Hayatı...

EN BÜYÜK İDEALİ

ASKER OLMAKTI

İLK GENÇLİK GÜNLERİ MEŞRUTİYET HEYECANLARI İÇİNDE

GEÇTİ. FİKİRLERİ İTTİHAT VE TERAKKİ

LİDERLERİNE

HİÇ

UYMUYORDU. BU YÜZDEN MEŞRUTİYETLE BERABER BİR

ÇOK ÜMİTLERİ ÖLMÜŞ, FAKAT YENİ İDEALLER DOĞMUŞTU.

y ılın d a S eîân ik te, Y ıık an

M ahallede ahşap b ir evde doğdu. B abası R ü su m at m em u ru Ali R ıza efen d i, an n esi Z übeyde h a n ım ­ d ı. S a rışın , m avi gözlüydü. Ç ocuklu­ ğ u ndan b e ri se rt b a k a rd ı. A nnesi:

*— O nu e rb a in so ğ u k la rın d a do­ ğurdum » d e r d i

Bu yüzden doğum gü n ü k a t i olarak b u lu n a m a d ı. A ncak b azı a r a ş tır ıc ıla ­ ra göre b u ta rih 12 M a rttır.

7 y aşm a k a d a r S eîân ik te k ald ı. A nnesinin a rzu su y la önce m ahalle m e k teb in d e o k u d u , so n ra yeni usulle eğitim y apan Şem si E fendi O kuluna geçti. F a k a t bab ası ö lü n ce annesiyle b e ra b e r d a y ıla r ın ın k ö y ü n e göçtüler. Bir süre o k u ld a n u zak k a ld ı. O ku­ m ak istiy o rd u . S eîân ik te bu lu n an tey ­ zesinin ev in e g itti ve M ülkîye R üşti­ yesine girdi.

MUSTAFA'DAN

MUSTAFA KEMAL'E

1 0 0 * 2 eıneii a s k e r o lm ak tı, î u V J K om şuları K a d ri b e y in oğ­ lu n u a s k e r elbisesi içinde gö rd ü k çe:

*— Ben de a sk e r olacağım » derdi. A nnesi ise a s k e r o lm asın ı, y a n ın d a n u z ak laşm asın ı istem ezdi. F a k a t bir g ü n gizlice a sk e rî o k u lu n im tih a n la rı­ n a g irdi ve a n n e sin in k a r ş ıs ın a as­ k e r elbiseleriyle ç ık tı. Ç alışkan, te r ­ biyeli, d ü rü s t ve d ah a çocuk y aşın d a o to riterd i, ö ğ re tm e n le ri o n u çok se v i­ y o rla rd ı. B ir g ü n M ustafa ism indeki m a te m a tik ö ğ retm en i:

«— S enin de b en im de a d ım Mus­ tafa. K a rışıy o r bu. B u n d a n so n ra se­ n in a d ın M ustafa K em al olsun* dedi.

Böylece M ustafa K em al o ldu ve ta ­ rih i şahsiyetini M ustafa K em al olarak y a p tı.

1 O Q C R üştiyeyi b itird i. M anastır 1 O / J A skerî id ad isin e g e ç ti F ran sızcası z a y ıftı. T atil g ü n lerin d e S eîân ik te F re rie r o k u lu n u n özel s ı ­ n ıf ın a g ird i ve F ra n sız c a sın ı s ü r’atle k u v v e tle n d ird i. O g ü n le r O sm anîı im ­ p a ra to rlu ğ u n u n gerilem e g ü n le riy d i ve T ü rk O rdusu Y u n a n lıla rla ç a rp ışıy o r­ d u. Savaşı k a z a n m ış tık am m a A vru- p a n ı» b ask ısiy le G irit’i kaybetm em ize sebep o lacak a n laşm ay ı im zalam ıştık .

II gizli N am ık K e m a rü ı şiirle rin i o k u ­ yordu.

