EVRENOS BEY'~N KÖKENI HAKKINDA TARTI~MALAR
VE YEN~~ B~R DE~ERLEND~RME*
AY~EGÜL KILIÇ**
Giri~~
Evrenos Bey, Osmanl~~ Devleti'nin Balkanlara geçi~~ ve yerle~me süre-cinde rol oynayan en önemli uc beylerinden biridir. ~stisnas~z bütün erken dönem Osmanl~~ kaynaklar~nda, Evrenos Bey'in askeri ba~ar~lar~ndan bah-sedildi~i görülür. Özellikle I. Murad döneminde Osmanl~~ uc te~kilat~~ içinde gösterdi~i ba~ar~lar nedeniyle kendisine Uclar~n Beyi unvan~~ tevcih edilen Evrenos Bey'i bu kadar önemli k~lan sadece askeri ba~ar~lar~~ de~ildir. Aske-ri gücüne paralel olarak, ekonomik gücünü de Balkanlar için harcam~~t~r. Balkanlarda Osmanl~~ fetihlerinin kal~c~~ olmas~n~~ sa~layan Evrenos Bey, ~ehirle~meye, Türk-~slam nüfusunun artmas~na da önemi katk~da bulun-mu~tur. Yapt~~~~ imar faaliyetleri, kurdu~u vak~flarla fethetti~i bölgelerin ekonomik ve sosyal yap~s~n~~ de~i~tirmi~tir. Bu özelli~i nedeniyle di~er ak~n-c~~ aileleri olan Mihalo~ullar~, Malkoço~ullar~, Turahano~ullar~~ gibi ailesinin kendi ad~yla amlmas~n~~ sa~lam~~, yüzy~llarca devam edecek bir ailenin kök-lerini fethetti~i bölgeye salm~~t~r.
Peki bu Evrenos Bey kimdir ve nas~l biridir? Evrenos Bey'in bugün Yunanistan s~n~rlar~~ içinde bulunan Yenice-i Vardar'daki (Iavrrdt/ Giannit-sa) türbesinde yap~lan yenileme çal~~malar~~ s~ras~nda mezar~~ aç~lm~~t~r. Bu-lunan kemiklerin yakla~~k 1,80 cm. boyunda bir insana ait oldu~unun tes-pit edilmesi, Gelibolulu Ali'nin ifadesiyle "yak~~~kl~~ bir uc beyi" ve "boylu poslu"' olan Evrenos Bey'in ayn~~ zamanda Ortaça~~ ölçülerine göre uzun boylu oldu~unu göstermektedir'. Ne var ki, Osmanl~~ kaynaklar~na göre güçlü ve gözü kara bir komutan olan Evrenos Bey hakk~nda çok az ~ey
* Bu makale Gazi Evrenos Bey isimli doktora tezinden üretil~ni~tir. Blçz. Ay~egül Çal~~ (K~l~ç), Gazi Evrenos Bey, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bas~lmam~~~ Doktora Tezi, Ankara 2011.
"Dr., Harran Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü.
Gelibolulu Mustafa Ali, Kiinhül-ahbdr, c. I, T~plubasim, T.T.K. Ankara 2009, v. 27b.
2 Heath W. Lowry, Osmanl~~ Döneminde Balkanlann ~ekillenmesi 1350-1550, Ifuz9, Yunanistan'~n Fethi, iskan ve
bildi~imizi görürüz. Üstelik Osmanl~~ tarihinin en önemli ~ahsiyetlerinden
biri olmas~~ nedeniyle ara~t~rmac~lar~n ilgisini çekmi~, önemi vurgulanm~~, hatta biraz popülarize dahi edilmi~~ bir tarihi ki~ilik olarak de~erlendirilmi~-tir. Osmanl~~ Devleti'nin Balkanlara geçi~~ ve yerle~me sürecini anlatan bü-tün eserlerde Evrenos Bey'in askeri faaliyetlerine yer verildi~i görülmekte-dir'. Bu çal~~malar incelendi~inde Evrenos Bey'den bahsetmeden "Erken Osmanl~~ Tarihi" veya bir "Balkan Tarihi" yazman~n mümkün olmad~~~~ aç~kt~r. Ayr~ca Osmanl~~ Devleti'nin kurulu~~ dönemi üzerine yap~lan çal~~-malarda da Evrenos Bey'in ad~~ geçmektedir. Bu çal~~malarda özellikle Ev-renos Bey'in etnik kökenine dair yorumlar mevcuttur'. Bunlar~~ inceledi~i-mizde esas~nda Evrenos'un etnik köken tart~~malar~n~n Osmanl~~ Devleti'nin kurulu~~ teorilerinden ba~~ms~z olmad~~~~ anla~~lmaktad~r. Evrenos Bey'in Müslüman veya ihtida etmi~~ bir H~ristiyan olmas~, bu teorilerden her birine olan inanc~~ güçlendirecek bir argüman olarak görülmü~tür. Di~er taraftan Evrenos Bey üzerine baz~~ müstakil çal~~malar da yap~lm~~t~r. Ansiklopedi maddesi ve makalelerden olu~an bu çal~~malar~n de~eri yads~namaz ve çal~~mam~z~n referans kayna~~~ olmu~lard~r'.
Evrenos Bey hakk~nda bildiklerimizin ço~unu dönemin Osmanl~~ ve Bizans kaynaklar~na borçluyuz. Ne zaman do~du~u, kaynaklarda ilk ortaya ç~kt~~~~ zaman kaç ya~lar~nda oldu~u ve kaç ya~~nda iken öldü~üne dair bir bilgiye sahip de~iliz. Sadece ölüm tarihinin 17 Kas~m 1417 oldu~unu tür-
Bu eserlerden bazdan: I. Hakk~~ Uzunçar~~l~, Osmanl~~ Tarihi I, T.T.K. Ankara 1982; J. V. Hammer, Os- manl~~ Devleti Tarihi Cçdal Ne~riyat, Istanbul 1983; Jorga, Nicolae, Osmanl~~ Imparatorlu~u Tarihi (1300-1451), c. I, Çev. Nilüfer Epçeli, Istanbul 2005; Colin Imber, Osmanl~~ imparatorlu~u 1300-1650, Çev. ~iar Yalç~n, Istanbul Bilgi Cnv. Yay., Istanbul 2006; M. Tayyip Gökbilgin, XV. ve XVI Andarda Edirne ve Pa~a Livan, Valallar-Mülkler-Mukataalar, I~aret Yay., Istanbul 2007; Halil Inalc~k, Devlet-i 'Al~ye, Osmanl~~ Imparatorlu~u üzerine Ara~tumalar I, ~~~ Bankas~~ Yay., Istanbul 2009; H. Lowry, Osmanl~~ Döneminde Balkanlann Sekillenmesi 1350-1550, s. 16-64. Bu eserde ise Evrenos Bey'in Bat~~ Trakya'da izledi~i güzergah hakk~nda görsel malzemelerle bir bölüm aynlm~~ur.
4 H. Adams Gibbons, Osmanl~~ Imparatorlu~u'nun Kurulu~u, Ankara 1998, s. 39-40; J. V. Hammer, a.g.e., s.
114-115; P. Wittek, "Yazijioghlu Ali on the Christian Turks of the Dobruja" Bulletin of the School of Oriental and African Studies, c. 14/3, London 1952, s. 639-668; R. Paul Lindner, Ortaya~~ Ar~adolu'suntla Giiyebeler ve Osmanl~lar, çev. Müfit Günay, ~stanbul 2000, s. 80-81; Fuad Köprülü, Osmanl~~ Devleti'nin Kurulu~u, T.T.K. Ankara 1999, s. 83; H. Lowry, Erken Dönem Osmanl~~ Devleti'nin Yap~s~, Istanbul Bilgi Cnv. Yay., çev. K~vanç Tannyar, Istanbul 2010, s. 61-74.
J. H. Mordtmann, "Ewrenos", The Enryclopaedia of Islam, c. 11, London 1927, s. 34-35; D. Salamanga, TaVi 'Eflpev6, lipcircoç Ent~c~~ptapxo5 TCOV rt(h7VIVOW, Thec~pam~nj &~rk, c. 2, Ioannina 1953, s. 163-165; I.
Hakk~~ Uzunçar~~l~, "Evrenos", IA, c. IV, Istanbul 1964, s. 414-418; I. Melikoff, "Ewrenos", The Entyclopedia ?fidan~, c. 11, London 1965, s. 738-739; K. K:~i~~i, "Evrenos Bey", Kaynak, Il!, Bal~kesir Halkevi, 3/4 y~l S. 36/37/38, Bal~ke-sir 1936, s. 923-925, 17-22, 60-64; Hamid Vehbi, "Gazi Evrenos Bey", Me~dhir-i Isldn~, c. 11, cüz 26, Istanbul 1301, s. 801-843; Steven W. Reinert, "Evrenos", The Oxford Dictionary of lib~zantium, ed. Akxander P. Kazhdan, c. II, Oxford 1991, s. 765; Fahamettin Ba~ar, "Evrenoso~ullan",D~A, c. XI, ~stanbul 1995, s. 539-541.
EVRENOS BEYIN KÖKENI HAKKINDA TARTI~MALAR 747 besinde bulunan kitabeden biliyoruz'. Evrenos Bey'in nerede do~du~u, ne zaman bir Osmanl~~ almas~~ oldu~una dair bilgi k~r~nt~lar~~ ise kaynaklarm tart~~maya aç~k kapdar~ndan ibarettir. Bu nedenle Evrenos Bey üzerine yap~lan modern ara~t~rmalarda onun bilinmeyenleri hakk~nda farkl~~ görü~-ler ifade edilmi~tir. Bu çal~~malarda Evrenos'un ki~isel hikayesi üzerine kaynaklardaki çok az bilginin do~ru oldu~u ön kabulüyle bir kurgu yap~l-d~~~~ görülmektedir. Örne~in, onun öldü~ünde yüz ya~m~~ geçmi~~ oldu~una dair görü~, Evrenos Bey hakk~nda yaz~lan tedkik eserlerde tekrar edilmek-tedir7. Ne zaman do~du~u bilinmeyen Evrenos Bey'in ya~~na dair bu tah-minin, onun Karesi ümeras~ndan oldu~unu kabul etmelerinden kaynak-land~~~~ aç~kt~r. Bu kay~tlar XVI. yüzy~lda yazan ~bn-i Kemal ve Hoca Saa-deddin gibi Osmanl~~ kronik yazarlar~na aittir. Ashnda A~~kpa~azade ve Ne~-ri gibi erken dönem yazarlar~, Evrenos Bey'in ad~n~~ ilk defa Gelibolu'nun fethinden sonra Konurhisar'~n Hac~~ ~lbeyi'ne verilip, kendisinin ise ona
"yarar yolda~" b~rak~ld~~~n~~ anlatarak zikretmeye ba~larlar'. Dolay~s~yla
Evrenos Bey'in askeri hayat~n~n, bilinen en erken kaynaklarda asl~nda 1357 civar~nda ba~lad~~~~ görülür. Tedkik eserlerde, Evrenos Bey'in Karesi üme-ras~ndan oldu~u dü~ünülerek, -bu beylik 1335-45 tarihleri aras~nda fethe- dildi~ine onun 13001ü y~llar~n ba~lar~nda do~mu~~ olmas~~ gerekti~i- ne dair bir varsaym~la hareket edildi~i anla~~lmaktad~r. Görüldü~ü üzere bu görü~ler, Evrenos Bey'in hem do~du~u yere, hem kökenine, hem de ya~~na dair bir varsay~mdan ibarettir.
Evrenos Bey Hakk~nda ~imdiye Kadar Yap~lan Ara~t~rmalar~n De~erlendirilmesi
Evrenos Bey üzerine yap~lm~~~ modern çal~~malar~n tarihçesi XIX. yüz-y~la kadar inmektedir. Bu çal~~malar ortaya ç~kmadan önce ilk olarak J.V.
