HAKKINDA YENİ BİR TEKLİF
Salih Ç EÇ E N
A sur T icaret K olonileri Devri V esikaları’nda, genellikle boşanm a belgelerinde karşım ıza çıkan “idinnum ” kelim esi, şim diye kadar iyi anlaşılam am aktan dolayı çok farklı m analarda ifade ed ilm iştir1. B oşanm a vesikalarında, kelim e “ü ina idinnim idukküSu/$i” tabiri ile geçm ektedir. Suçlu olan tarafın para cezasına çarptırıldığı bir karar sonrasında geçen yukarıdaki tabiri, m eslekdaşlan n çoğu “trep tel m ahkem e sırasında onu
(suçluyu) öldürecekler" şeklinde tercüm e ederek bence hem anlam hem
de m antık bakım ından hata yapm ışlardır2. Çünkü, suçlu zaten para cezasına çarptırılm aktadır ve arkasından onun öldürülm esinin m anası yoktur, m antıklı bir gerekçe de bulm ak zordur.
Şim di, bu konuya daha fazla ışık tutabilecek Kt 88/k arşivine ait 3 belgeyi size tanıtm ak istiyorum : İlk belge, 88/k 651 N o.lu b ir m ahkem e zaptıdır. M ahkem e, arşivin sahibi A S Sur-reTnin o ğu llan Pilah-IStar, M anum -balum -ASSur ve Su-zuzu arasında geçm ektedir3. E rkek kardeşler, kız kardeşlerine verilecek idinnum un ne olacağı ve m iktarı konusunda ihtilafa düşm üşlerdir ve m ahkem elik olm uşlardır.
Kt 88/k 651
IG l A -iü r-i-m i-ti D U M U A h -t [a-lim]
1. AhW 187b « S te p p e = Step, b o z l a r » anlam ını tercih etm iş ve Sumerce ED tN = e-di-nu kelim esi ile irtibat kurm uştur (ayrıca aynı anlam için bkz. B. K ienast, FAOS Beih. 1, s.68, dipnot 71a). Lewy ise EL 5, 16.24; 10, l l 'd e « m a h k e m e kararı s ır a s ın d a » anlam ını kullanmıştır. CAD I/J 297b itinnu kelim esi ile irtibat kurm uş ancak m analandınlam adığını belirtm iştir. K. Hecker da yine kelimeyi itinnum olarak kabul etm iştir (A nO r44, s.28).
2. Elbette şunu belirtm eliyiz ki " idinnum " kelim esi mana olarak anlaşılam am ıştı ve "dâku” fiili de K ültepe T abletleri’nde « ö ld ü r m e k ve bir belgeyi f e s h e tm e k » anlam lan ile kullanılmıştı.
3. Bu arşiv ve ASSur-re’i ailesi hakkında bkz. Salih Çeçen, “mütânü in den K ültepe-Tex ten” A rchivum A natolicum I, s.47 vd.
20 S A L İ H Ç E Ç E N
IG I Im -li-ik-A -M r D U M U K u-ur-ku-ri-im 5 M a-nu-um -ba-lu-um -A -sur
û Su-zu-zu iş-ba-at-m a um -m a a-na-ku-a m i-nam a -d i a-ha-ti-ni
îa-am -li-kâ
k. 10 m i-nam i-d.i-na-ni.-sa ni-da-si-im um-m a M a-nu-um -ba-lu-um -A -sür u Su-zu-zu-m a
a-na Pi-lâ-ah-İStar-m a a-li K Ü .B ABBAR i-na p'ı-ni 15 1 m a-na K Ü .B A B B A R i-na p i-n i
u 10 G İN K Ü .B A B B A R sa-w i-ri-sa a-ni-qi-sa i-di-ni-sa
qi-bi4-si-im um-[m a] k. Pi-lâ-ah-İStar- ¡ma]
20 a-m a-lâ p'ı-ku- [nuj Sk. ta-dî-na-ni ni i-di-ni-sa
lâ a-qâ-bi4-si-im um -m a su-nu-m a [qi]-bi4-si-im
16> A h -salim ’in oğlu A ssur-im ittı’nin huzurunda. K u rk u ru m ’un oğlu Im lik-A ssur’un huzurunda. M annum -balum -A ssur ve Su-zuzu bizleri şahit olarak tun u4. 710)Ben, şöyle dedim : Kız kardeşim iz ile ilgili olarak siz neyi tavsiye ediyorsunuz? O nun vekili olarak neyi ona vereceğiz? 1M7> M annum -balum -A ssur ve Su-zuzu P ilah-İstar’a şu şekilde cevap verdiler: Bizim sözüm üzle aldığın para nerede? (O nun ortak m aldan hissesi) 1
4. M etnin 6 N o.lu satırında filin sonunda beklenen Akk. ni-a-ti enklitik şahıs zamiri katip tarafından unutulm uştur.
m ina güm üş(lük) bileziği ve ayrıca 10 seqellik yüzüklerdir. O nun hissesini ona söyle!