I « « r t H arb O ku lu n u , 459 öğrenci I Y U JL içinden sekizincilikle b itir ­ d i ve 10 Ş u b atta H arb A kadem isine geçti. K urm ay o la c a k tı. M em leket iş ­ le rin in iy i gitm ediğini Istan b u ld a d a ­ h a iy i g örebiliyordu, « F ik irlerim izi a r ­ k ad aşlara da yayalım » gerekçesiyle o k u ld a el yazısiy le gazete ç ık a r ttı K ısa zam anda gizli faa liy e ti o k u l m ü ­ d ü rü ta ra fın d a n görüldü. F a k a t m ü ­ d ü r ile ri g örüşlü in sa n d ı, onu ceza­ la n d ırm a d ı. A m m a a r tık şüpheli insan olm uştu.

l O A C 11 ° calc gü n ü 37 a rk a d a - I Y U D şıy la b e ra b e r Y üzbaşı r ü t­ besiyle O rduya k a tıld ı. H enüz tâyini ç ık m a m ıştı. B irk aç a rk a d a ş ıy la bir a p a rtm a n k a tı k ira la d ı ve b u rad a giz­ li to p la n tıla r y a p tı Saray bu to p la n ­ tıla rd a n şü p h elen m işti, te v k if edildi K ısa sü ren h ap iste n sonra «M em leke­ tin e kolayca dönenıiyeceği b ir yere tâyini» k a y d ıy le Ş am ’a 5. O rd u y a s ü r­ g ü n gönderildi. Istan b u ld a annesini h asta b ıra k m ış tı.

MUTLAKA

MAKEDONYA

1 O f t A Şan».- G izli T eşk ilât için I Y U Ö m ü sa it b ir o rta m d ı. Yeni a rk a d a ş la rıy la « H ü rriy et Cemiyetini* k u rd u ile y ru ta . Y afa ve K udüse gi­ d e re k bto te ş k ilâ tı yay d ı. A m m a n e ti­ ceden. m em n u n değildi. A n la m ıştı ki, gizli te şk ilâ t için m erk ez M akedon- y a d ır. G izlice S eiâııik’e k a ç tı. F ak at d u y u ld u A ncak k e n d isin i ta k ip ed en ­ lerd en ünce A kabe’y e görevi başına d ö n erek , teh lik ed e,1 s ıy rık lı.

1 Q A *7 H aziran d a k o lağ ası (K ı- I Y U / dem li Y üzbaşı) oldu ve Şam O rdusu K u rm ay B a şk an lığ ın a g e tirild i. F a k a t k alb i M akedonyaday- d ı. Ç ü n k ü n e y a p ılırs a an cak b u ra ­ d a y a p ıla b ilird i. B u gayesine ik i ay içinde e rişti ve 3. O rd u n u n genç bîr k u rm a y subayı o la ra k M akedonyaya döndü, ü ste lik S elân ik — ü s k ü p de­ m iry o lla rı m ü fettişliğ i görevini de a l­ m ış tı. Böylece b u bölgede d ah a kolay v e ş ü r’a tli te şk ilâ t k u rabilecekti.

İSTANBUL...

TEVKİF...

VE SÜRGÜN...

f a n a M a n a stır A sk erî îd ad işin i 1 O W b itird i v e H arb O kulu p i­ y a d e s ın ıf ın a geçti. A rtık îsta n b u l- d a y d ı. O sm anlI im p a ra to rlu ğ u n u n baş­ k e n ti A bdülham id istib d a d ın ın e n ko­ y u g ü n lerin i y a ş ıy o rd u . G enç H ar- b iy eli M ustafa K em al d e geceleri

giz-M lîSTA FA KEgiz-MAL 19U y ılın d a B ingazi'd*

MEŞRUTİYET VE

SÖNEN ÜMİD

1 Q A Q M ustafa K em al a r tık Ab- I Y U Ö d ü lh am id e «dur» diyen ve M eşru tiy eti g e tire n h are k e tin p lân la­ m ası içindeydi. 23 T em m uzda ittih a d ve T e ra k k i a d ım alan H ü rriy e t Ce­ m iy eti, O rdu ile b irlik te M eşrutiyeti ilân e tti. A bdülham id yem in ederek m evkiini k o ru y o rd u . A ncak A v u stu r­ ya im p arato rlu ğ u Bosna — H ersek’» ilh ak etm iş, B u lg aristan b ağ ım sız ol­ m uş ve G iritli R u m lar Y unanistan» b ağ lan m ıştı.

