Saray ve Babıali'nin iç yüzü:Mecmua ve kitapları tetkik heyetleri kitab bastırmaktaki güçlükler

A K Ş A M

M e c m u a v e kitap la rı te tk ik h e y e tle ri

k ita b b a s tırm a k ta k i g ü ç lü k le r

Cevdet paşanın verdiği malû­ mata göre Abdülâziz zamanında tranlılar Valide hanında ve diğer gizli yerlerde kur’anı basıp ale­ nen satıyorlardı. Babıâli nice se- nedenberi kur’ anm basılmasını arzu ediyor, fakat babı fetvadan muvafık cevab alamadığı cihetle tereddüt ediyordu.

Şeyhislâmlar tarafından kur’an sahifelerinin bakkallarda görül­ mesi hürmetsizlik sayılarak şikâ­ yet edildikçe sadrazamlar da bu mushafları men, bazan da müsa­ dere ettirirlerdi.

Bir ara Fransada hafız Osman yazısile bir mushaf litografya ile bastırılarak İstanbula getirilmiş, Babaıâlice de satılmasına müsaa­ de olunmuştu; lâkin yazıları lâyı- kile çıkmamıştı. Bunun üzerine mesele vükelâ meclisinde müza­ kereye konulmuş ve (matbaai âmirece lâzım gelen ihtiramat ye­ rine getirilmek şartile mushaf tab’ ı) tensib ile icrası Cevdet pa­ şaya havale olunmuştu.

Meşhur yazı üstadı şeyh Ham­ dullah Agâh yazdığı mushaflar içinde en beğendiğini Medinede ravdai Peygamberiye göndermiş­ ti. Üçüncü sultan Ahmed bunu taklid ile bir kelâmı kadim yaz­ mağa meşhur hattatlardan ve Ye- dikuleli Seyid Abdullah efendi şa­ kirtlerinden Şekerzade Mehmed efendiyi memur etmiş, Şekerzade dc bunu harfi harfine taklid ile yazdığı mushafı İstanbula getir­ miş, o zaman padişah olan birinci sultan Mahmuda takdim etmişti.

Cevdet paşa nüsüh ile yazılmış olan bu nüshayı İstanbulda hafız­ ların reisi Timur hafıza okuttur­ muş, görülen yanlışları ulema re­ isi ve hattatlar şeyhi İzzet Musta­ fa efendiye tashih ettirmişti.

Bu suretle mushaf erkânı harbi­

ye fotoğrafhanesinde fotolitografi sanatinde mahir kolağası hafız A li efendi marifetile bastırılmıştı.

(H . 1291) Mushafların tetkiki ne maarif nezaretindeki teftiş ve muayene encümenine, ne de Şey- hislâm kapısındaki (tetkiki mü- ellefatl şer’iye) heyetine aitti. Bunun için Şeyhislâm kapısında ayrıca bir (tetkiki mesahif) heye­ ti teşkil olunmuştu.

Şemseddin Sami bey kur’anı türkçeye tercümeye kalkmıştı. Fakat Abdülhamid devrinde hiç buna imkân olabilir miydi? (Tet­ kiki mesahif) heyeti buna katiy- yen müsaade etmedi. Teftiş ve muayene encümeninde arabistan- Iı, Suriyeli, Hintli, Arnavut sarık­ lı âza ekseriyeti teşkil ederdi. Bun­ lar her ilmin mütehassısı idiler!

İlmî, tıbbî, hukukî, malî, İktisa­ dî, edebî, siyasî her risale ve kitab bunlar tarafından tetkik olunur­ du.

Bu âza reis tarafından kendile­ rine havale olunan kitab ve risale­ lerden basılmasında beis görme­ diklerinde istedikleri bahisleri ve satırları çizerlerdi. Sonra (bermu- cibi tay ve tashih tabında beis yoktur) diye raporunu verirlerdi. Çok defa bu çizikler eserin okun­ muş. olduğunu göstermek ve rapo­ ra şu (bermucibi tay ve tashih) cümlesi yazılabilmek için yapılır­

dı.

Tiyatro sansürleri de her piyesi oynamadan evvel okur, bazı par­ çaları, hatta bazan tekmil bir rolü tay ve hazfederlerdi.

İkide bir de maarif nezaretine (eserlerin muayenesine ve tetkiki­ ne itina edilmesi) hakkında ira­ deler tebliğ edilirdi.

Nezaret te tetkikleri, muayene­ leri şiddetlendirdikçe şiddetlendi­ riyordu ; Bu şekil ile tetkik ve mu­

ayene ne kadar faydalı olursa ol­ sun her yeniliğe bir sed ve engel konulmak diye tlaâkki ediliyordu. Zühdü paşanın maarif nezareti esnasında idi. Selânikte mekteb kitabları yazmak üzere yirmi bir muallim birleşerek (hazinei tedri­ sat) namile neşriyatta bulunuyor­ lardı. Bu muallimlerden Necib ve Medhi efendiler türkçe kelimele­ rin iştikakına dair yetmiş tablo tanzim eylemiş, bunları maarif nezaretine göndermişlerdi. Tak­ dir bekliyorlardı. Nezaretten katî bir emir şeklinde şu cevabı aldı­ lar:

(Şubbanı memlekete bu gibi beyhude iştigalât ile vakit geçir­ tilmesi telehhüf ve teessüfe şayan olmağla böyle şeylerle uğraşıl­ maktan ictinab edilmesi)

Zamanın münevverleri arasın­ da maarif nezaretine tevekkeli

(maarif türbesi) denilmiyordu! Nezaret binasının altında bir (tez veren dede) türbesi vardı ki ismi üstünde - takdim olunan adaklar mukabilinde - muradlan tez vermekle maruftu! Maarif ne­ zareti bu (tez veren dede) kadar bile olamıyordu!