6 Vasilis Demetriades, "The Tomb of Ghazi Evrenos Bey at Yenitsa and its Inscruption", JluJI,a of the
School of Oriental and African Sh~dies, v. )00CIX/I, London 1976, s. 331; H. Çetin Arslan, Türk Alana Beyleri ve Balkanktr~n Imanna Katk~lar~~ (1300-1451), Kültür Bakanl~~~~ Yay., Ankara 2001, s. 90-91; H. Lowry, Erken Dönem Osmanl~~ Devleti'nin Yap~s~, s. 67; Heath W. Lowry-Ismail E. Erünsal, renice-i Vaniarlt Evrenos Hanedan~: Notlar ve Belgeler, Bahçe~ehir Onv. Yay., Istanbul 2010, s. 89-96.
K. K:Ini, a.g.m., s. 19; H. Vehbi, a.g.m, s. 833; t H. Uzunçar~l, "Evrenos", s. 416; F. Ba~ar, a.g.m., s. 540. A~~kpa~azâ~le, Tembik-i Al-i Osm~ll~, Istanbul Matba'a-i Amire, Hicri 1332, s. 51; Mehmed Ne~ri, Nevi
Tarihi (Kitdb-~~ Cihan-niimli), I, Haz. F. R. Unat-M. A. Köy/nen, T.T.K. Ankara 1995, s. 184-185. Ayr~ca bkz. H.
Lowry, Erken Dönem Osmanl~~ Deaktii~in Yap~n, s. 64.
'Karesi ilhffla meselesi kaynaklarda farkl~~ ~ekillerde geçmektedir ve tart~~mal~~ bir konudur. H. Inalak ise bu beyli~in i~gal sürecinin 1335-1345 tarihleri aras~nda oldu~unu belirtir. Bkz. H. Inalak, "Osmanl~~ Devleti'nin Kurulu~u", Türkler, c. IX, Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002, s. 84; Ayr~ca bu konu ile ilgili tart~~mal~~ görü~ler için bez. Zerrin Günal ()den, Karan Beyli~i, T.T.K., Ankara 1999, s. 60-62. Hammer ise Karesi vilaye-tinin Osmanl~~ topraklar~na kat~lma tarihini (736) 1336 olarak vermektedir. Bkz. Harnmer, a.g.e., c.I, s. 115.
Hammer-Purgstall'~n on ciltlik Osmanl~~ Tarihi (Geschichte des Osmanischen Reiches) adl~~ eserinde Evrenos Bey üzerine baz~~ görü~ler ortaya koydu~u bilinmektedir. Osmanl~~ kaynaklar~na hâkimiyeti tart~~~lmayan Hammer, Evrenos Bey'in Bursa'n~n Rum tekfuru iken ihtida etti~i görü~ünü ~dris-i Bitlisrye dayand~rmaktad~r. Evrenos Bey'den bahsederken: "Karesi Hü-kümeti, Hac~~ ~lbe~rne verilerek, vezirleri Ece Be~~ ve Bursa'n~n eski Rum kumandan~~ iken ~slam'~~ kabul etmi~~ olan Evrenos Be~'i onun maiyetine verdiler" ~eklinde kaydetmi~tir". Yani Hammer'e göre Evrenos Bey bir mühtedidir. Bursa komutan~~ iken Müslüman olarak Karesi ümeras~na ka-t~lm~~t~r. Ancak Hammer'in kaynak olarak gösterdi~i ~dris-i Bitlisi'nin ese-rinde: "ol tekvûr-t Bursa evvela Evrenos-t bi-hayâ" idi" ~eklinde kaydedildi~i görülür'. ~dris-i Bitlisi'nin bahsetti~i dönem için verdi~i H. 706 y~l~~ (1306-1307) tarihin hatal~~ oldu~u aç~kt~r. Yine de Evrenos Bey'in 1417'de vefat etti~ini hat~rlarsak Bursa'n~n 1326'da fethedildi~i tarihte kale tekfuru ola-bilmesi için en az 13001ü y~llar~n ba~~nda do~mu~~ olmas~~ gerekirdi. Ayr~ca eserin ilerleyen sayfalar~nda Evrenos Bey'in Karesi ümeras~ndan oldu~una dair bir bilgi de bulunmaktad~r". Hammer'in bu görü~ünü, kurulu~~ teori-sinde Bizansl~~ güçlerin etkili oldu~u dü~üncesine dayand~rmaya çal~~t~~~~ aç~kt~r. Bu nedenle gösterdi~i iki kaynaktan Evrenos Bey'i Karesili Beyler aras~nda kaydeden Hoca Saadeddin" yerine ~dris-i Bitlisi'nin ilk kayd~na inanm~~t~r. Bu ba~lamda Hammer'in Evrenos Bey hakk~ndaki yorumu daha da anla~~l~r olmaktad~r.
Kroniklerin, yazarlar~n tarih görü~üne göre kullan~lmas~~ e~ilimi Hammer'den sonra yap~lan neredeyse bütün çal~~malarda izlenebilmekte-dir. Örne~in 1883-1884 y~llar~nda Me~iihir-i Islam'da Evrenos Bey üzerine ilk müstakil çal~~ma say~lan Hamid Vehbi'nin makalesi de bu aç~dan dikkat-le incedikkat-lenmesi gereken eserdikkat-lerden biridir'. Bu makadikkat-le, Evrenos'un gençli-~inin de Karesi vilayetinde geçti~i, hatta bu dönemden itibaren Osmanl~~ hizmetinde çal~~may~~ istedi~ine dair kayna~~~ olmayan hikâyelerle dolu-dur". Yine de verdi~i önemli bilgilerin yan~nda Osmanl~~ kaynaklar~ndaki bilgiler dönemin tarih yaz~m~~ üslübuyla harmanlam~~~ ve ortaya kaynaklar~~
°° Hammer, ~~g.e., c. I, s. 114-115.
"Allah korkusu olmayan, günahtan kaç~nmayan.
12 Bitlisi, He~t Bihi~t, c. I, Haz. Mehmet Karata~-Selim Kaya-Ya~ar Ba~, Bitlis E~itim ve Tarntma Vakfi Yay., Ankara 2008, s. 172.
13 Bidisi, a.g.e., s. 269
14 Hoca Saadeddin, Tdcii't-tevehlh, c. I, ~stanbul 1279, s. 53. 15 Hamid Vehbi, a.g.m., s. 801-842.
EVRENOS BEY'IN KÖKENI HAKKINDA TARTI~MALAR 749 bilinmeyen baz~~ hikayeler ç~km~~t~r. Esas~nda Evrenos'un biyografisine dair kapsaml~~ bir çal~~ma say~lan Vehbi'nin makalesi, 1927'de yay~mlanan ~slam Ansiklopedisi'nin ilk yay~n~ndaki "Ewrenos" maddesinin yazar~~ J. H. Mordtmann'~~ da etkilemi~~ görünüyor. Hammer gibi büyük bir tarihçinin aksine Mordtmann, Evrenos'un Karesili beylerden iken Sultan Orhan zama-n~nda Osmanl~~ hizmetine girdi~ini kaydetmi~tir17. Üstelik Mordtmann'~n, 1916'te yay~mlanan H. A. Gibbons'un Osmanl~~ ~mparatorlu~u'nun Kurulu~u (The Foundation of the Ottoman Empire) adl~~ ünlü eserindeki iddialardan hiç bahsetmedi~i görülmektedir. Gibbons'un, Osmanl~~ Devleti'nin nas~l kurul-du~una dair teorilerini burada yeniden tart~~acak de~iliz. Gibbons'un, "400 çad~rhk a~iretten" imparatorlu~a geçi~te Türklerin bunu becerecek mede-niyetten uzak oldu~una, mutlaka ihtida etmi~~ Bizansl~lar~n rolü olmas~~ gerekti~ine olan inanc~~ bilinmektedir. Bu görü~lerden Evrenos Bey de pay~n~~ alm~~t~r. Gibbons'a göre Evrenos, Bizans'a ba~l~~ Bursa ~ehrinin tek-furuyken Osmanl~~ ku~atmas~~ s~ras~nda yard~m göndermeyen Bizans impa-ratoruna k~zarak Müslüman olmu~~ ve yan~ndakilerle beraber Osmanl~lara kat~lm~~t~r18. Anla~~laca~~~ gibi Evrenos Bey de tarih yaz~m~n~n argümanla-r~ndan biri olarak kullan~lm~~t~r.
Evrenos Bey'in Rum tekfuru oldu~u görü~ünün Hammer ve Gib-bons'tan sonra Bursa tarihini yazan V. Kandes adl~~ bir yerel bir Rum tarih-çi taraf~ndan da tekrarland~~~m görmekteyiz'. Kaynak zikretmeyen bu yazara göre Evrenos Bey asl~nda "Ornos" ya da "Evrenos" ad~ndaki Bizans-h Bursa tekfurudur ve kenti 1326'da OrBizans-han'a teslim etmi~tir. Kentin teslim edilmesinin ard~ndan baz~~ H~ristiyanlar~n Bizans'a kar~~~ ya~ad~klar~~ hayal k~r~kl~klar~~ ve ç~karlar~n~~ korumak amac~yla Müslüman oldu~unu belirten Kandes, Evrenos'un Bursa'n~n eski kale kumandan~~ oldu~unu anlatmakta-d~r". Görüldü~ü üzere Evrenos Bey'in bir Rum tekfuru oldu~u görü~ü Hammer'den sonra yayg~nla~an bir anlat~n~n giderek faraziyelerle süslenen bir hikayeye dönü~mü~~ ~eklidir. Ancak Evrenos Bey'in 1326'da fethedildi~i bilinen Bursa'n~n Rum tekfuru olabilmesi mümkün görünmedi~i gibi, Bur-sa'n~n kale kumandan~~ Saroz ile isminin kar~~t~r~ld~g~~ gayet aç~kt~r.
"J. H. Mordtmann, a.g.m., s. 34-35
19 H. A. Gibbons, a.g.e., s. 39, 63.
19 Vasielos I. Kandes, Kurulu~undan XIX Ylkyzl~n Sonlanna Kadar Bursa, çev. Dimitri Demirci-~brahim Ke-
laga Ahmet, ~stanbul 2008, s. 75, 87. 2° V. I. Kandes, a.g.e., s. 86-89.
Evrenos'un hayat~n~n ilk y~llar~, gerek müstakil çal~~malarda gerekse çe~itli erken Osmanl~~ tarihinin konu edildi~i eserlerde incelenmi~tir. Bu eserlerdeki görü~lerin ayr~nt~lar~na girmeden önce bu çal~~malar~n genel özellikleri hakk~nda birkaç noktay~~ belirtmek faydal~~ olacakt~r. Öncelikle, XX. yüzy~l~n ba~lar~nda yap~lan çal~~malarda da Evrenos'un kökenine dair yap~lan yorumlarda Hammer'in görü~lerini benimseyenleri görürüz. Bun-lardan bir k~sm~, Gibbons gibi inançlar~na esir olarak bu görü~leri tekrar-lam~~lar bir k~sm~~ da farkl~~ bir görü~~ olmamas~ndan dolay~~ aynen kabul etmi~lerdir. Zamanla Hammer'in görü~lerini bilinçli bir ~ekilde reddeden yeni görü~ler de ortaya ç~km~~t~r. Yani Evrenos'un Rum veya H~ristiyan kökenli olmad~~~n~, aksine Türk kökenli oldu~unu ileri sürenlerin a~~rl~k kazand~~~~ çal~~malar~n say~s~~ a~a~~da da bahsedece~imiz gibi zamanla art-m~~t~r. Ancak bu eserlerde Evrenos'un faaliyetleri hakk~nda herhangi bir görü~~ ayr~l~~~~ olmad~~~~ görülmektedir. Yine de Osmanl~~ hizmetine girme-den önceki dönemine dair birbirinin z~dd~~ görü~ler zikredilmi~tir. Bu ne-denle söz konusu eserleri ikiye ay~rarak, Evrenos'un Türk oldu~unu ve olmad~~~n~~ iddia edenler olarak tarif etmek hatal~~ olmayacakt~r.
