antil yerlilerinin k~yafetlerinden bahse-derken bir muharebe esnas~nda, bu yerlilerin giydikleri - papa~an tüylerile süslü - bir ba~l~~~n, hatta demiri bile kesti~i söylenen
328 Afet
siyah ve sert bir nevi ta~~n ellerine geçti~ini hikaye ediyor. Dün-ya haritas~n~n derkenarlar~ndan birinde de; Kristof Kolomb'a Ame-rika seyahatlerinde üç defa refakat etmi~~ N~q bilahare Kemal Re-is'e esir dü~mü~~ olan bir gemicinin Kemal ReRe-is'e bu mevzu üze-rinde ~ayan~~ dikkat if~aatta bulundu~unu okuyoruz.
Bu Ispanyol gemicisinin, "Antiller„ den gelen e~yamn ele ge-çirildi~i ayni muharebede Kemal Reis taraf~ndan esir edilmi~~ ol-mas~~ mümkündür. Ve bu izahattan ~u ç~k~yor ki Piri Reis'in elin-de bulunan Kristof Kolomb haritas~~ 1498 elin-de çizilmi~ti. Kemal Reis ve Piri Reis Ispanyollar~~ 1501 de ma~lf~p ettiklerinden, Türk Ami-rallar~n~n bu haritay~~ o muharebeler s~ras~nda ele geçirmi~~ bulun-malar~~ çok mümkündür.
Dünya haritas~n~n elimizde bulunan parças~; Avrupa ve Afri-kan~n garp sahillerinin bir k~sm~~ ile Atlas Okyanusu ve Merkezi Amerika ile Cenup Amerikas~n~~ ihtiva etmektedir.
Harita, ceylan derisi üzerine muhtelif renklerle çizilmi~tir. O devrin bütün haritalar~~ gibi, tul ve arz daireleri taksimat~n~~ havi de~ildir. Orada, biri ~imalde biri cenupta olmak üzere iki tane rüzgâr gülü görülür. Güllerden her biri otuz iki k~sma ayr~lm~~~ ve taksimat hatlar~~ gül muhitinin d~~~na kadar uzat~lm~~t~r. Her rüzgar gülünün bir mili bahri mikyas~~ bulunuyor.
Harita birçok nak~~larla süslenmi~tir. Denizlerde ve sahiller-de bir çok gemi resimleri buluyoruz. Haritan~n muhtelif yerlerinsahiller-de bazen resimlerle alâkal~, bazen de onlarla alâkas~~ olm~yan muhte-lif ha~iyeler görüyoruz. Bir kaç~n~~ zikretti~im bu notlar çok k~ymetlidir.
Bu haritalarda da~lar resmolunmu~~ ve nehirler kal~n hatlar-la gösterilmi~tir. Piri Reis, bu haritasmda, Bahriye kitab~n~n 28 inci sayfas~nda i~aret etti~i remzi i~aretlere dair kaideleri de tatbik ediyor ve böylece kayal~k yerleri siyah noktalarla, kum kademe-lerini ve s~~~ sular~~ k~rm~z~mt~rak noktalarla, denizin içinde ve ge-milerin göremiyece~i yerlerdeki kayal~klar~~ da saliplerle gös-teriyor.
Garbi Afrika sahillerini çizerken elindeki mehazler sadece Portekizlerin vücude getirdi~i haritalar de~ildi; Türk gemicileri-nin kitaplar~ndan ve bunlar~n ayni sahillere yapt~klar~~ seyahatler esnas~nda toplad~klar~~ malfimattan da istifade etmi~ti. Filhakika haritas~n~n Garbi Afrikaya taalliik eden k~sm~nda, Babada~!, Ak-burun, Ye~ilAk-burun, Alt~n~rmak gibi Türk ismi ta~~yan birçok yer-ler görülüyor.
Bir Türk Amiral' 329
Bu sahillerin harita üzerindeki vaziyetine gelince, bu cihet büyük bir s~hhatle gösterilmi~tir, Cenubi Amerikaya dair olan k~s~mda yine görüyoruz ki, Piri Reis Portekizlerin yeni haritalarmdan isti-fade etmi~~ ve Amerigo Vespucci, Pinzon ve Jan dö Solis taraf~n-dan 1508 e kadar Cenubi Amerika sahilleri hakk~nda tesbit edilen mütalealar~~ dünya haritas~na aynen geçirmi~tir.
Kara k~sm~~ Plata'n~n cenubunda ~arka do~ru fas~las~z uzan~-yor. Hartan~n bu k~sm~ n~n, Batlamyus telâkkisine göre vücude ge-tirilmi~~ kürei musattahaya imtisalen çizildi~i anla~~l~yor.
Fakat sekiz y~l sonra, Bahriyeyi yazd~~~~ s~rada, Piri Reis eserin mukaddemesinde La Plata'n~n cenubunda kara de~il deniz bulun-du~unu yazmak' ihmal etmemi~tir. Bu ~ekilde, Türk co~rafyac~s~, daha sonraki ke~iflerden haberdar bulunuyordu.