Mekteb kitabları Ermeni kitab- cılarla anlaşmadan, maarif neza­ retinde yüksek memurların «g ö ­ nülleri alınmadan» evvel basıla- mazdı. Zemin böyle hazırlandık­ tan sonra bunların da teftiş ve mu- yene encümeninden geçmesi za­ rurî idi.

Bu kadar tetkikten ve (tay ve tashihten) sonra bile çıkan ki­ taplardan jurnalcıların kalemle­ rinden kurtulamıyanlar olurdu!

Bu hallere göre encümende işle­ rin pek çok olduğu, âzanm başla­ rını kaşımağa vakitleri olamıya- cağı zannolunabilir. Hakikat hiç te öyle değildi. Bir defa âza «tet- kikatı» keyifleri istediği kadar uzatabilirlerdi.

Sonra basılan kitapların adedi o kadar azdı ki... Abdühamidin son senelerinde encümende haki­ kî sansürlük bir kaç kişinin elin­ de kalmıştı; encümenin işi de si­ gara kâğıdı, kibrit kutusu kapak­ larındaki resimleri tetkik etmeğe inhisar etmiş gibiydi!

1888 senesine kadar bütün mev­ kut mecmuaların muayenesi, tabı ve neşrine müsaade verilmesi tef­ tiş ve muayene encümenine aitti. O tarihte bu işlerin dahiliye neza­ retine bağlı matbuat idaresine geçmesi ve mecmuaların intişar­ larına irade ile ruhsat verilmesi kararlaştı. Adedi ona varan mec­ mualar hakkında maarifin vermiş olduğu ruhsatlar lâğvedildi; hepsi kapatıldı; sahipleri dahiliye neza­ retine müracaate mecbur bırakıl­ dı.

Gerek eskilerin sahipleri, gerek yeniden mecmua çıkarmak için müracaat edenler hakkında tah­ kikat ve tetkikat bıktıracak, usan­ dırıp vaz geçirtecek kadar uzatı­ lıyordu. Maarif işlerine de el ko­ yan! dahiliye müsteşarı Fuad bey Babıâlide sarayın emellerine hâ- dim oluyordu. Babıâliden terviç edildikten sonra bu mecmua imtir yazlarının «iradei seniye şerefsu- duru» için ne kadar bekliyecek- leri, hatta bu iradenin sudunum bir gün görüp görmiyecekleri ise hiç malûm değildi. (Arkası var)

Menemende Kubilây günü

Martın yirminci günü menemende Kubilây ihtifali yapıldığını yazmış­ tık. Yukarıdaki resim bu ihtifalden üç görünüşü tesbit ediyor. Solda İzmir parti reisi Avni Doğan nutuk söylerken, ortada Kubilâyın kız kardeşi ve annesi, sağda inkılâp abidesi çelenkler içinde görünüyor.

MinunıtmııııtımıiHiiiiıiHHinmmııııııuiHmHiıiHiıııunııııtııııımııa

lartmızdan en yaşlılarımıza kadar hepimizin yüzünde büyük mü­ cadeleleri başarmak, memleketi yükseltmek iradsi tecessüm edi­ yor. Bütün memleket havasında akis yapacak olan şey, yeni Tür­ kiye anlayışı için tsparta ovasmda verdiğimiz bu güzel örnektir. İş­ portaya her gelişimde bir evvel­ kinden daha ileri ve daha canlı gördüm. Bu sefer gördüğümüz canlılık zannederim ki benim gi­ bi bütün arkadaşların da dikkati­ ni celbetmiştir. İki üç sene sonra İşportaya geldiğimiz zaman bil­ miyorum daha iyi olması için ne lâzımdır. Yeni eserlerle daha

se-ııııiHiHiııımmuııııımmıııııııınııımınııımınııınııııııımıımıııuıuaı

vinçli bulacağımızı kuvvetle umu­ yorum.

Arkadaşlar, şimdi müsaadenizle güzel İşportayı gezelim. Bu açtı­ ğımız yeni demiryolu ümit ederim ki güzel İşportaya yeni faydalar getirecektir. İşin güzel tarafı bü­ tün memleketin ve Büyük M illet Meclisinin İşportayı sevindirmek için katlandığı bu tatlı külfettir. İspartalılart kendilerini B. M. Meclisine bu kadar sevindirdikle­ rinden dolayı kutlulamak isterim. Şimdi müsaade buyurursanız hep beraber şehri gezelim, tspartalı- lara muhabbet ve selâmlarımızı bir de şehirde ifade edelim.»

Taha Toros Arşivi