19-23) Pilah-İStar şöyle dedi: Sizin verdiğiniz söze istinaden, onun m ahkem esinde ona söylem eyeceğim . O nlar (bu ifadeler üzerine) şöyle karşılık verdiler: Ona söyle!
Bu m ahkem e zaptı, görüldüğü gibi daha önce salgın hastalıktan ölm üş bulunan ASSur-re’i ’nin çocukları arasında geçm ektedir5, B urada, açıkça ailenin kızının hissesine düşen “idinnum " (-o rta k m aldan hisse) hakkı, erkek kardeşler arasında ih tilaf konusu olm uş ve konu m ahkem ede halledilm iştir.
İkinci ve üçüncü olarak konum uza delil teşkil eden belgeler, yine arşiv sahibi ASSur-re’i ’nin oğlu Pilah-İStar ve ASSur-taklâku arasındaki
"idinnum ” m eselesi hakkındadır. B unlardan birisi asıl m ahkem e zaptı6 ve
diğeri ise onun kopyesidir7. Şimdi bu vesikaların tam am ının transkripsiyon ve tercüm elerini vererek, "idin n u m ” konusu ve anlam ına katkılarını ortaya koym ak istiyoruz:
Kt 88/k 112 A-Zur-ta-ak-lâ-ku ü P i-ld-ah-İ^tar 5 a-na Pi-lâ-ah-İStar-m a K Ü .B A B B A R / Sa i-na mu-u$-ld~lim a-bu-ni / i-di-nim ils-e-â-ku-nu-ni 3 112 m a-na K Ü .B A B B A R şi-ba-at 10 K Ü .B A B B A R ’’1'"' / i4i-bi-kâ i-iı-ta -a [m i] -na Xal-$a-at [na-ru]-qi-im a-bi-a / şa-ha-ra-am qâ-bi / ii-b i
5. S. Çeçen “mütânîı in den K ültepe-Texten”, Archivum A natolicum I, s.47 vd. 6. Kt 88/k 112.
22 S A L İ H Ç E Ç E N k. 15 i-tu-a-kum Ay. um -m a Pi-lâ-ah-İStar-m a a-na A-'Sur-ta-ak-lâ-ku-ma Xi-bi-kâ « l a » He-li-a-ma a-bu-kâ û / $i-bu-$u 20 i-ta-m ıı-û-m a / i-na $âl-$a-at / a-bi-kâ K Ü .B A B B A R / şa-ha-ru-um / li-iş-hi-ir a-na a-w a-tim a-ni-a-tim
w a-bar-tim Sa Sa-lâ-tû-ar 25 i-di-ni-a-ti-m a IG l GİR
$a A-'bu.r / i i-bu-ti-ni ni-di-in / IG I A-$ur-m a-lik D U M U K ar-ri-a IG I Puzur4-i-li D U M U İ-li-ü -ti-ka l
Sk. 30 A -ta-ta [ .. .. ] -im tab-ba-i-ni
13> ASSur-taklâku ve Pilah-İStar bizleri (şahit olarak) tuttular. 45> ASSur-taldâku Pilah-İStar’a şöyle dedi: 6 n> B abam ın m uttlölum ’da. ortak m al hissesinden hukuki olarak size karşı elde etm iş olduğu para, 3 1/2 m ina güm üştür. Ş endeki paranın faizi tükenm em iştir. u ~15) B abam ın serm ayesinin üçtebir hissesinde azalm a olduğunu söyleyen şahitlar var. ;5’22) Pilah-İStar (bu sözler üzerine) ASSur-taklaku’ya şöyle cevap verdi: Kendi şahitlerini bana gönder! B aban ve onun şahitleri, babanın serm ayesinin üçtebir hissesi hakkında yem in etsinler ki para azalm ış olsun! J 27> Bu ifadeler üzerine Salatuar vvabartumu b izler için k aran verdi. ASSur'un kılıcı huzurunda biz şahitlik yaptık. 27 M> K a rriia’nın oğlu ASSur-malik’in huzurunda. ÎliStikal’in oğlu P u zur-ıli’nin huzurunda. M eslekdaşım ız [....] u m ’un oğlu A ta ta ’nm huzurunda.