Kronolojik olarak s~ralamak gerekirse, F. Köprülü'nün Gibbons'un görü~lerine kar~~~ yazd~~~~ ünlü eserine bakt~~~m~zda, Evrenos'u isminin etimolojik kökeniyle aç~klamaya çal~~t~~~n~~ görürüz21. Köprülü, Evrenos ad~n~n Evren+uz'un birle~mesinden kaynakland~~~n~~ belirterek, iddia edil-di~i gibi Rum dönmesi olmad~~~n~~ ve eski Türk aristokrasisine mensup oldu~unu belirterek, Gibbons'un aksine Bizans'tan ihtida edenlerin ancak birkaç ki~iden ibaret oldu~unu vurgulam~~t~r. Türkçe'de bir isim eki olarak kullan~lmayan sondaki —os ekini ç~kararak, "evren" kelimesinin anlam~n~~ aç~klamaya çal~~m~~t~r. Kutadgu Bilig'de evren, kâinat, âlem, devrân, felek; uz ise usta, mâhir, sanatkâr anlam~na gelmektedir". "Evren" ya da "ev-ran"~n Türkçe anlam~~ ise ejderha, büyük y~land~r". Bu aç~dan bakanlar yukar~da bahsetti~imiz —os ya da A~~kpa~azâde'nin yazd~~~~ ~ekilde "Evren"-uz, olarak okuyup, bu kelimeyi de Türkçele~tirerek anlam kazand~rmaya çal~~m~~t~r.
Evrenos Bey'in Türk kökenli oldu~unu iddia edenlerden Kâni, özel-likle Rum kökenli olmad~~~n~~ vurgulad~ktan sonra: "özbeöz Türko~lu Türktür
2' F. Köprülü, a.g.e., s. 83.
22 Re~id Rahmeti Arat, Kutaelgu Bilig ~stanbul 1979, s. 164-165, 500.
EVRENOS BEY'IN KÖKENI HAKKINDA TARTI~MALAR 751 ve Akkoyunlu Türklerindendir" demektedir". Ona göre babas~~ ~sa Bey, Bo-zoklu Han'~n o~ullar~ndan biridir. Evrenos'un büyükbabas~~ BoBo-zoklu Han, yedi o~luyla birlikte Anadolu'ya geldikten sonra Ertu~rul Bey'in hizmetine girmi~~ ve ona silah arkada~l~~~~ yapm~~t~r. Ancak bu konuyu destekleyen herhangi bir kaynak göstermeyen Kâni'nin görü~leri, kendisinden sonraki ara~t~rmac~lar taraf~ndan da kabul görmemi~~ ve referans gösterilmemi~tir. Kâni'nin, Evrenos Bey'in Rum kökenli oldu~unu iddia edenlere kar~~~ ma-kalesini kaleme ald~~~, keskin ifadelerinden anla~~lmaktad~r.
Ayn~~ ~ekilde 1933'te yazan Ahmet Refik, Türk ak~nc~lar~n~~ anlatt~~~~ makalesinde "Evrenos O~ullar~" ad~na bir ba~l~k ay~rm~~~ ve meselenin ay-r~nt~lar~na girmeden Evrenos'u Karesi Beyi Aclan Bey'in adamlar~ndan biri olarak tarif etmi~tir'.
Uzunçar~~lf n~n ve ~. Hamdi Dani~mend'in 1947'de yazd~klar~~ eserle-rinde ise Evrenos Bey'in Bursa'da kale muhaf~z~~ iken Bursa'n~n fethinden sonra Orhan Bey hizmetinde görev yapt~~~n~~ ve sonradan Müslümanla~an bir komutan oldu~unu iddia ettikleri görülmektedir'. Gibbons'a at~fta bulunan Uzunçar~~l~, bu görü~ünü 1964'te ~slam Ansiklopedisi'ne yazd~~~~ "Evrenos" maddesinde düzelterek Evrenos'un Karesi emirlerinden oldu-~unu belirtmi~tir". Benzer ~ekilde, I. Maikoff un 1965'te Encyclopedia of Islam'daki "Evrenos" maddesinde de kökeni hakk~nda herhangi bir yo-rumda bulunulmam~~, Karesi emin i olarak tarih sahnesine ç~kmas~ndan bahsedilmi~tir". Meselenin kesin kanaatlerle ifade edilemeyece~inin far-k~nda olduklar~~ aç~kt~r. Ayr~ca Uzunçar~~l~'mn bu makalesinde, ilk defa
Ö.L. Sarkan taraf~ndan tespit edilen bir vak~f kayd~na dayanarak,
Evre-nos'un babas~~ ~sa Bey'in, Pranko veya Frank~~ (P~rang~) lâkapl~~ ~sa Bey adl~~ biri oldu~unu ilk defa duyurdu~unu belirtmek gerekir'. Barkan'~n bu kay~tlar~, Evrenos'un kökenine dair tart~~malara yeni bir boyut kazand~r-m~~, bu tarihten sonraki tart~~malar bir bak~ma babas~n~n lakab~~ ve Evre-nos'un etnik kökeni üzerinden yürümü~tür. Uzunçar~~l~'mn bu yeni bulgu-yu yazmas~na ra~men yeni bir yorum yapmamas~~ ilginçtir. Sadece anmakla
" K. Kani, a.g.m., s. 923.
25 Ahmet Refik, Türk ellanalan, Istanbul 1933, s. 20.
26 Ismail Hami Dani~mend, izahh Osmanl~~ Tarihi Kronolojis~; c. I, Istanbul 1947, s. 12; t. H. Uzunçar~~ll,
Osmanl~~ Tarihi!, s. 118. Uzunçar~~ll da bu kitab~nda Gibbons'dan naklen Bursa kalesini savunan Evrenos Bey'in Osmanl~~ himayesine girdi~ini kaydeder.
27 ~. H. Uzunçar~d~, "Evrenos", s. 415. 28 I. Melikoff, "Ewrenos", s. 720.
29 0. Lütfi Barkan, "Osmanl~~ Imparatorlu~unda Bir Iskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vak~flar ve
yetinmi~~ ve ard~ndan Evrenos için "Karasi-o~ullann~n emirlerinden idi" cüm-lesiyle devam etmi~tir».
Daha sonraki y~llarda, Evrenos üzerine özel bir çal~~ma yapmamalar~-na ve kayyapmamalar~-nak göstermemelerine ra~men baz~~ bilim adamlar~~ kayapmamalar~-naatlerini belirtmekten çekinmemi~lerdir. Örne~in Evrenos Bey'in sonradan Müslü-man oldu~unu belirten Shaw, Fisher ve ondan naklen Goodwin de onun Rum kökenli oldu~unu dü~ünenler aras~ndad~r". Benzer ~ekilde D. Nicol, eserinde Evrenos Bey'i Osman Bey'in silah arkada~lar~~ aras~nda sayarak, Michael VIII. Paleologos (1225-1282) döneminde ya~ayan bir Türk komu-tan~~ olarak ifade etmi~tir. Ancak 1417 y~l~nda vefat etti~ini bildi~imiz Evre-nos'un tarih sahnesine ç~kabilece~i bir tarih olmad~~~~ aç~kt~r». Osmanl~~ tarihçisi C. Imber'in, Evrenos'la ilgili bir tart~~maya girmemi§ olmas~na ra~men, onun Türk kökenli oldu~unu kabul etti~i anla~~lmaktad~r. Im-ber'e göre Makedonya'n~n fatihi Evrenos Bey, Türk as~ll~~ iken, kuzeydo~u Bulgaristan'daki Mihalo~lu ailesi ise H~ristiyanliktan dönme idiler».
Baz~~ Yunanl~~ tarihçiler taraf~ndan kaleme al~nan tedkik eserlere de Evrenos Bey'in kökeni konu edilmi~tir. Bunlara göre Evrenos, H~ristiyan kökenli bir Osmanl~~ komutamd~r". Bu yazarlardan Sideridou ve Salaman-ga'ya göre Evrenos Gazi, büyük bir ihtimalle kökeni Epir bölgesinden olan H~ristiyan dönme bir aileye mensuptur. XII. yüzy~lda ~slamiyet'i kabul eden ünlü Bizans ailelerinden Vranas (Bpav4)lar üzerine yazd~~~~ makale-sinde Sideridou, Evrenos'un da bu aileden olabilece~ine dair baz~~ etimolo-jik aç~klamalara giri~mi~tir». Ancak bahsedilen ünlü aile ile Evrenos Bey aras~nda somut bir ba~lant~~ kurmaktan uzak bu hipotezin yine Ham-mer'den hareketle Evrenos'u Bizans kökenine dayand~rma çabas~~ ta~~d~~~~ anla~~lmaktad~r».
30 • H. Uz~mçar~~l~, a.g.m., s. 414-415.
31 Stanford Shaw, Osmanl~~ imparatorlu~u ve Modem Türkiye, c. I, çev. Mehmet Harmanc~, Istanbul 1994, s.
37; N. Fisher, The Middle East, a History, New York 1959, s. 175; Godfrey Goodwin, Yeniçeriler, Çev. Derin Tür-kömer, Istanbul 2001, s. 25.
" Donald M. Nicol, On The °ligin of the Ottoman Emperors, Cambridge University Press 1997, s. 15.
33 C. Imber, ag.e., s. 17, 18-19.
34 D. Salamanga, "FaCli Il3pev6C", s. 164; Periklis Rodakis, H Tovpunc~j Kar&craariç Triç Oplucriç, Or
Opduccç Movcrou1piwo~, Atina 1991, s. 153; Georgios Mintsis, "H KataX~i~y~l rriç 'Eöeacsa.ç and TON To<~pxoüç (1389)", MaxeSov~rcâ, c. 21, 1993-94, Thessaloniki 1994, s. 259.
" A. Sideridou, "Koprticr~oç Bpavaç O 1-Instpdralç", Hr~c~pco~nd~~ Xpow~dt, c. 3, Ioannina 1928, s. 253. Vranas ailesi için bkz. Du Cange, Historia Byzantina Illustrata, Bruxelles 1964, XXXV Branarum Fami-lia, s. 214-216. Bizansh Vranas ailesi için ayr~ca blcz. A. Sideridou, a.g.m., s. 249-271. Makalede konu edilen
EVRENOS BEY'IN KÖKENI HAKKINDA TARTISMALAR 753
Etimolojik aç~klamalarla farkl~~ bir görü~~ ileri süren P. Wittek'e göre, Evrenos Bey'in II. ~zzeddin Keykavus'la birlikte Bizans'a s~~~nan ve Dobru-ca bölgesine yerle~tirilen Gagavuz Türklerinden olma ihtimali yüksektir". Gagavuzlar~n bir k~sm~n~n daha sonraki y~llarda Karesi bölgesine gelerek Türklerin hizmetinde bulunduklar~n~~ belirten Wittek, Evrenos'un bunlar aras~nda Varna'n~n güneyindeki Evran Da~~~ civar~ndan gelmesi sebebiyle ad~n~~ buradan alm~~~ olabilece~ini belirtmektedir. Ayn~~ görü~ü K. Karpat'~n da payla~t~~~n~~ belirtmek gerekir". Ancak bu aç~klamay~~ do~rulayacak bir kaynak yoktur.
Evrenos hakk~nda D~A'da yarmlanm~~~ olan F. Ba~ar'~n "Evrenoso~ul-lar~" maddesi ise en son çal~~malardan biridir. Bu çal~~mada kökeni hak-k~nda ayr~nt~lara girilmemesine ra~men hem babas~n~n hem de Evrenos'un ad~na dair farkl~~ görü~lerin özetlendi~ini görüyoruz. Di~er yandan yazar~n, Karesi emirlerinden iken Osmanl~~ hakimiyetine kat~ld~~~n~~ belirtti~i Evre-nos Bey için Türk soyundan geldi~ine inand~~~n~~ söyleyebiliriz".
Kortisios Vranas, XVII. yüzy~lda vefat etmi~tir. Evrenos Bey'i Bizans kökenli ç~karma amac~yla kaleme al~nm~~~ bir çal~~mad~r. Ayr~ca Evrenos Bey'in faaliyette bulundu~u dönemle ça~da~~ de~ildir.