1 O A O ^ eu Ş y ü zb aşı M eşrutiyetin 1 Y U Y k öklü d ev rim le r« gitm esini istiyordu. A b d ü lh am id in d evrilm esi, h afiy eliğ in k a ld ırılm a s ı k âfi değildi. A na h ed e fle r b u n la r olam azdı Fakat İ ttih a t ve T e ra k k in in lid e rle ri böyle d ü şü n m ü y o rlar, ü ste lik eski n izam ın k e n d ile ri ta r a fın d a n devam e ttirilm e ­ si hevesine de k a p ılm ışla rd ı.

M ustafa K em al o rd u n u n po litik ad an u z a k la ş tırılm a s ın ı istiy o rd u . B u y ü z­ d e n ittih a t v e T e ra k k i lid e rle riy le se rt ç a tışm a la ra girdi. B a şarı k azanam adı ve S eîân ik te m eslekî ç alışm a la ra yö­ n eld i. A lm an g e n e ra lle rin d e n L itz- m a n n ’ın « T ak ım ın h a rp talim i» k ita ­ b ın ı tercü m e e tti. B u M ustafa K e­ m a l’in h a z ırla d ığ ı ilk k ita p tı.

31 M art (13 N isan) — O g ü n le r İs ­ ta n b u l için k a r ış ık g ü n lerd i. irtic a baş k a ld ırm ış , yo b azlar d u ru m a h â ­ kim olm ağa b a şla m ışla rd ı. M ustafa K em al y ine ön p lân d ay d ı, irtic a h a ­ re k e tin i b a s tırm a k için S eîân ik te k u ­ ru la n H a re k e t O rd u su n u n K u rm ay - b aşk an ı olm uştu. 24 N isan gü n ü b irli­ ğiyle İstanbul» geldi, yobazlar d a ğ ı­ t ı ld ı ve A bdülham id d ev rild i. T ahta S u ltan R eşat geçirildi.

A ncak, ittih a t, T e ra k k i lid e rle ri y i­ ne M ustafa K em ali iste m iy o rla rd ı. O r­ du k a ra rg â h ın d a n a lın d ı v e 38. P iy a ­ de A lay K o m u ta n lığ ın a g etirild i.

BİTMEYEN İSYANLAR

VE HARBLER

1 0 1 A M ust*fa K em al 38. A lay« I 7 i U F ra n sa d a P ic a rd ie ’de F ra n ­ s ız O rd u su n u n h a rb m a n e v ra la rın ı g ö rd ü k te n so n ra g itti. A ncak d u ru m

çok k a r ış ık tı v e A rn a v u tlu k ta isy an ç ık m ış tı. M ahm ut Ş ev k et P a şa ’n m k u rm a y ı o la ra k A rn av u tlu ğ a g ö n d eril­ di.

1 Q 1 T A rn av u tlu k tak i ay ak lan m a » V I I b ir y ıld a b a s tır ıld ı fa k a t bu d efa Yem en’de isyan ç ık tı, ü s ­ telik İstan b u l d a k ı ittih a d ve T erak k i lid e rle ri b irb irle rin e d üşm üşlerdi, im ­ p a ra to rlu k çöküyordu ve g en ç y üzba­ şı M ustafa K em al K urm ay b a şk a n lı­ ğ ın d a b ir vazifeye a ta n m ış tı.

1 0 1 0 Yil kötü A y la r la doluy-

■

Y

I Z du. Ita ly a n la r T ra b lu s’a a s k e r ç ık a rm ış tı. M ustafa K em al b ir kaç a rk a d a şı ile k ıy a fe t d e ğ iştirerek gizlice M ısır’a, o rad an da T o b ru k ’a geçti. E them P aşa k u v v e tle rin in K u r- m ay b aşk am o la ra k savaşa k a tıld ı ve 27 K a sım ’da B in b aşılığ a yük seld i.

