KÜFÜR AKŞAMI TÖRENLERİ*
A Forgotten Tradition: The Ceremony of Curse Evenings
Une tradition oubliee: Les ceremonies des soirees d ’insultes
Yrd. Doç. Dr. Mehmet Naci ÖNAL**
ÖZET
Küfür akşamı törenleri, Hıristiyanların paskalya bayramlarında Müslümanlar tarafından yapılan uy gulamalardı. Benzer ritüeller Hıristiyanlar tarafından Türklerin yapmış olduğu Hıdırellezde görülürdü. Hı ristiyan nevruzu da denilen Paskalya gününde Müslümanlar çeşitli korunma tedbirleri alırlardı. Bunlar ara sında en yaygın olanları ateşten atlamak ve dikenler takınmaktı.
Romanya’da ve Bulgaristan’da gerçekleştirilmiş olan törenler Türkiye’de Afyon, Eskişehir, Manisa ve Muğla illerinde görülürdü.
Gelenek, Hıristiyanlık ve İslâmiyet öncesinden birtakım inanışların ve korunma tedbirlerinin Hıristi yanlık ve İslâmiyet sonrasına taşınmıştır.
Anahtar Kelimeler:
küfür akşamı, törenler, korunma, eski inanışlar ABSTRACT
The ceremonies o f denying evening were practices at the Easter festival o f Christians by Muslims. Si- milar rituals were known at the Hıdırellez which was made by Christians. Muslims took various kinds o f pre- cautions to protect themselves from evils at Easter, known as Christian Newroz. Among these, jumping over the fire and wearing throny plants were the most common ones.
The ceremonies in Romania, Bulgaria were also practiced in some o f cities such as Afyon, Eskişehir. Manisa and Muğla in Turkey.
This tradition transported these practices o f protecting having existed before Islam and Christianity, to the times after these religions.
Key words:
denying evening, ceremony, protecting, old beliefs
GİRİŞ
Küfür akşam ı ile ilgili gelenekleri, daha önce Dobruca Türkleri üzerine ya p tığım ız d erlem elerde tesp it etm iştik (Önal, 1996b:693-700). Bu makalede ge leneğin B ulgaristan’daki ve Türkiye’deki izlerini takip edeceğiz.
F arklı dinlerden in san ların aynı bölgede kom şu olarak beraberce ya şa
dıkları ortam lar, folklorik açıdan da in celenm eye değerdir. Bu ortam lar kom şu ların birbirlerine karşı veya birlikte ge liştirdikleri birtakım gelenekleri de b e raberinde getirir. Farklı inançların m en supları arasında hem olumlu, hem de olumsuz ilişkiler söz konusu olabilir.
Olumlu ilişkileri geçm işten günü müze kadar izlem ek m üm kündür.
Sel-* 5-7 Haziran 2003 tarihleri arasında Simferopol (Akmescit) / Kırım / Ukrayna’da düzenlemiş olan “Ulus lararası Geleneksel Bayramlar / Törenler” Sempozyumunda bildiri olarak sunulmuştur.
çuklu döneminde, M evlânâ’nın cenazesi ne farklı dinlerden kişilerin katıldığını biliyoruz (Köprülü, 1972, 110). B alkan larda yapılan yağm ur dualarına M üslü m anlarla birlikte gayrim üslim ler de ka tılmışlardır. Yine Balkanlarda kilisesi bulunm ayan köylerde H ıristiyanlar b ay ram nam azlarında cam inin dışında b ek ler ve im am ın duasına “am in” derlerdi. Duadan sonra im ama: “Bizim dinimiz ayrı olsa da A llah’ımız birdir, bizim için de dua e t,” dedikleri görülür (Önal, 1996a:176-23). Farklı dinlerden olanlar birbirlerinin cenazelerine katılır ve acı larını paylaşırlar (Önal, 1998:259).
Küfür akşam ı törenlerinde, farklı dinlerin m ensupları, birbirlerinin b ay ram larına karşı birtakım korum a tedbir leri alm ışlardır. P ask alya B ayram ı Türkler için küfür olarak algılanırdı. Hı- dırellez bayram ında da H ıristiyanlar birtakım tedbirler alırdı.