Co~rafi ke~iflerin, tarihi bak~m~ndan, âlimlerin dikkatini en çok merkezi Amerika çekiyor. Dünya haritas~~ üzerinde, hakiki Antil adalar~, ada olarak de~il de - Kristof Kolomb'un da zannetti~i gibi - bir k~t'a olar.ak gösterilmi~tir. Filhakika Piri Reis, Merkezi Amerikay~~ «Antil Eyaleti» ve cenup Amerikas~~ sahillerini «Antil K~y~lar~» tesmiye ediyor.
Atlas Okyanus'u üzerindeki bir ha~iyede Piri Reis 1494 de aktolunan Tordesillas muahedesinden ve dünyay~~ Ispanyollarla
Portekizler aras~nda taksim eden hatt~~ fas~ldan bahsediyor. Piri Reis, dünya haritas~na Kristof Kolomb haritas~n~~ - ki bu da, daha önce çizilmi~~ bulunan Toskanelli haritas~ndaki malâmat~~ ihtiva ediyordu-al~p geçirmekle bize Amerikan~n en eski haritas~n-dan bah~etmi~~ oldu. Ve böylece, ke~ifler tarihinin en ehemmiyetli safhalar~ndan birinin müteaddit noktalar~n~~ ayd~nlatt~.
Hulâsa, bu harita, co~rafi ke~ifler tarihinin en k~ymetli vesi-kalardan birini te~kil eder.
Piri Reis'in dünya haritas~n~n ikincisi
Piri Reis Gelibolu'da, onbe~~ y~l sonra, 1528 de, ikinci bir dün-ya haritas~~ dün-yapm~~t~. Bu da, birincisi gibi, imzas~n~~ ta~~yor. Onun maalesef ancak bir parças~na sahibiz. Orada, Atlas Okyanusunun ~imal k~sm~ n~, Simali Amerika'n~n ve Merkezi Amerika'n~n yeni ke~folun-nu~~ sahillerini buluyoruz. Bu parça dört rüzgâr gülü ve 20 k~sma taksim olunmu~~ iki mikyas~~ ihtiva ediyor. Nisbetler bi-rincidekinden daha büyüktür. Simalde Groenland ve Cenuba do~ru Asor adalar~~ görülüyor.
330 Afet
Groendland~n cenubuna do~ru iki büyük kara parças~~ farko-lunuyor ki, bunlardan ~imaldeki Bakala tesmiye ofarko-lunuyor. Harita-da, Bakala'n~n Portekizler taraf~ndan ke~fedildi~i yaz~hd~r. Daha a~a~~da Arz~~ Cedit yak~n~ndaki ha~iyede; bu sahillerin Portekizler taraf~ndan ke~folundu~unu, fakat heyeti umumiyesinin henüz ma-ilim olmad~~~n~~ ve sadece ke~fedilmi~~ bulunan k~sm~n resmedildi-~ini okuyoruz.
Daha cenupta, hakiki ~ekline çok yak~ndan benziyen Florida yar~m adas~~ görülüyor. Dünya haritas~= bu ikincisinden Piri Re-is'in o zaman yap~lan ke~ifleri ihtimamla takip etti~ini anl~yoruz. Türk Amiral~~ ikinci haritas~~ üzerinde - yeni ke~iflere dayanarak - inceden inceye tashihler yap~yor; haritalarda sahihli~e büyük ehemmiyet veren Piri Reis, hakk~nda hiç malümata sahip bulun-mad~~~~ dünya k~s~mlar~m haritas~r~da beyaz b~rakma~~~ tercih et-mi~tir. Esasen, haritas~ndaki bir ha~iye bize ögretiyor ki, kesfe-dilmemi~~ k~s~mlar-henüz meçhul olduklar~~ için-beyaz b~rak~lm~~t~r. XVI ~nc~~ asr~n Türk haritac~~ Amiral~n~n nas~l bir ilmi zihniyetle hareket etti~i bu izahatten anla~~l~r.
Bayan Afet projeksiyonla ~unlar~~ göstermi~tir: / — Piri Reis taraf~ndan 1513 de yap~lan birinci harita.
2 — Amiral~ n 1528 de yapt~~~~ ikinci harita.
3 — Piri Reis'in bize kadar gelen ilk haritas~ ; kiireiarz~n hemen dörtte birini te~kil eden k~s~mlar~~ ihtiva ediyor. Amiral~n, daha büyük bir mikyas üzerine yap~lm~~~ olan ikinci haritas~na gelince; bu, dünyan~n ancak sekizde birini te~kil eden k~s~ mlar~~ ihtiva ediyor.
4 — Bir tarihi harita= devrimiz allaslar~ndan birik mukayeseli tetkik~~ bize Piri Reisin eserinin ehemmiyet ve ~ümulünü kolcyca ispat eder. Bununla beraber i~aret etmek ldz~n~d~r ki, yaln~ z cenup n~s~ f küresi memleketleri s~ hhatle tesbit olunmam~~t~r. Türk haritac~s~, mesaisini, 50 derece cenup arz~na kadar götürdü.