37 P. Wittek, a.g.m., s. 666-667. P. Wittek'in ileri sürdü~ü Evrenos'un Gagavuz Türklerinden oldu~una dair görü~, Evrenos'un kökeni hakk~nda kaleme al~nan bir ba~ka makaleye de konu olmu~tur. Bkz. Levent Kayapmar, "Osmat~li Uç Beyi Evrenos Bey Ailesinin Men~ei, Yunanistan Co~rafyas~ndaki Faaliyederi ve Eserler", Abant ~zzet Baysal Ona Saryal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 20044, S. 8, Bolu 2004, s. 133-142. Yazar, Evrenos isminin etimolojik kökeninden hareketle Evrenos ad~n~n Meriç nehrinin antik dönemdeki ad~~ olan 'EPpoç/Evros kelimesinin kökünden türetildi~ini ifade etmektedir. Bu aç~klamadan hareketle, Evrenos'un bu bölgede yerle~mi~~ Gagavuz Türklerinden oldu~una dair yeni bir tez geli~tirdi~ini iddia etmektedir. Ancak yazar~n filolojik aç~klamas~nda baz~~ sorunlar mevcuttur. Öncelikle bugün Yunanistan'da bölge ve nehir ad~~ olarak kullan~lan Evros isminin, (Latince'de "Hebrus") son dönem Bizans kaynaklar~na bak~ld~~~nda kullan~m~-n~n yayg~n olmad~~~m görüyoruz. Bu isim kaynaklarda daha çok Mapizaa/Maritza (Meriç) olarak geçmektedir. Yazar, antik Yunan yazarlaruun terminolojisini kullanan Kantakouzenos'un bu kelimeyi kullanmas~n~~ iddias~na kan~t olarak göstermi~tir. Ancak dönemin kaynaklar~na bak~ld~~~nda bu kelimeyi sadece Kantakouzenos gibi yer isimlerinin antik dönemdeki adlar~n~~ kullanan Bizansh yazarlarla sm~rh oldu~unu görüyoruz. Di~er yandan, bu kelime yazar~n iddia etti~i gibi "Yunanca isimden isim türeten ve bir kelimenin milliyet ve yöresine aidiyetini vurgulayan" —anos/-avoç ekinin "EPp-oç/Evr-os kelimesinin köküne eklenerek Meriçli manas~na gelen "Ertp-avoç/Evr-anos olamaz. Bu kelimeden Evros'lu (Meriçli) manas~na gelen bir diretme yap~lacaksa ancak bugün Ça~da~~ Yunanca'da Evroslu/Meriçli anlam~nda kullan~lmakta olan eri! biçimiyle Evritis/EPpfratç, cli~il biçi-miyle Evritissa/Eflpftwaa ~eklinde türetilebilir. Bkz. Georgios Babiniotis, A4tca triç Nbaç Eikrw~crjç n.cberaaç, Kentro Leksikologias, Athina 2002, s. 541. Ayr~ca, ne eski Yunanca'da ne de Ortaça~~ Yunancas~'nda yazar~n türetti~i biçimiyle kullan~ld~~~na dair hiçbir örnek olmad~~~~ gibi Yunanca sözlüklercle de yoktur. Dolay~s~yla, yazar Yunanca'da olmayan bir kelimeden hareketle, Wittek'in tezini Evros bölgesine uyarlayarak yeni bir teori geli~tirdi~ini iddia etse de görüldü~ü gibi ciddi bir kan~t gösteremerni~tir.
38 Kemal Karpat, "Gagauzlarm Tarihi Kökeni ve Folkloründen Parçalar", Balkanlarda Osmanh Miras: ve Uluspluk, Imge Yay., Ankara 2004, s. 385.
39 F. Ba~ar, a.g.m., s. 539.
Son on y~lda Evrenos'a ayr~lm~~~ en kapsaml~~ çal~~malar~n H. Lowry ta-raf~ndan yap~ld~~~n~~ belirtmek gerekir. Görü~lerinin ve tespitlerinin bir k~sm~na kat~lmasak da geçmi~te yap~lan çal~~malar~n üzerine baz~~ yeni yo-rumlar getirmesi önemlidir. ~lk olarak 2003 y~l~nda yay~mlanan Erken Dö-nem Osmanl~~ Devleti'nin Yap~s~~ adl~~ eserinde Evrenos Bey'in kökeni konusuna önemli bir yer ay~ran yazar, daha sonra Evrenos Bey veya ailesinden bah-seden dört ayr~~ kitap daha yarmlam~~t~r'. Bu eserlerinde do~rudan Evre-nos Bey'in hayat~~ konu edilmemi~se de Balkanlarda ona ait izlere dair bilgi-ler bulunmaktad~r. Ancak bizim için, Evrenos üzerine görü~bilgi-lerini aç~klad~~~~ eseri önemlidir. Lowry'nin bu eserini yazmaktaki as~l amac~n~n Erken Os-manl~~ Devleti'nin kurulu~una dair teorileri yeniden de~erlendirmek ve kendi teorisini kan~tlamak oldu~u anla~~lmaktad~r. Temel olarak P. Wit-tek'in ortaya att~~~~ "gaz" teorisine kar~~~ ileri sürdü~ü "ya~mac~~ konfede-rasyonu" teorisinin argümanlar~n~~ tart~~t~~~~ eserinde, Evrenos'u da bu ba~-lamda ele alm~~t~r. P. Wittek, F. Köprülü, H. ~nalc~k gibi tarihçilerin görü~-lerine kar~~~ en temel itiraz~n~n erken dönem Osmanl~~ uc toplumunu motive eden unsurun "gaz" de~il bir talan ekonomisi etraf~nda ittifak yapan H~-ristiyan ve Müslümanlar~n ortak ç~kar ili~kileri oldu~u kan~s~ndad~r'. Bu teorilere konumuz d~~~nda oldu~u için yer vermiyoruz. Ancak eserin bütü-nüne bak~ld~~~nda ileri sürülen fikirler, esas~nda Gibbons'un tezlerinin yüz y~l sonra yeniden daha güçlü bir ~ekilde iddias~~ olarak görülebilir. Bir ba-k~ma, modern tarihçilikte s~kça rastland~~~~ üzere belirli bir kurgu yap~ld~k-tan sonra kaynaklar~n buna göre yorumlanmas~~ yönteminin s~n~rlar~~ bu ~ekilde zorlanm~~~ görünüyor. Lowry, Evrenos'a dair yorumlar~na geçme-den önce Spandounes/Spandugnino'nun eseringeçme-den yapt~~~~ al~nt~~ ile ilgili
4° H. Lowry, Erken Dönem Osmanl~~ Devleti'nin Yap~s~~ adl~~ eserinde Evrenos Bey'in kökeni hakk~nda
yorum-larda bulunmu~tur. Bkz. A.g.e., s. 61-74; Di~er bir eserinde ise Balkanyorum-larda Osmanl~~ yerle~mesi ve mimari eserleri üzerine kapsaml~~ ara~urmalann~~ yarmlanu~~ ve I. Bölüm'ü Evrenos Bey'in XIV. yüzy~lda Bat~~ Trak-ya'daki güzergâhma arrm~~ur Bluz. H. Lowry, Osmanl~~ Döneminde Ballcanlann ~ekilknmesi, s. 16-64; H. Lowry-~~ Erünsal, Yenice-i Vardarh Evrenos Hanedan:: Notlar ve Belgeler. Bu eser ise Evrenoso~ullan ~eceresinin yarmland~~~~ eserdir; H. W. Lowry, Osmanl~lar~n Ayak izlerinde: Mukaddes Mekdnlar ve Mimari Eserleri Aray~~~ Yolculukk~n, Bahçe~ehir Cnv. Yay., 2009. Kuzey Yunanistan'daki mimari eserler üzerine yapt~~~~ çal~~~nalan yarmlayan Lowry, bu eserinde Gümülcine, Serez ve Yenice-i Vardar'da Evrenos Bey tarafindan kurulan mimari eserlere de yer vermi~tir; H. W. Lowry, 77~e Evrenos Family and the Cip: of Seldnik (77:essalonila): Who Buill the Hamza Bey Cdmii Why? Evrenos Ailesi ve Selanik ~ehri: Hamza Be~~ Camii .Niçin ve Kimin Tarafindan Yap~ld~?, Bahçe~ehir ünv. Yay., 2010. Son olarak yay~mlanan bu eserinde ise Selanik'te in~a edilmi~~ olan Hamza Bey Camii'nden, Hamza Bey'in kim oldu~undan ve Evrenoso~ullan'mn Selanik ~ehrine kadulanndan bahsetmektedir.
4' H. Lowry, Erken Dönem Osmanl~~ Devleti'nin ra~un, s. 63. Ancak A~~kpa~azâde'nin eserinden yola ç~karak
"toplumsal piramidin alt~nda "istimâlet" ima edilmi~, Osmanhn~n H~ristiyan köylü halk~n güvenini kazand~~~n~" befirtmeyi de ihmal etmemi~tir.
EVRENOS BEY'IN KÖKEN~~ HAKKINDA TARTI~MALAR 755 bölüme ba~lamaktad~r". Al~nt~ya göre Mihal Bey, Evrenos Bey ve Turahan Bey'in Osman Bey ile birlikte Michael Palaiologos (1261-1282) zaman~nda birer çete reisleri olduklar~, ancak tek ba~lar~na ba~ar~l~~ olamayan bu dört ki~inin aralar~nda lider olarak Osman'~~ seçtikleri belirtilmektedir. Ancak Osman bir bey de~il e~itler aras~nda birinci bir a~abey olacakt~r'''. Bu anlat~~ Lowry'nin teorisinin temelini olu~turmaktad~r. Burada Lowry ç~k~~~ noktas~~ olarak Osmanl~~ ve Bizans yönetici elitlerine yak~n bir ismin, Spandou-nes'in geç XV. yüzy~la ait eserini kaynak alm~~t~r. Bu teoriyi ise, Evrenos Bey'in ve benzer ~ekilde Mihal Bey'in "melik" unvanlanyla hitap edilmesiy-le destekedilmesiy-lemeye çal~~m~~, bu unvan~n tesadüfen verilmedi~ini ve "sadece hanedan üyelerine verilen bir unvan oldu~unu" belirtmi~tir". Ancak Lowry'nin Spandounes'ten ald~~~~ bu dört-aile teorisini yeterince destekleye-medi~i görülmektedir.
Ayr~ca Lowry'nin bu teori ile M. Öz'ün de belirtti~i gibi Osmanl~~ Dev-leti'nin kurumla~mas~nda ulema kökenli büyük ailelerin (Çandarl~~ gibi) katk~lar~n~~ da göz ard~~ etti~i anla~~l~yor. Yani, XV. yüzy~l Osmanl~~ kaynak-lar~na yöneltilen s~k~~ ele~tirel süzgecin, Spandounes'in eserine uygulanma-d~~~~ görülmektedir'. Esas~nda Lowry'nin Spandounes'i tan~t~rken yazd~k-lar~, bu kayna~~n anlat~s~~ üzerine bir teori in~a edilemeyece~ini de ortaya koymaktad~r. Bu ki~inin Kantakouzenos hanedamyla akraba oldu~unu ve Osmanl~~ meselelerine yabanc~~ olmayan bu soylunun uzun süre Osmanl~~ Serez'inde ve Istanbul'da ya~ad~~~n~~ anlatmaktad~r. Sultan II. Murad'~n " Theodore Spandounes on the ()ligin of the Ottoman Emperors, Yay. D. Nicol, Cambridge 1997. Naklen H. Lowry, a.g.e., s. 61.