G eleneğin gerek Balkanlarda, ge rek Anadolu’da bir zam anlar canlı bir şe kilde uygulandığı görülür. İstiklâl Harbi sonrası, Lozan A ntlaşm asıyla (24 T em muz 1923) Türkiye ile Y unanistan ara sında m ü badele gerçek leşir. B öylece Türkiye’de dem ografik dengeler yeniden şekillenir. U lus-devletlerin kurulm asıy la farklı dinlerden ve ırklardan insanla rın eskisi gibi bir arada yaşam a şansları azalır. Karşı tedbirleri içeren eski gele nekler de önem li ölçüde unutulur ve za m anla kaybolur.
Konu üzerinde, hem Balkanlarda hem de, Türkiye’de birtakım tespitler yapılmıştır. Rom anya’da geleneğe, “kü für akşam ı”, B ulgaristan’da “köfür akşa m ı” adı verilir. Türkiye’de (Afyon, E ski şehir, M anisa ve M uğla’da) ise geleneğe genellikle “gâvur küfrü” denir. M uğla’da geleneği beş kişi “gâvur küfrü,” iki kişi “kızıl yum urta bayram ı,” bir kişi “gâvur
bayram ı” olarak adlandırm ış, bir kişi ise sadece “küfür” demiştir.
K ızıl yum urta bayram ı ifadesi, gele neğin zam anı konusunda belirleyici olur. Bu zam an Paskalyaya denk düşer.
I- B ALKAN LARDA
A- R om anya’da: Gelenek R om an ya’da 1935’li yıllara kadar çok canlı bir şekilde sürdürülür. H ıristiyanlar Türk- lerin ateşten atlama nedenlerini öğre nince, siz bizim bayram ım ızı yakıyorsu nuz diye, Türklerin kullandıkları su ku yularına domuz leşi atarlar. Bu tür ger ginliklerden sonra, küfür akşamı uygu lam aları terk edilir.
U ygulam alar arasında, eski inanış ların kalıntıları olan dikenler takınmak, ateş üzerinden atlamak, m eskun yerle rin etrafına darı dizm ek veya kül döke rek kötülüklerden korunm aya çalışmak, kırlarda gezinm ek gibi korunm a tedbir lerinin yanı sıra, İslâm î bir ritüel olarak hayvanların kulaklarına sûreler oku m ak da bulunm aktadır (Önal, 1996b: 696-698).
B- Bulgaristan’da: Gelenekle ilgili “Köfür A kşam ı Ateşten A tlam a” başlığı altında bir paragraflık bilgi buluyoruz. B ulgaristan ’ın K ocabalkan köylerinde Paskalya Yortusu (kızıl yum urta) zam a nı, Türk gençleri akşam hava karardığı zam an köyün belirli alanlarında toplanır eski çiten, saman gibi kolay tutuşan şey leri yakarlar. Sonra da üzerlerinden at larlar. Bu uygulam ayla Hıristiyanların oruçlarını veya perhizlerini yaktıklarına inanırlar (Kesikoğlu, 1973: 245).
II- TÜ R K İYE ’DE
T ürkiye’de dört ayrı şehirde gelene ğe rastlanm ıştır. B unlar Afyon, Eskişe hir, M anisa ve M uğla’dır.
denir. Gelenek A fyon’da Hıristiyanların yaşadık ları dönem lerin izlerin i taşır. Çok eski bir gelenek olduğu belirtilir. Paskalya Y ortusunda H ıristiyanlar ken di yakınlarına çörek ve yum urta ikram ederler. H ıristiyanlar kendi bayram ları nı kutlarlarken Türkler de bu bayrama karşı birtakım tutum lar geliştirm işler dir.
Paskalya Yortusunda*** önce ateş yakm ak için hazırlıklar yapılır. Bu gün iş yapılmaz. Bol m iktarda odun toplanır. Y akılan ateşin sönmemesine dikkat edi lir. Gençler tekerlem eler söyleyerek ate şin üzerinden atlarlar:
“Gâvurların küfürü küfürü Gelen geçen üfürü üfürü”
Tören akşam a kadar sürer. Bu ara da yaşlı kadınlar, büyük ateşler üzerin den atlayam ayacaklarından kapılarının önlerinde yaktıkları küçük bir ateşin üzerinden atlarlar (K-1, K-3, K12).