5 — Türk Amiral~n~n haritas~, eb'at ve mesafeler cihetinden XVI ~nc~~ as~rdaki muas~rlar~n~n bas t~rd~klar~~ haritalar~n hepsinden çok daha do~-rudur. ~u noktay~~ kaydetmeli ki; k~t'alar~n biribirlerine nazaran vaziyeti, Afrikay~~ Cenup Amerikas~ndan ay~ran mesafe hakikate tamamen uygun-dur. Sadece k~t'alar~n gösteri/i~i bizim modern bilgimize tekabül etmiyor. Bununla beraber unutmamak lciz~ md~r ki, Türk haritac~s~ , mesaisinde; Kristof Kolomb'un ve - XVI inci as~rda mütemadiyen yay~lmakta olan - Batlamyus co~~ rafyas~nm meydana koyduklar~~ ilmi mu'talardan mü/hem olmu~tur.
Bir Türk Amiral' 331
6 — XVI inci as~rda gemicilik, Atlas Okyanusu a~mak için, büyük rii~giir ve deniz cereyanlar~ndan istifade ediyor, büyük gemiler - bilâhare Amerikaya do~ru yönetmek üzere - ilkin Cenubt Afrikaya do~ru ilerli-yorlard~. Türk haritac ~s~, yeni dünya ile tesis edilen temas sayesinde eserini tamamlama~a ve k~iflerini geni~letme~e muvaffak oldu.
Netice
Piri Reis'in dünya haritalar~, biribirini; kar~~l~kl~~ tamaml~yan ve binnetice co~rafi ke~ifler tarihinin belki de en mühim bir saf-has~n~~ tetkik için elzem olan iki vesikad~r.
Bu vesikalar dünya medeniyet ve kültürüne Türklerin yard~-m~n~n bariz birer misalini te~kil ederlerler.
Bu tetkikatta, Türkiyenin çok de~rli :buldu~um mühim bir ça-l~~ma beraberli~i gösterdi~ini dü~ünmekle mesudum. Bu çaça-l~~ma beraberli~i; bütün devirlerin gemicileri taraf~ndan yap~lan müte-vali dünya fütuhat~n~~ izah etmek istiyecek kimselerin hiç biri taraf~ndan ihmal edilmiyecektir•
Konferans~m~~ bitirirken, size, Piri Reis'in ya~ad~~~~ XVI inci as~rdaki Türk san'at eserlerinin baz~lar~~ hakk~nda - natamam olsa da - bir fikir verebilecek baz~~ projeksiyonlar~~ göstermek isterim.
Bayan Afet, yine projeksiyonla ~unlar~~ göstermi~tir:
/ — XVI inci as~rda istanbulda bir rasathanenin içinde çal~~malar
ve o devrin heyet aletleri.
2 — O devrin Türk donanmas~~ (bir deniz harbi esnas~nda.)
3 — Tezyinat~~ çok ince bir çal~~ma mahsulii olan ve istilize çiçek-ler arzeden bir Türk kalkan~.
4 — Osmanl~~ Türklerinin hemen daima abidelerini siisledikleri Türk çinilerinden bir niimune. Bu çininin güzelli~in in bir hususiyeti de bilhassa orijinal mavi ve k~rm~ z~dad~r ki, bu, çok ince bir zevkin yarat-t~~~~ Türk renkleridir.
5 — Nak~~lar~~ fevkalâde miitenevvi olan bir Türk kuma~! modeli. Bu kuma~~n bir parças~na dikkatle bak~ l~rsa, nak~~lar~n - umumiyetle bütün kuma ~larda görüldü~ü veçhile yeknesak olmak ~öyle dursun - biribirinden tamamen farkl~~ oldu~u görülür. Yaprak veya çiçekle~den her birinin hususi bir ~ekli ve rengi vard~r.
6 — ~stanbul miizelerini ve kütüphanelerini dolduran san'at eserle-rinden çok güzel bir minyatür.
Piri Reis öyle bir as~rda ya~ad~~ ki Türk Kültürü her sahada en verimli idi. Onun yaln~z Türk Kültürüne de~il, bütün dünya ilmine hediyesi çok büyüktür.
Bibliyo~rafya
1 — Piri Reis "Kitab~~ Bahriye„
Istanbul 1935
2 — Piri Reis "Piri Reis haritas~„ (1513 919).
~stanbul 1935
3 — Piri Reis "Amt3rique du Nord„ fragment de carte
mondiale.
BibliotlAque de Topkapu Istanbul No. 2754/49357.
4 — Katip Çelebi "Kesfüzzunun„
BibliotlAque de Topkapu Istanbul No. 233/35362
5 — Katip Çelebi "Cihannüma„ (1065)
Istanbul 1659
6 — Katip Çelebi "Tuhfetülkibar„ (1066)
Istanbul 1660
7 — Sociai turque Histoire On(Srale
d'histoire Istanbul 1933.
8 — Lionel Bataillon La cicouverte de l'univers par l'homme. L'image du monde (Evolution Humaine). Paris 1934.
9 — Ch. de la Roncitre La carte de Chr. Colombe. Paris 1924.
10 A. E. N ordenskjöld Facsimile - Atlas to the Early history of Cartography. With reproduction of most important maps printed in the XV and XVI centuries.