43 H. Lowry, a.g.e., 61-72.
" Evrenos Bey'in türbe kitabesinde yapt~~~~ ba~anh gaza ak~nlar~~ nedeniyle "melikü'l-g-uzât" yani gazile-rin sultan~, ba~~~ olarak karthd~r. V. Demetriades, a.g.m., s. 331-332; 1386 tarihli Sultan Murad'~n Evrenos Bey'e gönderdi~i ferman siketinde ise kendisine "cenâb-~~ emâret-me'âb eyâlet-intisâb iftihârül-ümerâyi'l-kirâm melikül-guzât vel-mücâhiclin kâhirinül-kefere vel-mü~rikin Gazi ve Hac~~ Evrenos Bey" olarak hitap edilmi~tir. Bkz. BOA, YEE, No: 91/49. Ancak yapt~~~m~z ara~t~rmada bu elkab~n bütününe rastlayamad~k. Bu konuda en kapsaml~~ çal~~ma olan M. Kütüko~lu'nun Osmanl~~ B4krinin Dili adl~~ kitab~na da konu edilmemi~tir. Ancak elkabm giri~inde yer alan "cenâb-~~ emâret-me'âb" ~eklindeki hitap, Ramazano~lu Piri Bey ve K~nm Beyleri için de kullan~lmaktayd~~ ve di~er beylerden üstünlüklerini belirtme amac~n~~ ta~~yordu. Bkz. Y~lmaz Kurt, XVI. Yüzy~l Adana Tarihi, Hacettepe env. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basilmam~~~ Doktora Tezi, Ankara 1992, I. Bölüm Dipnotlan 8. Aynca sonunda yer alan "melilcu'l-guzât vel-mücâhidin kâhirinü'l-kefere vel-mü~rikin" ifadesi de Musa Çelebi için kullan~lm~~~ olup, Evrenos Bey'in ayn~~ unvana sahip olmas~~ ona verilen büyük ayncal~~~n göstergesidir. Bkz. Osmanl~~ Tarihine Ait Takvimler I, yay. Ats~z, Küçülcayd~n Matbaas~, Istanbul 1961, s. 102. Elkap, Evrenos Bey'e verilen büyük önemi, gaza faaliyederindeki ba~ans~n~~ ve sadece fethetmelde kalmay~p bu yöreleri kallund~rmadaki etkisini de vurgulamaktad~r.
45 Bu eserin eksiksiz bir talihli ve baz~~ ele~tirileri için bicz. Mehmet öz, "Kimlik Tart~~malar~na Osmanl~~
Kimli~i Vas~tas~yla Bir Katk~: Osmanl~~ Devleti Kimler Taraf~ndan ve Nas~l Kuruldu?", [H. W. Lowry, The Nature of The Early Ottoman State, New York Press, Albany 2003]", Türkiye Günlügü, S. 83 (K~~~ 2005), s. 57-64.
kar~s~~ S~rp Prensesi Mara/Maria, Spandounes'in büyük teyzesidir. Bu saye-de Osmanl~~ hanedan~yla akrabal~k ba~lar~~ da olan Spandounes, Osmanl~~ tarihini yazmak için yine akrabalar~ndan olan iki Osmanl~~ pa~as~ndan da bilgi alm~~t~r. Lowry'nin tespitlerine göre bu akrabalar, kendileri de birer mühtedi olan Hersekzâde Ahmed Pa~a ve Mesih Pa~a'd~r". Spandounes'in bu pa~alar~n anlat~lar~n~~ do~ru kabul etmesi Lowry taraf~ndan do~al kar~~-lanm~~t~r. Ancak bu pa~alar~n neden böyle bir hikâye anlatt~klar~n~~ sorgu-lamaz. Oysa mühtedi olan pa~alar~n "Evrenos Bey" gibi ünlü bir komutanla kendilerini özde~le~tirmi~~ olma ihtimallerini göz ard~~ etmemek gerekir. Keza Spandounes'in bahsetti~i ad~~ geçen dört ki~inin 1261-1282 y~llar~~ aras~nda bir dönemde bir arada olduklar~na dair kronolojinin yazar~n ken-disi taraf~ndan da mant~kl~~ bulunmad~~~~ anla~~lmaktad~r.
Lowry'nin bu yorumlar~~ ile yeniden Gibbons tezlerine döndü~ü anla~~-l~yor. Gibbons'un asl~nda Bizans tarihçisi Nicephoros Gregoras'a dayanarak Bursa muhaf~z~~ Saroz'u Evrenos olarak yazd~~~~ bilinmektedir'''. Gregoras'ta böyle bir bilginin olmad~~~n~~ belirten Lowry, ~~kpa~azâde'de anlat~lan Bursa kalesinin Orhan Gazi'ye teslimi hikâyesini aktarm~~t~r". Bu hikâyede 'A~~kpa~azâde, Orhan ile Bursa'n~n Bizansl~~ muhaf~z~~ Saroz aras~nda bir diyalogdan bahseder". Bu diyaloga göre Orhan, Rum Saroz'a neden kaleyi teslim ettiklerini ve çok ceset oldu~unu sorar. Saroz da Osmanl~lar~n gücü-nün artmas~~ ve bask~s~ndan dolay~~ zay~f dü~tüklerini, çevredeki halk~n ken-dileri yerine Osmanl~lara itaat etmelerinden dolay~~ da zay~f dü~erek teslim olduklar~n~~ anlat~r. Direnmeyenlerin rahata kavu~tuklar~n~~ gördükleri için kendilerinin de buna heves ettiklerini ve açl~ktan insanlar~n öldüklerinden ve bu nedenle de teslim olduklar~ndan bahseder. Ancak A~~kpa~azâde'deki bu hayali diyalo~u aktaran yazar, Saroz'un neden Evrenos say~lmas~~ gerek-ti~ine dair soruya herhangi bir yorumda bulunmam~~t~r. Saroz'un on y~l süren Bursa ku~atmas~ndan sonra ~ehri teslim etti~i bilinmektedir. Bu ki~i-nin etraftaki ko~ullar~~ ve süreci de~erlendirecek kadar kalede bulundu~u anla~~lmaktad~r. Bu durumda, 1417 y~l~nda öldü~ü bilinen, hatta 1413 y~l~nda halen sava~~ meydan~nda olan Evrenos'un yakla~~k yüz ya~~nda at s~rt~nda sava~t~~m~~ kabul etmemiz gerekir.
46 H. Lowry, Erken Dönem Osmanl~~ Devkii'nin raps~, s. 73-74. 47 H. A. Gibbons, a.g.e., s. 39.
48 H. Lowry, Erken Dönem Osmanl~~ Devleti'nin Yap~s~, s. 62-63.
48 'A~~kpa~azâde , a.g.e., s. 30; Bu eserde Bursa tekfuru olarak geçmesine ra~men tekfurun ismi
verilmemi~-tir. Ancak farkl~~ bir nüshada bu tekfurun ad~n~n Saroz oldu~u kaydedilmi~verilmemi~-tir. Bkz. A~~kpa~azade, Osmanogulla-n'n~n Tarihi, Haa. Kemal Yavuz-M. A. Yekta Saraç, ~stanbul 2003, s. 85-86.
EVRENOS BEY'IN KÖKEN~~ HAKKINDA TARTI~MALAR 757 Yazar~n bir di~er tezi, yukar~da bahsetti~imiz gibi Prangi/Pirangi laka-b~ndan dolay~~ babas~~ ~sa Bey'in Katalan paral~~ askerlerinden olma ihtimali-dir". Bu tez ile Ö. L. Barkan'~n yarmlad~~~~ bu kay~tlardaki lakab~n, Uzun-çar~~h'n~n da öne sürdü~ü gibi Frengi/Franki'ye olan ses benzerli~i nede-niyle Katalanlarla ilgili olma ihtimalini tart~~maktad~rm. Katalan kronik yazar~~ Muntaner ve Pachymeres'i kaynak gösteren Lowry, o dönemde Bi-zans için toplanan paral~~ askerler aras~nda Katalanlar~n da bulundu~unu kaydetmi~, hatta 1305'te Katalanlardan ayr~lan bir grubun Osmanl~~ hizme-tine geçti~ini belirtmi~tir. Bu nedenle de Frenk ~sa'n~n ve o~lu Evrenos'un Bizans, Karesi ya da Osmanl~~ hizmetine girmi~~ Katalanlardan olabilece~i ihtimalini belirtmi~tir. Böylece bir Müslüman ismi ta~~mayan Evrenos'un kökenine aç~kl~k getirebilece~ini dü~ünen yazar, babas~~ için de Rumlar~n Katalanlara Tranki' demesinden yola ç~karak Türk hizmetine girmi~~ Avru-pal~~ paral~~ askerlerden biri olma ihtimalini savunmu~tu'''. E~er babas~na lakap olan bu kelime Osmanl~~ defter ve belgelerinde rastlad~~~m~z ~ekliyle sadece "Prank~" olsayd~~ bu ihtimali göz önüne alabilirdik. Ancak a~a~~da inceleyece~'imiz gibi Evrenos Bey Mülknâmesi'nde ve torunu ~sa Bey'in vakfiyesinde bu lakaba Branko/Pranko olarak da rasthyoruz. Ayr~ca, ~sa Bey gerçekten "Avrupal~" anlam~na gelen bir Frengi olsayd~, geçti~ini dü-~ündü~ümüz geçit ve köylere -anlam veremedi~imiz ve y~llard~r tart~~~lan-Prank~~ kelimesini de~il, Trenk' ismini b~rak~rd~. Osmanl~~ kâtiplerinin ~srar-la Prank~~ hatta baz~~ kay~t~srar-larda Branko ~eklinde kaydetmi~~ olmas~, bize bu kelimenin Frenk'den gelmedi~ini dü~ündürmektedir. Ayr~ca Osmanl~ca'da 13' ve `p' harfleri kar~~t~rilabilecek kadar benzerdir. Pek çok kay~tta bu iki di~li harfin noktas~/noktalar~~ belirsizdir. Ancak "p" ve "f' harfleri kar~~t~r~l-mayacak kadar farkl~d~r. Bu lakap, Prank~/Branko gibi versiyonlar~~ d~~~nda hiçbir kartta Franld/Frenki ~eklinde de geçmemektedir. Bu nedenle bu lakab~n Franki ~sa ya da Frank ~sa olarak yorumlanabilmesi kanaatimizce oldukça güçtür. Sonuç olarak Lowry'nin Evrenos'un kökeni veya ad~na dair nihai bir önerisi yoktur. Ancak tezlerinde iddia etti~i gibi Evrenos'un 5° H. Lowry, Erken Dönem Osmanl~~ Devleti'nin Yap~s~, s. 65. Ayr~ca bkz. Ayn~~ yazar, Osmanl~~ Döneminde
Balkan-lann ~eltillenmes~; s. 17, dn. 5.
51 Uzunçargh, ba~ka bir eserinde "prank~" kelimesinin XV. yüzy~ldan itibaren kullan~lan havan toplanna
verilen isimlerden biri oldu~unu belirtmi~, mahkumlar~n prank~~ topuna ba~lanarak cezaland~nIchldar~ndan bahsetmi~tir. Bkz. ~. H. Uzunçar~~h, Osmanl~~ Devleti Te~kildhndan Kap~kulu Ocaklan, c. II, T.T.K. Ankara 1984, s. 49, dr~. 1; ayr~ca 1572 tarihinde Adana yöresindeki Ayas kalesinde "senk-i prank~" uzun havan toplama verilen mühimmat ad~~ olarak tespit edilmi~tir. bkz. Y~lmaz Kurt, Çukurova Twiltinin Kaynaklar~~ fil, 1572 Tarihli Adana Sanre# M~lassal Tak~r Denen; T.T.K. Ankara 2005, s. 417; Eftal ~ükrü Batmaz, "Osmanl~~ Devletinde Kale Te~kilat~na Genel Bir Bak~~, OTAM, S. 7, Ankara 1997, s. 9.
ister Katalan kökenli ister Rum olsun bir mühtedi oldu~unu dü~ündü~ü anla~~lmaktad~r.
Görüldü~ü gibi Evrenos'un kim oldu~u, ne zaman tarih sahnesine ç~k-t~~~~ konular~nda pek çok görü~~ ileri sürülmü~tür. Anla~~laca~~~ üzere ara~-t~rmac~lar~n onun kim oldu~una dair meraklar~, asl~nda Evrenos'un erken Osmanl~~ döneminde oynad~~~~ rolün öneminden kaynaklanmaktad~r. Lowry'in eserinde de aç~kça görüldü~ü gibi onun bir mühtedi olmas~~ dü-~üncesi, kendi tezlerini güçlendiren bir kan~t olarak kullan~lm~~t~r.