2- E skişehir’de gelenek hakkındaki bilgileri, A hm et Caferoğlu’nun yaptığı ağız derlem eleri m etinlerinde bu lu yo ruz. Derleme, m ani form undaki bir te kerlem e ve bir dipnotta verilen bilgiler den ibarettir. Tekerlem e şöyledir:
“Galin inne dizine İnce inne gözüne Bizim günahlarımız G’avulların üsdüne.”
M etnin dipnotunda ise, tekerlem e nin günah çıkarm a biçim inde, Paskalya günü söylendiği belirtilir. Paskalya sa bahı erkenden belli bir yerde ocak yak ıl dıktan sonra, üzerinden atlandığı vurgu lanır (Caferoğlu, 1995: 136).
3- M anisa’ya bağlı Dem irci kasaba sında da aynı âdetlere rastlıyoruz. R um ların D em irci’de yaşadığı günlerde, P as kalya Yortusunda, Türkler birtakım ted birler alırlar. Bu tedbirler arasında sa bahın erken saatlerinde, büyük ateşler
yakm ak ve atlarken bağıra bağıra hep birlikte tekerlem e söylem ek vardır.
“Gâvur gâvur fettan gâvur, Çık yukarı yumurta doğur, İnaşara (in aşağı) harman savur, İllem gâvur küfürü;
Gâvurun... üfürü.”
Genellikle on ile on yedi yaş arasın daki çocuklar kırm ızı boyalı yum urtaları dövüştürürler. H erkes kendi m ahalle sinde kutlam alara katılır. Hazırlıklara üç hafta önceden pazar sabahı başlanı lır. Son pazar ise, Paskalya yortusu (m art ayının ilk çarşam bası) sonrasında ki pazar günüdür. Bu güne halk “girey günü” der ve girey günü veya gâvur kü fürlerinde (üç pazar) bu ateşler yakılır (Boyacıoğlu, 44).
4- M uğla’da konu ile ilgili bilgiler görüşm e yöntem i ile tarafım ızdan der lendi. Küfür akşamı törenlerine halk: K üfür akşamı, Hıristiyanların nevruzu, kızıl yum urta, gâvur küfrü, gâvur bayra mı (K-5) demektedir. H ıdırellezden önce ki bir günde geleneğin yapıldığı belirtilir (K-4).
Gâvur küfründe Hıristiyanların de nize haç attıkları anlatılır. H açı bulup denizden çıkaran onu sokak sokak gezdi rir. Para toplanır ve bu para haçı çıka ran kişiye verilir (K-2). Bilindiği üzere H ıristiyan dünyasında bu gelenek sür dürülm ektedir. Geleneğinin zam anının tam olarak Paskalya Bayram ına denk geldiğini söylenebilir. M uğla’daki uygu lam aları şöyle sıralayabiliriz:
a- Yum urta ile ilgili olanlar: M erkez Ç atakbağyaka köyünde “Hıristiyanlar
kendi bayramlarında Müslüman komşu larına kızıl yumurta verirlermiş. Bu yüz den bayrama Müslümanlar “Kızıl Yu murta Bayramı” (K-15) diyorlarmış. M i las’ın Eski Türbe köyünde gelenek şöyle
anlatılır:“Gâvurlar bayram yaparlarken “gâvur küfrü” boyalı yumurta zamanı, bize yumurta verirlerdi. Kocakarılar ço cuklara verirdi” (K-17). M ilas’ın Karaca- hisar köyünde M üslüm anlar paskalya yu m u rta sın ı çocu k lara yedirm em eye dikkat ederlerm iş: “Sakın yedirmeyin ço
cuğa,” derlerm iş (K-14).