İstanbul h ü k ü m e ti y a rd ım °.Kni T ra b lu sta n çektiği için b u ra sı İta ly a n ’lara b ır a k ıld ı ve M ustafa K em al d e M ısır yolu ile 24 E k im 'd e İstan b u l'a döndü. B u sırad a B a lk a n S avaşı da O sm a n lIların y e n il­ gisiyle bitm işti.

İsta n b u l yeis için d e idi. Selânik kaybedilm iş, B ulgar O rdusu Çatalca h a ttın a d a y a n m ıştı, in a n ıla c a k şey değildi b u n lar

ö n ce B o lay ır K olordu K urm aybaş- k a n lığ m a , daha sonra Sofya A taşem i- literliğ in e tây in edildi. O sm anîı D ev­ le ti y eni k a y ıp la rla B alkan sulhiinü im zalam ıştı, tç h u zu rsu zlu k lar devleti sarsıy o rd u . 1912 T em m uzunda ik tid a r­ dan düşen ittih a t ve T e ra k k ic ile r B a- b ıâ li b a s k ın ın ı y a p m ışla r ve M ahm ut Ş ev k et P aşa S adrazam olm uştu. F ak at M ahm ut Ş ev k et Paşa da 11 H aziran ­ da ö ld ü rü ld ü . M ustafa K em al S ofya’­ d an A vrupa d ev letlerin in O sm anîı As- y a s ım paylaşm ak iç in g iriştik le ri p a­ z a rlık la rı d ah a iy i ta k ip edebiliyordu.

CİHAN SA V A Ş!...

VE O'NUN İKAZI

1 A l >1 ü!ihan H a rb in in y ak laş- I V I 4 h a k ta olduğu a r tık k o lay ­ lık la h issed iliy o rd u . B ir y ıl önce baş- lıy a n ve O sm anîı O rd u su n u A lm an K u rm a y ın ın idaresine g ö tü recek gö­ rü şm e le r h ay li gelişm işti. K ay m ak am ­ lığ a (Y arbay) y ü k se len Sofya A taşe- m ilite ri M ustafa K em al b u n d a n e n d i­ şe d u y d u İsta n b u l’a g ö n derdiği r a ­ p o rla rd a A lm anya ile «M ukadderat birliğini» ten k id e tti ve «A lm anya h arb i k ay bedecek, k a ç ın ın bundan» dedi.

28 T dm m uz’da b e k le n e n oldu. Cihan S avaşı b aşlad ı v e 29 E k im ’de O sm an­

lI D evleti b u h a rb e sü rü k le n d i. A r­ tık M ustafa K em al S ofya’d a k alm ak istem iyor, gayesi cepheye g itm ek ti. B a şk u m an d an V ekili E n v e r P aşa ise ona cephede vazife v e rm e k te n çe k in i­ yo rd u .

1 A 1 C O sm anîı B a şk u m an d an lığ ı İ 7 İ J M ustafa K em al’i T ekirdağ T üm en K o m u ta n lığ ın a tây iıı e tti. D ü şm a n ın Ç an ak k ale'y e sa ld ıra c a ğ ı h e sa p la n ıy o rd u . M ustafa K em al 2ü g ü n d e T ü m e n i savaşa h a z ır İmle g e­ tird i. 18 M a rt’ta Ingiliz ve F ra n sız don an m ası Ç a n ak k ale’yi d enizden aş­ m aya teşebbüs e tti. F a k a t ak am ete u ğ ra d ıla r. Bölgede siir'a tle 5. O rdu k u ru ld u . M ustafa K em al de tü m en iy le bu o rd u y a geçti.

25 N isanda In g ilizler S c d d ü lb a h ir’e ç ık a rtm a y a p tıla r. M ustafa K em al e m ir bek lem ed en e lin d e k i k u v v etle ta a rru z a geçti. B ir k ıs ım ask e rin cephanem iz k alm ad ı gerekçesiyle çe­ k ilm ek isteyişini «Cephaneniz yoksa sü n g ü n ü z var» em riy le g eri çev ird i ve te k ra r ta a rru z h a ttın a soktu. D evam lı düşm an ç ık a rtm a sı k a rş ıs ın d a M usta­ fa K em al’in em ri şu id i: «Sizden ta ­ a rru z değil, ölm enizi İstiyorum .»