Di~er yandan, yukar~da s~kça zikretti~imiz gibi Evrenos'un Karesi ümeras~ndan bir ak~nc~~ oldu~una dair görü~lerin de ayn~~ bak~~~ agslyla sorgulanmas~~ gerekmektedir. Esas~nda bu görü~ün de sa~lam kan~tlar~n~n olmad~~~n~~ rahatl~kla söyleyebiliriz. Daha önce belirtti~imiz gibi Osmanl~~ kaynaklar~na kronolojik olarak bak~ld~~~nda Evrenos'un Karesi ümeras~n-dan bir ak~nc~~ beyi oldu~unu zikredenlerin XVI. yüzy~lümeras~n-dan sonra yaz~lm~~~ olduklar~n~~ görürüz. Ayr~ca ~k~~kpa~azâde, Ne~ri ve ~bn-i Kemal gibi erken dönem kronik yazarlar~n~n eserlerinde Rumeli'ye geçi~~ hikâyesi anlat~l~r-ken, Karesili beylerden Ece ve Faz~l beylerin ad~~ verilmi~, Evrenos Bey'den ise hiç bahsedilmemi~tir".
Evrenos Bey'in ad~~ A~~kpa~azâde ve Ne~ri'nin eserlerinde ilk defa 1357'deki Konurhisar'~n fethi bahsinde zikredilmi~ti. Bu tarihte henüz Hac~~ ilbeyi'ne "yarar yolda~" b~rak~ld~~~~ belirtilen bu kaynaklara bak~ld~-~~nda, Evrenos'un henüz askeri kariyerinin ba~lar~nda oldu~unu görürüz. Dolay~s~yla geç dönem Osmanl~~ kaynaklar~n~n Karesi beylerinin yan~na Evrenos'un ad~n~~ da eklemi~~ olma ihtimali yüksektir. Çok geç tarihlerde yaz~lm~~~ olsalar dahi bu kaynaklar~n tamamen göz ard~~ edilemeyece~ini de belirtmek gerekir. Buna ra~men, Mordtmann, M6ikoff, Uzunçar~~l~~ ve Ba~ar taraf~ndan yap~lan çal~~malarda, neden Evrenos Bey'in hayat~~ anlat~-l~rken Karesili beyler aras~nda oldu~u kabul edilmi~tir? Bu soruya net bir cevap vermek mümkün de~ildir. Gibbons'un erken Osmanl~~ tarihinin kur-gusunun çeli~kileri, bu yazarlar~~ Evrenos'un hikâyesini ba~ka bir kurgu içinde de~erlendirmeye yönlendirmi~~ olabilir. Bu noktada Karesi kökenin-den bahsekökenin-den kaynaklar kurgulanabilecek en mant~kl~~ hikâyeyi sa~lam~~~ görünüyor. Keza, en erken Osmanl~~ kaynaklar~nda Evrenos'un aniden
" A.~~kpa~azâde, a.g.e., s. 48-49; Ne~ri, a.g.e. (Unat-Köymen), s. 173-177; ~bn-i Kemal, Tendrih-i efl-i Os-man, L Defter, Haz. ~erafettin Turan, TTK., Ankara 1991, s. 162.
EVRENOS BEY'IN KÖKENI HAKKINDA TARTISMALAR 759 ortaya ç~kan bir ak~nc~~ olmas~, Evrenos'un ilk y~llar~nda dair bir kurgu ya-p~lmas~na izin vermemektedir.
Evrenos Bey'in Karesi ümeras~ndan oldu~unu iddia eden ara~t~rmala-ra bak~ld~~~nda, kar~~m~za bu görü~ü güçlendiren ba~ka bir hikâyenin hep-sinde ortak oldu~u görülmektedir. Bu yazarlara göre 1352'de Stephan Dusan'a kar~~~ destek isteyen Bizans imparatoru Kantakouzenos'a giden yard~m kuvvetleri aras~nda Süleyman Pa~a'n~n yan~nda Evrenos Bey'in de ad~~ geçmektedir". Bu bilgi do~ru oldu~u takdirde, 1345'e do~ru Osmanl~~ topraklar~na kat~lm~~~ olan bir Karesili beyin Süleyman Pa~a'n~n yan~nda olmas~, Evrenos'un Karesi kökleriyle ilgili hikâyesini do~rulayacak bir kan~t olmaktad~r. Ancak Kantakouzenos'un eserinde böyle bir bilgiye rastlaya-mad~k. Üstelik imparator Kantakouzenos'un kendi kaleme ald~~~~ eserini inceledi~imizde, bütün olaylar~~ ayr~nt~lar~yla ve isimlerle aktaran imparato-run, bu olay~~ anlat~rken Süleyman Pa~a'n~n d~~~nda ba~ka bir isimden bah-setmedi~i görülmektedir'. Dolay~s~yla, Evrenos'un Karesi kökenli oldu~u-nu ve bu bölgeden Osmanl~~ uc kuvvetlerine kat~ld~~~n~~ iddia etmek için elimizde yeterli bilgi olmad~~~n~~ rahatl~kla söyleyebiliriz. Ancak bu tespiti-miz, elbette bu görü~lerin tamamen ihtimal d~~~~ oldu~unu iddia etmek anlam~na gelmemektedir. Sadece mant~kl~~ görünen tarihsel bir kurgunun yeterli kan~tlar~n~n olmad~~~na dair bir tespit say~lmal~d~r.
Ayr~ca bu hikâyeye inan~rsak, Uzunçar~~l~'mn iddia etti~i gibi Evrenos Bey'in yüz ya~~ndan fazla ya~am~~~ oldu~unu da kabul etmemiz gerekir. Onun bu hesab~~ neye göre yapt~~~n~~ bilmiyoruz. Ancak Evrenos'un 1317'den önce do~mu~~ oldu~unu dü~ündü~ü aç~kt~r. Kaynaklarda ya~~yla ilgili bir dayana~~n olmad~~~n~~ belirtmi~tik. Dolay~s~yla Evrenos Bey'in ne zaman do~du~u veya kaç y~l ya~ad~~~n~~ sadece tahmin edebiliriz.
Pranko Lazarat ve Avraniz,/Evraniz
-Prank~~ ~sa ve Evrenos'un Ad~na Dair Yeni Bulgular-
Evrenos Bey'in kökeni ve tarih sahnesine gk~~lyla ilgili hipotezlerdeki ve kaynaklardaki çeli~kiler, ara~t~rmac~lar~~ Evrenos'un babas~~ ~sa Bey hak-k~nda -Lowry'nin eserinde de gördü~ümüz gibi- yeni yorumlar yapmaya yöneltmi~tir. Barkan'~n yay~mlad~~~~ belgede "P~rangi isâ Bey" olarak oku-
1. Melikoff, a.g.m., s. 720,1. Hakk~~ Uzunçarph, "Evrenos", s. 415; F. Ba~ar, a.g.m., s. 539.
55 Türkçe bildi~i zannedilen Kantakouzenos, Süleyman Pa~a komutas~nda yard~ma giden Osmanl~~
kuv-vetleri ve orada ya~anan geli~meler hakk~nda kendi eserinde ar~nnh bilgi vermektedir. Bliz. Ioannis Cantacuze-ni, HisGnianan, ed. Ludovici SchopeCantacuze-ni, vol. III, Boanne, 1832, s. 222-242.
du~u ismi, Uzunçar~~l~~ aktar~rken: "babas~~ sonradan Pranko veya Frank~~ (Prang~) lakab~n~~ alm~~~ olan ~sa Bey'dir" ~eklinde aktarm~~t~r". ~sa Bey'in lakab~n~n sonunda "y" harfi ile Barkan'~n okudu~u gibi iki ayr~~ kay~tta daha "Prank~/P~rank~" olarak kar~~m~za ç~kt~~~n~~ görürüz'. Ancak ~sa Bey'in lakab~~ olarak zikredilen bu isim, çal~~mam~z s~ras~nda farkl~~ telaffuz-lar da kar~~m~za ç~km~~t~r". Sonunda "vay" harfi ile "Branko (ii)" veya Pranko (..ii:k»,)"" ~eklinde de kaydedilmi~tir. Hatta baz~~ belgelerde bu lakap kullan~lmadan Gazi ~sa Bey" ya da sadece ~sa Bey" ~eklinde kaydedildi~i de olmu~tur.
Ancak ~sa Bey'in bugüne kadar tespit edilmeyen farkl~~ bir ismiyle kar~~~ kar~~yay~z. ~sa Bey için kullan~lan bu isim, ayn~~ ad~~ ta~~yan torununun yani Evrenos Bey'in o~lu ~sa Bey'in H. 861 (1456-57) tarihli Selanik vakfiyesin-de yer almaktad~r". Bu vakfiyevakfiyesin-de dikkati çeken ilk ~ey, Evrenos'un baba ad~~ olarak bilinen ve her belgede kar~~m~za ç~kan "~sa Bey" ad~n~n kayde-dilmemi~~ olmas~d~r. Belgede Evrenos Bey'in babas~n~n ismi "Pranko Laza-rat (cJj'i ii2..>,3)" olarak ~imdiye kadar kar~~la~mad~~~m~z bir ~ekilde geç-mektedir. ~lk defa rastlan~lan bu bilginin, ~imdiye kadar yap~lan Evrenos Bey ve babas~n~n kökenine dair tart~~malar aç~s~ndan önemi a~ikârd~r. Bu nedenle ba~ka bir belgede bu bilgiyi teyit edebilecek kan~tlara ula~mak önemlidir. Bu ba~lamda yapt~~~m~z ara~t~rmalarda ilginç bir ~ekilde bu
Lazarat ismine 1530 tarihli Muhasebe-i Rumili defterinde ve ba~ka
kay~tlarda da rastl~yoruz". Bu defterde Serfiçe (Servia) kazas~na ba~l~~ bir köy ad~~ olarak geçen Lazarat ad~n~n kullan~m~, ayn~~ isimle bir karyenin var olu~u nedeniyle tesadüfi bir okuma olmad~~~n~n kan~t~~ olarak say~labilir.
" ~. H. Uzunçar~~h, a.g.m., s. 414-415.
" BOA, HAT 552-27283; 167 Numaral~~ Muhdsebe-i Vildyet-i Rumili Defieri (937/1530) 1, Dizin ve T~pluba-s~m, Ankara 2003, v. 198.
58 Lowry-Erünsal, Evrenos Bey'in babas~n~n lakab~n~n sadece 1530 tarihli defterde ve Barkan taraf~ndan
yay~nlanan Kanuni dönemi Pa~a ili Defteri'nde kaydedilmi~~ oldu~unu, bu belgeler olmadan babas~n~n Pran-k~/P~raniu Isa Bey olarak bilmenin mümkün olamayaca~~n~~ belirttni~lerdir. A~a~~da görülece~i üzere sadece bu iki belgede de~il, de~i~ik yaz~m biçimleriyle farka belgelerde de kaydedilmi~tir. Kr~. için bkz. Lowry-Erünsal, a.g.e.,s. 124.
TKGM, No: 195.
88 BOA, EV. VKF. No: 861. 8t BOA, EV.d.. No: 15003 (3/6).
82 BOA, EV.d.. No: 11519; BOA, EV.d.. No: 11796 (3/5). Bu belgelerde Evrenos Bey'in atas~~ Isa Bey
olarak kaydedilmi~tir. Evrenos Bey'in o~lu Isa Bey ile Ican~unlmamal~d~r.
83 BOA, EV. VICF. No: 861.
84 167 Numaral~~ Muldsebe-i Rumili Defteri, s. 75. Bu karye d~~~nda da Ohri Sanca~~'na ba~l~~ Lazara Nahiyesi ve Lazarat Karyesi bulunmaktad~r. Bkz. BOA, ML.CRD.d.., No: 1327; BOA, HAT, Dosya No: 1451, Gömlek No: 6. Ayr~ca Ergini Kazas~~ Lazarat Karyesi için bkz. BOA, MF.MKT, Dosya No: 1129, Gömlek No: 35.
EVRENOS BEY'~N KÖKENI HAKKINDA TARTI~MALAR 761 Ayr~ca bu kay~tta ~sa ad~n~n bulunmamas~~ da oldukça dü~ündürücüdür. Yukar~da bahsetti~imiz belgelerde Branko/Prank~~ lakab~~ farkl~~ telaffuzlarla geçse de lakab~n ard~ndan mutlaka ~sa Bey olarak kaydedilmi~~ oldu~unu biliyoruz. Vakfiyede ise sadece Pranko Lazarat olarak kaydedilmi~tir. Böyle-ce bugüne kadar lakap olarak bilinen bu kelimenin Evrenos Bey'in babas~-n~n ismi oldu~unu söyleyebiliriz.