M ilas Çam köyde Hıristiyanların yum urta kaynatm aları hor görülürmüş. Kaynak kişi: “Hıristiyan şeyi derlerdi,
ayıptır söylenmez,” demiş ve utanm ıştır (K-11). Daha sonra bayram ı ve kırmızı yum urtayı hanım ların m uayyen günleri ne benzetildiği ve yerildiği görüldü.
M uğla’da, H ıristiyanlar Paskalya Bayram ında yum urta boyadıkları için, M üslüm anlar bu güne “kırm ızı yum ur ta” derler. H ıristiyan kom şular, M üslü- m anlara yum urta (ve bu arada çörek) ik ram ında bulunurlar. Y um urta ile gelebi lecek birtakım kötülüklerin olabileceği de göz önüne alınır. Dobruca Türkleri ise, sabah erkenden kalkılıp Hıristiyan- lardan önce yum urta yenir, böylece k ö tü lü k lerd en koru n u ld u ğu düşünülür (Önal, 1996b: 697).
b- Isırgan ile ilgili olanlar: M ilas’ın Karacahisar köyünde, o gün M üslüm an- lar, başlarına dalan (ısırgan) sokarlar mış (K-10,K-14). M ilas’ın Çam köyünde benzer uygulam alar görülür (K-8).
D atça’nın Reşediye köyünde: “Gâ
vurlar kızıl yumurta bayramı yaparlar dı. Bizim Türkler başlarımıza dalhan
(diken, ısırgan otu) sokardık. Başa ters
sokardık. Dikenleri yukarı olacak şekil de” (K-16), hatırlanan bilgiler vardır.
M erkez K afaca köyünde gelenek şöyle anlatılır: “Gâvur küfründe başımı
za diken sokardık. Dikenleri çiçek gibi başımıza sokardık. Deveciydik, yolda denk gelirdik. Bugün Hasan, Hüseyin gâvur küfrüymüş! Gök diken başımıza sokardık” (K-7). Y atağan’ın katrancı k ö
yünde benzer uygulam alar anlatılmış, farklı olarak başa zakkum sokulduğu be lirtilm iştir (K-9).
M ilas’ın Eski Türbe köyünde, erkek “dalıgan” diken başlara sokulurm uş (K- 17). Bozuyük’te dikenin adı değişir, ça kır dikeni olur. Diken akşama kadar ta kılı kalır (K-4).
Kavaklıdere ilçesinde diken takın manın gerekçeleri de anlatılır: “Dalan,
eski adamlar, Nevruzda başlarına dalan takarlardı. Nevruz dalanı. Bunları ca-vurlar, sözüm dışarı, dalarmış insanı. Yenişemez insanı derlerdi. Buna gelişe mezdi derlerdi” (K-13). Gâvurların bu bayram da kötülüklerinin b u laşm asın dan, çocukların sağlıklı büyüyem eyecek- lerinden endişe edilir.
Yatağan’ın Bencik beldesinde diken takınmanın sebebi izah edilir: “Kızlar
başlarına dalgan (ısırgan) takarlar. Ne
yapıyorsunuz kızlar dediğimizde, gâvur ların götünü dolasın. Cavur kırılsın
di-ye”(K-6). Bir başka kaynak kişi duyduk larını şöyle anlatır: “Eskiden Hıristiyan-
lar varmış. Büyüklerden duyardık. Dalan sevilmez, dikendir. Bir dalsa kudurtur. Dalan takarlarmış başlarına” (K-11).
Y atağan’ın Turgut beldesinde, dike nin yerini çuvaldız alır: “Hıristiyanların
gâvur küfründe onlara inat çuvaldızı şapkalarına veya elbiselerine
sokarlar-m fl”(K-18).