K t 88/k 636 A -Sur-ta-ak-lâ-ku u P ı-lâ-ah-tetar iş-bu-tü-ni-a-ti-m a um -m a A -Sur-ta-ak-lâ-ku-m a 5 a-na Pi-lâ-ah-İ$tar-m a
KÛ. BABBAR Sa i-na m u-u i-lâ-lim a-bu-ni i-na i-di-nim il5-e-u-ku-nu-ni 3 1/2 m a-na K Û .B ABBAR k. 10 şi-ba-at K Û .B A B B A R i-na Ay. li-bi-kâ i-'ii-tâm i-na M l-Sa-at na-ru-qi-im Sa a-bi-a şa-ha-ra-am 15 qâ-bi4 M-bi4 i-$u-a-ku-um
um -m a P i-lâ-ah-İltar-m a a-na A -^ur-ta-ak-lâ-ku-m a $i-bi4 He-li-a-ma a-bu-kâ ¡1 M-bu-Su k. 20 i-ta-m u-û-a i-na M l-Sa-at Sk. a-bi4-kâ şa-ha-ru-um
li-< is> -hi-ir
24 S A L İ H Ç E Ç E N
13> ASSur-taklâku ve Pilah-İStar bizleri (şahit olarak) tuttular. 4-5) ASSur-taklâku Pilah-İStar’a şöyle dedi: 6’12) B abam ın m uSlâlıım ’da ortak m al hissesinden hukuki olarak size karşı elde etm iş olduğu para, 3 1/2
8 13-15)
m ına g ü m ü ş tü r. Şendeki paranın faizi tükenm em iştir. ) B abam ın serm ayesinin üçtebir hissesinde azalm a olduğunu söyleyen şahitlar var. 16'23) Pilah-İStar (bu sözler üzerine) ASSur-taklâku'ya şöyle cevap verdi: Kendi şahitlerini bana gönderm e! B aban ve onun şahitleri, babanın serm ayesinin üçtebir hissesi hakkında yem in etsinler ki para azalm ış olsun! i4! Bizim şahitliğim izin kopyesi.
H er iki vesika da gösteriyor ki, Pilah-İStar’ın ölen babası ASSur-re’i ile m etinlerden anlaşıldığına göre hâlâ sağ olan ASSur-taklâku’nun babası arasında ortak serm aye ile bir iş ortaklığı yapılm ıştır. A ncak, ASSur-re’i ’nin ölüm ünden sonra belgelerin kaybolm ası ve diğer sebeplerle “idinnum ” (ortak m al hissesi) m eselesinde ailelerin çocuk lan arasında problem ler ortaya çıkm ış ve sorun m ahkem e yolu ile halledilm iştir.
B ana göre “idinnum " kelim esini "ortak m aldan h isse” olarak anlam ak lazım dır9. B uradan hareketle “ü ina idinnim idukkü$u/$i” tabirini de “ortak m al hissesinden onu (suçluyu) m ahrum ed ecekler” şeklinde tercüm e etm ek gerek ir10.
Bu yeni teklifin, daha sonra ele geçecek bu konudaki belgeler vasıtasıyla daha da pekişeceğini um m aktayız.
8. Kt 88/k, 112 No.lu m ahkem e zaptının 7. satırında idinnum olarak ifade edilen kelime, duplikatı olan 88/k 636 N o.lu mahkem e zaptının 7-8. satırlarında ina
idinnim şeklinde ve prepozisyonu kullanılarak karşım ıza çıkm aktadır.
9. B urada m eslekdaşım V. D onbaz’ N.A.B.U. 1992, s.7'de 9 No.lu m addede "Old
Assyrian idinum" başlıklı yazısında, kelime için “gayrim enkul” m anasını teklif
etm iştir. Bu anlam da buna göre isabetli bir teklif değildir. Bu arada D onbaz’m konu ile ilgili olarak adı geçen m akalesinde işlem iş olduğu K t j/k 625 kazı envanter num aralı boşanm a belgesini yeniden ele alm akta yarar görüyorum '4
[ ...e]-zi-ib-ta-XaAy-IS [i ij-di-nım $a16[ij-di-!(i-ma (= 0 ortak hissedeki paydan onun (boşanan kadının) boşanm a parasını ona verdi. Bu satırlar da idinnum" un ortak hisseden pay aldığına yeni bir delil teşkil etm ektedir.
10. daku fiilinin Eskiasurca belgelerde “ tableti kırm ak, belgeyi feshetm ek” anlam lan ile kullanıldığı açıktır (Bkz. CAD D, s.41; AH w, s. 152). B urada ise bu mana ile irtibatlı olarak fiili "birisini bir haktan m ahrum etmek; birisinin