Ayr~ca ayn~~ belgede Evrenos Bey'in ad~n~n ilk defa "Evraniz/Avraniz" [ .3P3.3] ~eklinde kar~~m~za ç~kmas~~ da ilginçtir. Bu da bize Bizans kaynakla-r~nda geçen Evrenos isminin farkl~~ yaz~m ~ekillerini hat~rlatmaktad~r". Belki de ismin do~ru telaffuzunun Avranezis (A8pavF:Tiç) ya da Vranezis (BpaW4-K) ~eklinde olabilece~i ihtimalini dü~ündürmektedir". Ayr~ca Evrenos Bey'in 1417 tarihli mezar kitabesinde ad~~ Evrenoz/Evrenuz (.3:ui) ~eklinde kayde-dilmi~~ idi'. Asl~nda Türkçe okuma kolayl~~~~ sa~layan ilk sesli harf ç~kar~ld~~~~ zaman yine Bizans kaynaklar~ndakine ve vakfiyede tespit etti~imiz isme ben- zer ~ekilde "Vranez/Vraniz" ) ad~~ ile kar~~la~maktay~z.
Di~er yandan, bu belgenin orijinal olup olmad~~~~ sorusu hat~ra gelebi-lir. Ancak bunun orijinal metne dayanan bir sûret olarak sahih oldu~una dair baz~~ i~aretler söz konusudur. Evrenos'un o~lu Gazi ~sa Bey'e ait bu Arapça vakfiye, H. 1320 (1902-1903) tarihinde asl~ndan kopya edilmi~~ bir sûrettir. Çok geç tarihli bir suret olsa da belgenin orijinal oldu~unu dü-~ünmemizin sebebi, H. 861 (1456-57) tarihiyle son bulmas~d~r. Bu tarihten sonras~na ait herhangi bir bilgi eklenmemi~tir. Burada dikkati çeken en önemli ~eylerden biri, kopyalayan kâtibin herhangi bir derkenar ekleme-
65 I. H. Uzunçar~~li, "Evrenos", 414; H. Lowry, Osmanl~~ Döneminde Balkanlann ~ekillenmesi, s. 16; H.
Lowry-I. Erünsal, a.g.e., s. 125; Ayr~ca Evrenos Bey'in Bizans ve Osmanh Kaynaklannda ad~n~n nas~l geçti~ine dair bkz. Ay~egül K~l~ç, "Bizans ve Osmanl~~ Kaynaklannda Gâzi Evrenos Bey'in imaj' Hakk~nda Bir Inceleme", Tarih Ara~t~r~nalan Dergisi, c. XXX, S. 49, Ankara 2011, s. 131-144.
66 Do Hist~nia adl~~ eserinde Evrenos Bey'in ad~~ APpavtiç (Avrenezis) ~eklinde geçmektedir. Bkz.
Michael Doukas, Bv‘avr~vorovp~alc~j Icrropla, Athina 1997, s. 143, 341. Pseudo-Sphrantzes olarak bilinen, Monemvasia Metropoliti Makarios Melissenos tarafindan Sphrantzes'in eserinin zeyli olarak yaz~lm~~~ M~ us Kronig~'nde ise Evrenos Bey'in ismi (Bpcvt.015) Vrenezis olarak geçmektedir. Bkz. Pseudo-Phrantzes, Memorii 1401-1477, In anexa Pseudo-Phrantzes: Macarie Melissenos Cronica 1258-1481, ed. Vasile Grecu, Bucure~ti 1966, s. 202, 222; I. H. Uzunçar~~li, "Evrenos", 414; Doukas ve Sphrantzes hakk~nda bkz. Melek Defilba~~, "Türk Tarihinin Bizans Kaynaldan", Cogito Bizans, Istanbul 1999, s. 342-347.
67 Türbe kitabesi için bkz. V. Demetriades, "The Tomb of Ghazi Evrenos Bey", s. 331; H. Lowry, Erken
Dönem Osmanl~~ Devleti'nin Yap~n, s. 67; H. Ç. Arslan, a.g.e., s. 90-91; H. Lowry-I. Erünsal, a.g.e., s. 89. Aynca H. 901 (1495-1496) tarihli Evrenos Bey ile ayn~~ ad~~ ta~~yan torununa ait oldu~u dü~ünülen bir kitabede de bu isim "Evrenez" ~eklinde harekeleriyle kaydedilmi~~ idi. Bkz. H. Lowry-I. Erünsal, s. 125. Iç Anadolu'da Hac~~ Bekta~~ Türbesi'nde yap~lan çal~~mada bulunan Evrenoso~ullan'na ait bu kitabe için ayr~ca bkz. (naklen Lowry-Erünsal), E. Zeynep Yürekli-Görkay, Legend and Architecture in the Ottom~~n Empire: The Sh~ines of Seyyid Gazi and Hac~~ Bekta~, Harvard ünv. Yaym~lanmam~~~ Doktora Tezi, 2005.
den, sadece bu tarihi ta~~yan, yani tahminimizce bir nevi tecd'id edildi~ini gösteren bir pul yap~~t~rm~~~ olmas~d~r. Kâtibin belgeye herhangi bir müda-halesi görülmemektedir. Öte yandan, dikkat çeken di~er bir nokta, Ar~iv belgelerinde Evrenos olarak gördü~ümüz bu ismin kâtip tarafindan neden farkl~~ yaz~ld~~~~ sorusudur. Kâtibin, belgeyi kopyalad~~~~ tarihte ünü yüzy~l-lard~r devam eden Evrenos'un ad~n~~ yanl~~~ yazma ihtimali çok dü~ük olma-l~d~r. Sayd~~~m~z sebeplerden ötürü orijinal sayabilece~imiz bu belgenin bizim aç~m~zdan di~er bir önemi ise Osmanl~~ kronikleri gibi hanedan tarih-lerinden farkl~~ olarak vakf~n bulundu~u Selanik'te kaydedilmi~~ olmas~d~r. Ayr~ca 1456-57 gibi erken bir tarihe ait nadir bir belge olarak daha farkl~~ yorumlara kap~~ açma ihtimalidir.
Yeniden Prank~~ ~sa Bey ya da söz konusu belgedeki ad~yla Pranko Laza-rat'~n kökenlerine dair tart~~maya dönersek, yeni varsay~mlar üzerinde durabiliriz. Ancak henüz ba~ka bir belgeden teyit edemedi~imiz bu bilgiden yola ç~karak kesin sonuçlara ula~man~n do~ru olmayaca~~~ kanaatindeyiz. Hakk~nda sadece "Prang~" lakab~~ bilinirken kaleme al~nan yorumlar~n ya-n~nda biz de bu yeni bilgiyi de~erlendirmeye çal~~aca~~z. Bu ismin hemen bize Balkan Slavlar~~ aras~nda yayg~n olan Lazar Brankoviç veya modern S~rp isimlerinde de görülen Branko Lazar'~~ hat~rlatt~~~n~~ belirtmeliyiz. Ka-naatimizce 'Frenk' kelimesinden hareketle ortaya ç~kan varsay~mlar~ndan daha az zorlama gerektiren bir ç~kar~md~r. Üstelik bu varsarm~~ destekle-yen baz~~ i~aretler vard~r. E~er yukar~da belirtti~imiz gibi bugün de kullan~-lan Branko/Pranko Lazar ismini bir i~aret saymazsak, tarihi metinlere bak-t~~~m~zda Brankoviç ad~n~n Pranko olarak yaz~ld~~-~n~~ görürüz. Örne~in Bizans K~sa Kronikleri'nden birinde kronik yazar~~ Lazar Brankoviç'in babas~~ ve Stefan Lazareviç'in rakibi olan Vuk Brankoviç'in Vounko Pranko olarak yaz~ld~~~~ görülmektedir." Bu kan~tlar bize en az~ndan Pranko kelimesinin kökenine dair bir fikir verir. Elbette bu kay~ttan hareketle ~sa Bey'in bir S~rp oldu~u kesin ~ekilde iddia edilemez. ~imdilik, bu yönde yeteri kadar kayna~~n olmad~~~~ aç~kt~r. Buna ra~men, elimizdeki kay~t bize Evrenos Bey'in ve babas~n~n kökenine dair teorilere yeni bir tart~~ma zemini sa~la-mas~~ bak~m~ndan önemlidir.
Di~er önemli bir konu ise Barkan'~n da belirtti~i gibi ~sa Bey'in ~ehit dü~tü~ü köyün Balkanlarda bulunmas~d~r. Ayr~ca Meriç üzerindeki bir geçide ve birkaç köye de bu ismi vermi~~ olmas~~ onun bu yörede ~öhret sa-
EVRENOS BEY'IN KÖKEN~~ HAKKINDA TARTI~MALAR 763
hibi oldu~unu göstermektedir". Zira Evrenos Bey'in ad~~ kaynaklarda, Bal-kanlarda yap~lan ilk fetihler s~ras~nda geçmeye ba~lam~~~ ve bu fetihlerin önderli~ini yapm~~t~r. Evrenos'un bu co~rafyay~~ iyi bildi~i aç~kt~r. Bu ne-denle bize Evrenos Bey'in Anadolu'dan çok Balkan kökenli olma ihtimalini dü~ündürür. Aksi takdirde Barkan'~n da vurgulad~~~~ gibi o~luyla birlikte Bat~~ Trakya'n~n içlerine kadar yap~lan seferlerde sava~arak ~ehit dü~en ~sa Bey dururken, Osmanl~~ kaynaklar~nda Evrenos Bey tarih sahnesine yaln~z ç~kmazd~~ ve bugün aileye verilen isim Evrenos Bey'in ismi olmazd~".
Sonuç
Yapt~~~m~z ara~t~rma sonucunda, bugüne kadar Evrenos Bey'in babas~~ olarak bilinen ~sa Bey'in ad~n~n XV. yüzy~la ait bir belgede "Pranko Laza-rat" olarak kaydedildi~i tespit edilmi~tir. ~lk defa Barkan taraf~ndan duyu-rulan ancak günümüze kadar tart~~ma konusu olan "Prank~" kelimesinin ~sa Bey'in lakab~~ de~il, ad~~ oldu~u ve farkl~~ telaffuzlarla belgelerde kar~~m~-za ç~kan bu kelimenin asl~n~n "Pranko" oldu~unu dü~ünmekteyiz. Her ne kadar bu bilgiler do~rultusunda kesin bir yarg~ya varmak güç olsa da bu ba~lamda Slav kökenli oldu~unu dü~ündü~ümüz Pranko Lazarat ve o~lu Evrenos Bey hakk~nda yap~lan çal~~malara da yeni bir tart~~ma boyutu açt~-~~m~z kanaatindeyiz. Ayn~~ belgede Evrenos Bey'in ad~n~n ise Evra-niz/Avraniz Bey ~eklinde farkl~~ bir telaffuzda kar~~m~za ç~kmas~~ ise yine bugüne kadar ad~n~n nereden geldi~i tespit edilemeyen Evrenos ismine aç~kl~k getirmektedir. Türkçe okuma kolayl~~~~ sa~layan ilk sesli harfi ç~kar-d~~~m~z zaman Bizans kaynaklar~ndakine ve mezar kitabesindekine benzer ~ekilde kar~~m~za ç~ kan Vraniz ad~, bu gün hala Slav kökenli halklar aras~n-da yayg~n olarak kullan~lan Vranis/Vranes ismini kar~~m~za ç~karmaktad~r. Evrenos Bey'in Osmanl~~ kroniklerine göre Konurhisar'~n fethi s~ras~nda Rumeli'de tarih sahnesine ç~kmas~~ da onun Balkan kökenli olma fikrini ve tezimizi kuvvetlendirmektedir.
69 O. Lütfü Barkan, "Osmanl~~ imparatorlu~u'nda Kurulu~~ Devrinin Toprak Meseleleri (I)", Türkiye'de
Toprak Meselesi, Toplu Eserler!, ~stanbul 1980, s. 284. Dimetoka'da bulunan Prank~~ geçidi için ayr~ca blcz. M. T.