Çuvaldız, ısırgan veya diken takın m ak gâvur kırılsın diye yapılırm ış (K-6). Erkek ısırgan veya çakır dikenin başa sokulm a sebebi etkili olm asına dayandı rılır. Ucu sivri bir şeyler takınmak, kötü lüklerden korunm ak anlam ına gelir.
c- Yılanbıçağı ile ilgili olanlar: M i las’ın Karacahisar köyünde farklı bir uy gulam a görülür: “Yılanbıçağı vururduk,
gâvurlar bayram ederdi” (K-14), denir. Y ılanbıçağının (D racunculus vulga- ris) (B aytop,1997:85) bitkisinin özelliği
pis kokmasıdır. Hayvanlara vurarak k ö tülüklerden korunur. Eski Türk in an ı şında soğan, sarım sak gibi kötü kokulu bitkilerin insanları kötü ruhlardan koru m ası inancıyla örtüşür. Y ılanbıçağı uy gulam ası M uğla’da nevruzda da görülür (Önal, 2000: 187).
ç- Y eşilde Y u varlan m a ile ilgili olanlar: Ula’nın Elm alı köyünde verilen bilgi: “Yeşilde yuvarlanan olurdu,” (K-4) şeklindedir.
Çimende yuvarlanm a uygulam ası M uğla’da nevruz bayram ında da görü lür. Yuvarlanan kişinin günahlarının döküleceğine, vücuda çiyin değmesiyle sağlık lı olu n a ca ğın a in a n ılır (Ö nal, 2000:188).
d- İbadet Etme ile İlgili Olanlar: B o züyük beldesinde P askalyada M ü slü m anların ibadet ettiği belirtilir: “Kâfir
ler küfür yapar, bizimkiler ibadet eder ler” (K-19).
D obruca’da yapılan dinî uygulam a da hayvanların kulaklarına sûreler oku nur (Önal, 1996b: 697).
e- Diğer Uygulam alar: Y atağan’ın Katrancı köyünde: “Evlere üzüm yaprağı
asarlar. Silah varsa o gece patlatırlar”
(K-9).
D obruca’da evlerin eşiğine buğday serpilir. B ereket getireceğine inanılır (Önal, 1996b, 696). Silah atılması ise k ö tü ruhları korkutm ak için yapılır ve eski bir Türk inanışıdır (Radloff, 1986:174).
III- KARŞI TEDBİRLER M ü slü m a n la r P ask alyad a çeşitli ted b irler a lırlark en H ıristiy a n la r da benzer karşı tedbirler almışlar, benzer tepkileri gösterm işlerdir. M uğla’nın Ça- takbağyaka köyündeki kaynak kişi gele neği şöyle anlatır: “Hıristiyanlar Lambi-
ri derler, diken takarlardı. Gayrimüs limler Hıdırellez bayramında diken ta karlardı” (K-15). Bozüyük beldesinde,
kadınların oyalı yazm a(ları) olduğu, er keklerin keçe külah giydiği, kırm ızı kü lah ve sargıları olduğu ve bunların ü ze rine dikenler taktıkları anlatılm ıştır (K- 19). Y atağan’ın Katrancı köyünde ise:
“Gâvurlar başlarına eşek boku sokarlar mış,” (K-9) şeklindeki bilgiler konu ile il gini sözlü bilgilerimizdir.
IV- DEĞERLEND İRM ELER K üfür akşam ı törenleri kötülükler den korunm a am acıyla yapılır. R om an ya’da ve B ulgaristan’da Türklerin ateş üzerinden atlamaları, A fyon’da, Eskişe hir’de ve M anisa’da da görülür. M uğ la’da ateşten atlam a ile ilgili bir bilgiye rastlanm ıyoruz. Günahların “gâvurlara” gitm esini dilemek, nevruz ve hıdırellez- de de görülür. Ateş İslâm öncesinden gü nüm üze kadar gelen bir ritüeldir. Türk- lerde ateş üzerinden atlamak, arınmak veya korunm ak anlam ına gelir (Esin,
1978:96).
Y um urta ile ilgili inanışlar, nesne ile nesneye yüklenen anlam arasında aranmalıdır. Yum urtanın karşı inanış sahiplerinden alınm am ası gerekir. Aksi halde kötülük bulaşır. Isırganın kötü ruhlara karşı engel oluşturduğuna ina nılır. A ynı inanış A zerbaycan’da günlük hayatta uygulanan bir korunm a tedbiri dir. Kötü kokulu bitki de aynı işlevi y ü rütür. Silah atılm ası yine korunm a sebe biyledir ve eski bir Türk inanışıdır (R ad loff, 173-174).
Bütün bu inanış ve davranışlar ani- m istik (m itolojik) düşünce yapısının izle ri taşır. Paskalyada hem bayram ı kutla yanların, hem de onların yakınlarına ait ruhların geri dönüp karşı dinden olanla ra zarar vereceklerine inanılır. İlkeller de ölüm ün tam ve kesin bir tükeniş ol madığına, ölenin sadece canını yitirmiş olduğuna ve herhangi bir şekilde yaşa m aya devam ettiğine inanılır (Örnek,
1995: 93). A talar ve ruhlar dünyasının bilinm eyenlerine karşı tedbirler alınır. Y eni yılda (Paskalya / Nevruz zamanı) pagan dönem i in a n ışla rı sü rdürülür (Eliade, 1994: 70-71).
Türkiye’de nevruz bayram ı öncesin de, ölü ruhları ile ilgili birtakım inanış lar görülür. K ars’ta nevruz gününden bir gün önce m ezarlık ziyaret edilir. Bu törene “Ö lüler B ayram ı” denir (Çay, 1993: 91). İlkbaharda ölülerin yeniden yılda bir kere ziyarete geldiğine inanılır. Gerek M üslüm anlarda, gerek Hıristi- yanlarda yapılan bu uygulam alar, sem a vî dinler öncesinden kalan ritüellerdir. Yeniden yaratılış günü olarak bilinen nevruz günü, H ıristiyanlık öncesinden Paskalyaya taşınan kutsal bir gündür (İnan, 1976: 176). Bir kaynak kişinin P askalya’ya “H ıristiyanların n evruzu” dem esi oldukça dikkat çekicidir.
Küfür akşamı törenlerinde görülen kötülüklerden korunm a işlemi, K ızılde rililerden Japonlara kadar dünyanın her tarafındaki iptidai toplum larda görülür. Arnavutluk’ta Paskalya arifesinde reçi neli ağaçlardan m eşaleler yakılıp bunlar nehre atılır ve böylece kötülüklerden k o runm uş olunur (Frazer, 1992: 168-169).
İlkellerde Eski Y unan’dan Brezilya yerlilerine, Brezilya yerlilerinden Eski A vrupa’ya kadar dünyanın pek çok y e rinde k ötü lü k leri u zak laştırm ak için ısırgan otlarıyla veya çeşitli çubuklarla insanlar dövülür. Böylece işlerinin rast gideceğine, bu işlem in kendilerine şans getireceğine inanırlar. Paskalyada kili seye çubuk götürülür ve duadan sonra, evdeki çocuklar ve hizm etçiler “hastalık ormana, sağlık kem iklere” diyerek pal miye dalları ile dövülür (Frazer, 1992: 200-201).
Kaynak kişilerin yaş ortalam aları 1900-1909 arası beş kişi, 1910-1919 ara sı dokuz kişi, 1920-1929 arası iki kişi,
1930-1931 arası iki kişidir. Kalan iki k i şi derlem ede öğrendiklerini aktarmıştır. K aynak kişilerin yaşları göz önüne alın dığında, geleneğin 1930’lu yıllara kadar bilindiği, bu yıllardan sonra unutuldu ğunu anlaşılmaktadır. Geleneğe günü müzde rastlanm amaktadır.
SONUÇ
İslâm iyet’in kabulünden sonra y a pılan inanışlar ve uygulam aların pek ço ğunun İslâm öncesi inanışlardan ve ko runm a tedbirlerinden geldiği görülür. A ynı şekilde H ıristiyanlığı kabul eden toplum lar arasında da H ıristiyanlık ön cesi birtakım inanışlar ve davranışlar, H ıristiyanlığın kabu lü nden sonrasına taşınm ıştır. Karşı dinin m ensuplarına yönelik uygulam aların kökeni dinî bir ri- tüel olm aktan öte, geleneksel ve en eski inanışları yansıtır.