Gökbilgin, Edirne ve Pa~a Livan, s. 181, 247. Ayr~ca, Karye-i Branlu bkz. BOA, Tl' 20, v. 245; ya da Dimetoka KazIs~'nda Prank~~ Köyü için blcz. BOA, C.EV. No: 66/3263.
KAYNAKÇA Ar~iv Belgeleri
167 Numaral~~ Muhâsebe-i Vilâyet-i Rumili Defteri (937/1530) I, Dizin ve T~pk~-bas~m, Ankara 2003.
BOA, C.EV. No: 66/3263. BOA, EV. VKF. No: 861. BOA, EV.d.. No: 11519. BOA, EV.d.. No: 11796. BOA, EV.d.. No: 15003. BOA, HAT 552-27283.
BOA, HAT, Dosya No: 1451, Gömlek No: 6. BOA, MF.MKT, Dosya No: 1129, Gömlek No: 35. BOA, ML.CRD.d.., No: 1327.
BOA, TT 20. TKGM, No: 195.
Bizans Kaynaklar~~
Cantacuzeni, Ioannis, Historiarum, ed. Ludovici Schopeni, yol. III, Boanne, 1832.
Doukas, Michael, BoCav~~vorovp~cl~c~j lazopia, Athina 1997.
Pseudo-Phrantzes, Memorii 1401-1477, In anexa Pseudo-Phrantzes: Macarie Melissenos Cronica 1258-1481, ed. Vasile Grecu, Bucure~ti 1966.
Schreiner, Peter, Die Byzantinischen Kleinchroniken, c.I-II, Wien 1975. Osmanl~~ Kaynaklar~~
Gelibolulu Mustafa Ali, c. I, T~pk~bas~m, T.T.K. Ankara
2009.
~dris-i Bitlisi, He~t Bihi~t, c. I, Haz. Mehmet Karata~-Selim Kaya-Ya~ar Ba~, Bitlis E~itim ve Tan~tma Vakf~~ Yay., Ankara 2008.
EVRENOS BEY'~N KÖKEN~~ HAKKINDA TARTISMALAR 765 A~~kpa~azâde, Osmano~ullar~'n~n Tarihi, Haz. Kemal Yavuz-M. A. Yekta
Sa-raç, ~stanbul 2003.
ik~~kpa~azade, Tevârih-i Al-i Osmân, ~stanbul Matba'a-i Amire, Hicri 1332. Mehmed Ne~ri, Ne~ri Tarihi (Kitâb-~~ Cihan-nündi), I, Haz. F. R. Unat-M. A.
Köymen, T.T.K. Ankara 1995.
~bn-i Kemal, Tevârih-i Osman, I. Defter, Haz. ~erafettin Turan, T.T.K., Ankara 1991.
Tetkik Eserler
Ahmet Refik, Türk Ak~nc~lar~, ~stanbul 1933.
Arat, Re~id Rahmeti, Kutadgu Bilig III, ~stanbul 1979.
Arslan, H. Çetin, Türk Ak~nc~~ Beyleri ve Balkanlar~n ~mar~na Katk~lar~~ (1300-1451), Kültür Bakanl~~~~ Yay., Ankara 2001.
Babiniotis, Georgios, ~le~ucö ~nç Maç E2).nv~~cç floicR~aç, Kentro Leksikolo-gias, Athina 2002.
Barkan, Ö. Lütfi, "Osmanl~~ ~mparatorlu~unda Bir iskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vak~flar ve Temlikler I, ~stilâ Devrinin Kolonizatör Türk Dervi~leri ve Zaviyeler", Vak~flar Dergisi, c. II, Ankara 1942, s. 279-365.
, "Osmanl~~ ~mparatorlu~u'nda Kurulu~~ Devrinin Toprak Meseleleri I, Türkiye'de Toprak Meselesi, Toplu Eserler I, ~stanbul 1980.
Ba~ar, Fahamettin, "Evrenoso~ullar~", D~A, c. XI, ~stanbul 1995, s. 539-541.
Batmaz, Eftal ~ükrü, "Osmanl~~ Devletinde Kale Te~kilat~na Genel Bir Ba-k~~", OTAM, S. 7, Ankara 1997, s. 3-9.
Çal~~ (K~l~ç), Ay~egül, Gazi Evrenos Bey, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bas~lmam~~~ Doktora Tezi, Ankara 2011.
Dani~mend, ~smail Hami, ~zahl~~ Osmanl~~ Tarihi Kronolojisi, c. I, ~stanbul 1947.
Delilba~~, Melek, "Türk Tarihinin Bizans Kaynaklar~", Cogito Bizans, ~stan-bul 1999, s. 339-351.
Demetriades, Vasilis, "The Tomb of Ghazi Evrenos Bey at Yenitsa and its Inscruption", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, v. XXXIX/I, London 1976, s. 328-332.
Du Cange, Historia Byzantina Illustrata, Bruxelles 1964. Fisher, N., The Middle East, a Histor y, New York 1959.
Gibbons, H. Adams, Osmanl~~ ~mparatorlu~u'nun Kurulu~u, Ankara 1998. Goodwin, Godfrey, Yeniçeriler, Çev. Derin Türkömer, ~stanbul 2001. Gökbilgin, M. Tayyip, XV. ve XVI. As~rlarda Edirne ve Pa~a Livas~,
Vak~flar-Mülkler-Mukataalar, i~aret Yay., ~stanbul 2007. Günal Öden, Zerrin, Karas~~ Beyli~i, T.T.K., Ankara 1999.
Hamid Vehbi, "Gazi Evrenos Bey", Me~âhir-i ~slam, c. II, cüz 26, ~stanbul 1301, s. 801-843.
Hammer, J. V., Osmanl~~ Devleti Tarihi I-II, Üçdal Ne~riyat, ~stanbul 1983. Imber, Colin, Osmanl~~ imparatorlu~u 1300-1650, Çev. ~iar Yalç~n, ~stanbul
Bilgi Ünv. Yay., ~stanbul 2006.
~nalc~k, Halil, "Osmanl~~ Devleti'nin Kurulu~u", Türkler, c. IX, Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002, s. 66-88.
, Devlet-i Aliyye, Osmanl~~ imparatorlu~u Üzerine Ara~t~rmalar I, ~~~ Ban- kas~~ Yay., ~stanbul 2009.
Jorga, Nicolae, Osmanl~~ imparatorlu~u Tarihi (1300-1451), c. I, Çev. Nilüfer Epçeli, ~stanbul 2005.
Kandes, Vasielos I., Kurulu~undan XIX. Yüzy~l~n Sonlar~na Kadar Bursa, çev. Dimitri Demirci-~brahim Kela~a Ahmet, ~stanbul 2008.
Kâni, K., "Evrenos Bey", Kaynak, III, Bal~kesir Halkevi, 3/4 y~l S. 36/37/38, Bal~kesir 1936, s. 923-925, 17-22, 60-64.
Karpat, Kemal, "Gagauzlar~n Tarihi Kökeni ve Folkloründen Parçalar", Balkanlarda Osmanl~~ Miras~~ ve Ulusçuluk, ~mge Yay., Ankara 2004. Kayap~nar, Levent, "Osmanl~~ Uç Beyi Evrenos Bey Ailesinin Men~ei,
Yuna-nistan Co~rafyas~ndaki Faaliyetleri ve Eserler", Abant ~zzet Baysal Unv. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 2004-1, S. 8, Bolu 2004, s. 133-142. Köprülü, Fuad, Osmanl~~ Devleti'nin Kurulu~u, T.T.K. Ankara 1999.
EVRENOS BEY'IN KÖKENI HAKKINDA TARTISMALAR 767 Kurt, Y~lmaz, Çukurova Tarihinin Kaynaklar~~ III, 1572 Tarihli Adana Sanca~~~
Mufassal Tahrir Defteri, T.T.K. Ankara 2005.
, XVI. Yüzy~l Adana Tarihi, Hacettepe Ünv. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bas~lmam~~~ Doktora Tezi, Ankara 1992.
Lindner, R. Paul, Ortaça~~ Anadolu'sunda Göçebeler ve Osmanl~lar, çev. Müfit Günay, ~stanbul 2000.
Lowry, Heath W., Osmanl~~ Döneminde Balkanlann ~ekillenmesi 1350-1550, Kuzey Yunanistan'~n Fethi, ~skân~~ ve Altyap~~ Geli~mesi, Bahçe~ehir Ünv. Yay., ~stanbul 2008.
, Osmanl~lar~n Ayak ~zlerinde: Mukaddes Meldinlar ve Mimari Eserleri Aray~~~ Yolculuklan, Bahçe~ehir Ünv. Yay., 2009.
, Erken Dönem Osmanl~~ Devleti'nin Yap~s~, ~stanbul Bilgi Ünv. Yay., çev. K~vanç Tanr~yar, ~stanbul 2010.
, The Evrenos Family and the City of Selanik (Thessaloniki): Who Built the Hamza Bey Câmii Why? Evrenos Ailesi ve Selanik ~ehri: Hamza Be~~ Camii Niçin ve Kimin Taraf~ndan Yap~ld~?, Bahçe~ehir Ünv. Yay., 2010.
Lowry, Heath W. — Erünsal, ~smail E., Yenice-i Vardar'h Evrenos Hanedan~: Notlar ve Belgeler, Bahçe~ehir Ünv. Yay., ~stanbul 2010.
Melikoff, I., "Ewrenos", The Encyclopedia of Islam, c. II, London 1965, s. 738-739.
Mintsis, Georgios, "H Kar64wri Tqç 'EScc~aaç a~r6 ~ouç To<~p~couç (1389)", Ma~ceâov~xdc, c. 21, 1993-94, Thessaloniki 1994, s. 257-261.
Mordtmann, J. H., "Ewrenos", The Encyclopaedia of Islam, c. II, London 1927, s. 34-35.
Nicol, Donald M., On The Origin of the Ottoman Emperors, Cambridge Uni-versity Press 1997.
Osmanl~~ Tarihine Ait Takvimler I, yay. Ats~z, Küçükayd~n Matbaas~, ~stanbul 1961.
Öz, Mehmet, "Kimlik Tart~~malar~na Osmanl~~ Kimli~i Vas~tas~yla Bir Kat-k~: Osmanl~~ Devleti Kimler Tarafindan ve Nas~l Kuruldu?", [H. W. Lowry, The Nature of The Early Ottoman State, New York Press, Al-bany 2003]", Türkiye Günlü~ü, S. 83 (K~~~ 2005), s. 57-64.
Reinert, Steven W., "Evrenos", The Oxford Dictionary of Byzantium, ed. Alexander P. Ka~hdan, c. II, Oxford 1991, s. 765.
Rodakis, Periklis, H Tovp~ax~j Kazd~craa~N r~iç Opd~cw, 01 Opdxvç
MOWT011~WW01, Atina 1991.
Salamanga, D., `Fccli 'EPpEv6Ç, 'O lifx;noç E~rt~cupiapxoç TCOV F~&v~vo~v',
717re~po~tud~~ Euria, c. 2, Ioannina 1953, s. 163-165.
Shaw, Stanford, Osmanl~~ imparatorlu~u ve Modern Türkiye, c. I, çev. Mehmet Harmanc~, ~stanbul 1994.
Sideridou, A., "Kopr~cialoç BOvaç O H~rc~pdyrriç", H~re~pu~r~xd Xpov~xd, c. 3, Ioannina 1928, s. 229-271.
Uzunçar~~l~, ~. H., Osmanl~~ Devleti Te~kildt~ndan Kap~kulu Ocaklar~, c. II, T.T.K. Ankara 1984.
, "Evrenos", ~A, c. IV, ~stanbul 1964, s. 414-418. , Osmanl~~ Tarihi I, T.T.K. Ankara 1982.
Wittek, P., "Yazijioghlu Ali on the Christian Turks of the Dobruja" Bulletin of the School of Oriental and African Studies, c. 14/3, London 1952, s. 639-668.
Yeni Tarama Sözlü~ü, Düzenleyen: Cem Dilçin, T.D.K. Yay~nlar~, Ankara 1983.