Bilinen kitaplı büyük dinler, gele neksel inanış diyebileceğiz ulusların en eski dinlerinin izlerini tam am en ortadan kaldıram am ıştır. Eski ile yeni inanışlar yüzyıllarca iç içe yürütülm üştür. Gele neklerin doğal ortam ı kaybolunca eski uygulam alar ve inanışlar da unutulm uş tur.
KAYNAKÇA
Ateş, Ali Osman (1996), İslâm’a Göre Câhiliye ve Ehl-i Kitâp Ö rf ve Âdetleri, Beyan Yay., îs- tanbul.
Baytop, Turhan (1997), Türkçe Bitki Adları Söz lüğü, TDK Yay., Ankara.
Boorstin, Daniel J. (1996), Keşifler ve Buluşlar İnsanın Kendini ve Dünyayı Araştırması nın Öyküsü, (çev. Fatoş Dilber), Türkiye îş Bankası Yay., Ankara.
Boyacıoğlu, A. Sedat ve Hasan Alakese, Her Yönü ve Her Şeyi İle Demirci, (Basım yeri ve yılı yok)
Caferoğlu, Ahmet (1995), Anadolu İlleri Ağızla rından Derlemeler Van, Bitlis, Karaköse, Eskişehir, Bolu ve Zonguldak İlleri Ağız ları, 2.b., TDK Yayınları, Ankara.
Çay, Abdulhalûk M. (1993), Türk Ergenekon Bay ramı Nevrûz, 5.bs.,Türk Kültürünü Araştır ma Enstitüsü Yay., Ankara.
Eliade, Mircea (1994), Edebi Dönüş M itosu, îmge Yay., Ankara.
Esin, Emel (1978), İslâmiyetten Önce Türk Kül türü ve İslâm’a Giriş, İstanbul.
Frazer, G. James (1992), Altın Dal Dinin ve Folk lorun Kökleri II, (çev. Mehmet H. Doğan), Payel Yay., İstanbul.
İnan, Abdulkadir (1976), Eski Türk Dini Tarihi, Kültür Bakanlığı Yay., İstanbul.
Kesikoğlu, Osman (1973), “Bulgaristan Türkleri Ko- cabalkan Köyleri Folkloru,” Türk Kültürü Araştırmaları 1966-1969, TKAE Yay., An kara, 215-259.
Köprülü, M. Fuad (1972), Osmanlı İmparatorlu ğunun Kuruluşu, Ankara.
Önal, Mehmet Naci (1996a), “Türk-Romen İlişkile rinde Hoşgörü” Türk Dünyası Tarih Dergi si, Sayı 117, 17-23.
Önal, M. Naci (1996b), “Dobruca Türkleri’nde Küfür Akşamı Törenleri” Türk Kültürü, Sayı 403, 693-700.
Önal, M. Naci (2000), “Muğla’da Nevruz,” Muğla üniversitesi Sosyal Bilim ler Enstitüsü Dergisi, CI, S2, s.183-197.
Örnek, Sedat Veyis (1995), 100 Soruda İlkellerde Din, Büyü, Sanat, Efsane, 3.bs,, Gerçek Yay., İstanbul.
Radloff, W. (1986), Sibirya’dan Seçmeler, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara.
KAYNAK KİŞİLER
K-1: Akyol, Ayşe, Sarık Köyü/Afyon 1930 doğumlu, ilk okul mezunu, ev hanımı (öğrencimiz Gül süm Karaaslan derlemesi).
K-2: Akkuş, Mehmet, Yazıköy/Datça 1327/1909 do ğumlu, İlk okul mezunu, çiftçi, derleme tarihi: 09.09.1999.
K-3: Alakaya, Hayriye, Uşak 1926 doğumlu, ilk okul mezunu, ev hanımı, öğrencimiz Gülsüm Kara- aslan derlemesi).
K-4: Balcı, Ayşe, Elmalı Köyü/Ula 1328/1910 do ğumlu, ev hanımı, okur-yazar değil, derleme tarihi: 05.07.1999.
K-5: Cinas, Feriştah, Bozüyük beldesi 1909 doğum lu, okur yazar değil, ev hanımı, derleme tarihi: 21.07.1999.
K-6: Demen, Süleyman, Bencik beldesi/Yatağan 1914 doğumlu, okur-yazar değil, çiftçi, derleme tarihi: 21.07.1999.
K-7:Dural, İsmail, Kafaca (Muğla merkez köy) 1919 doğumlu, okur-yazar değil, devecilik yapmış, derleme tarihi: 14.07.1999.
K-8: Gencay, Süleyman, Çamköy /Milas 1337/1919 doğumlu, okur-yazar değil, çiftçi, kahve ve bak kal işletmiş, derleme tarihi: 31.07.1999. K-9: Geyik, Bekir, Katrancı köyü/Yatağan
1324/1906 doğumlu, okur yazar değil, çiftçi, derleme tarihi: 20.07.1999.
K-10: Güney, İbrahim, Karacahisar/Milas 1931 do ğumlu, İlk okul mezunu, çiftçi, derleme tarihi: 31.07.1999.
K-11:Güney, Nimet, Karacahisar/Milas 1928 do ğumlu, orta okul terk, çiftçilik ve köy katipliği yapmış, derleme tarihi: 31.07.1999.
K-12: Karaaslan, Gülsüm, Afyon Sarık Köyü 1978 doğumlu, öğrenci.
K-13: Koçar, Şükrü, Kavaklıdere ilçesi 1336/1918 doğumlu, ilk okul mezunu, marangozluk ve ya pıcılık yapmış, derleme tarihi: 17.07.1999. K-14: Saydam, M ustafa, Karacaağaç/M ilas
1336/1918 doğumlu, okur-yazar değil, çiftçi, derleme tarihi: 01.08.1999.
K-15: Şahin, Durmuş Ali, Çatakbağyaka köyü (Muğ la merkez köy) 1924 doğumlu, üç yıl okumuş, çiftçi ve muhtar, derleme tarihi: 17.09.1999. K-16: Özdemir, Mehmet, Reşadiye köyü/Datça 1911
doğumlu, okur yazar değil, çiftçi, derleme tari hi: 08.09.1999.
K-17: Uzun, Mehmet, Eski Türbe/Milas 1326/1908 doğumlu, okur-yazar değil, çiftçi, derleme tari hi: 29.07.1999.
K-18: Yıldırım, Hüseyin, Turgut beldesi /Yatağan 1324/1906 doğumlu, üç yıl okumuş, çiftçilik ve manavlık yapmış, derleme tarihi: 20.07.1999. Ninesinden dinlemiş.
K-19: Yüksel, Ahmet, Bozüyük beldesi /Yatağan 1954 doğumlu, Üniversite mezunu, belediye başkanı, derleme tarihi: 21.07.1999.
NOTLAR
*** Paskalya Bayramı Hıristiyanlarca Hz. İsa’nın di riliş günü olarak kutlanır. İnanışa göre Hz. İsa öl dükten üç gün sonra dirilmiştir. Paskalya Hıristi yanların en büyük bayramı sayılır. Paskalya tari hi Hıristiyan mezheplere göre değişmekte ise de, genellikle nisan ayının 15’inden sonraki pazar gü nüne denk gelir. Paskalya bir hafta sürer. Paskal ya Bayramının Hıristiyanlığa Yahudilikten geçti ği sanılmaktadır. Yahudilerin kutladıkları Pesah Bayramı 14 Mart’tan sonra gelen pazar günüdür (Ateş, 1996, 71). Paskalya zamanı, Papa XIII. Gregory takvim reformunda belirlenir. Mısırlılar dan alınan güneş yılı takviminden sonra, ilkbaha rın belirlenmesinde mart ayının esas alındığı gö rülür. Paskalya martın yirmi birine rastlayan ve ya onu izleyen dolunaydan sonraki pazar günü, ya da dolunay pazara rastladığında bir sonraki pazar günü olarak belirlenir (Boorstin, 1996, 8 10). Paskalyanın zaman konusunda, Hz. İsa’nın öldükten üç gün sonra yeniden dirilmesi ile doğa nın ve tüm canlıların periyodik olarak yeniden doğuşu arasında bir bağ kurulabilir (Eliade, 1994, 61-75).