19 M ayıs’a k a d a r devam eden sa­ v aşta düşm an d a r b îr şerid e s ık ış tı­ r ıld ı. O sm anîı H a rb iy esi de İsta n b u l'u k u r ta ra n genç K ay m ak am ı M ira la y lı­ ğa y ü k se ltti.

D ü şm a n ın p lân ı M ustafa K em al’i y e­ nip İstan b u l yolunu Ç a n ak k ale’den aç­ m a k tı. B u n u n İçin cepheye d u rm ad an k u v v e t y ığ ıy o rd u . M ustafa K em al b ü ­ y ü k m es’u liy etle A n a fa rta la r g rubu K u m a n d a n lığ ın a g e tirild i. 10 A ğus­ tos sa b ah ı k u v v e tle rin e h ü cu m em ri v e rd i. K arad ak i düşm an ezilirk en d e­ n izdeki düşm an to p a teşiy le T ü rk b ir­ lik le rin i d övüyordu. B u sıra d a M us­ ta fa K em al, Cosık B a y ırın d a n h a re k â tı id a re ed iyordu. B ir şa ram p lel p arçası M u stafa K em al'in göğsüne rastgeidf. F a k a t k a lb i ü stü n d e k i saate ç a rp tı. Böylece b ü y ü k k u m a n d a n m u h a k k a k b ir ö lüm den k u rtu lm u ş , tsta n b u lu da o g ü n İkinci defa k u rta rm ış tı.

M ustafa K em al, 19J3’de S o fy a'd a A taşe ik e n b ir baloda y en içeri k ıy a fe ti ile. G enç K u rm ay , h a rb in y ak laşm ak ta o ld u ğ u n u a n la m ıştı. E n v er P a ş a n ın Al­ m an y a’y a tem ay ü lü oldu ğ u n u b ilen M ustafa K em al, «A lm anya ile b irlik o lm ak tan k a ç ın ın » diy o rd u . A lm a n y a 'n ın h a rb i k a z a n a m ıy a c a ğ ım bilm işti.

MUSTAFA KEMAL, BÜYÜK HAKBTE ÜNÜ YAYILDIĞI SİKALARDA. M ustafa K em al, tn g iliz le rln k a ra d a ­

k i k u v v e tle rin i g e ri çek tiğ in i sezdi. B a şk u m a n d a n lık ta n b ü y ü k ta a rru z iz­ n i isted i. F a k a t k en d isin e şu cevap v e rild i:

«Sarfedilecek k u v v e t yoktur.» B u y üzden 10 A ra lık ’ta cepheden İstifa e tti. A ncak k e n d isin i seven üst k u m a n d a n A lm an G e n e ra li Lim an Y on S an d ers istifa y ı icb d ilh av ay a ç^Virdi.

Y ılın son g ü n le rin d e M ustafa K e­ m a l İsta n b u l’a d ö n m ü ştü . B u rad a r ic ’a ta h a z ırla n ıy o rla r dediği İngiliz b irlik le rin in e lle rin i k o lla rım sa llıy a - r a k Ç anak’ r»Te to p ra k la rın d a n gem ile­ rin e b in d irilm iş o ld u ğ u n u d u y d u . Baş­

k u m a n d a n lığ ın a sk e ri aczine b ir k e re d ah a üzüldü.

■ Q , A rtık a sk e rî d e h a s ı v e

şöh-1 V I O

re ti O rd u d a o ld u ğ u k a d a r m illete de y a y ılm ıştı. 14 O cak’ta Ç a n a k k a le ’d en istira h a t iç in çekilen 16. K olo rd u y a k u m a n d a n tâ y in edildi. K a raağ aç’ta k ıt'a s m ı teslim a ld ı. A l­ k ış la r a ra sın d a , a t ü zerin d e E d irn e ’ye g ird i ve o ra d a k o n ak lad ı.

ik in c i te h lik e D oğu’d an y u rd u sa­ rıy o rd u . R u slar, E rzu ru m a girm işti. 3. O rd u K op d a ğ la rın a k a d a r çekilm işti. M ustafa K em al’d en b u d efa d a D oğu’- y a g itm esi istendi. Y olda L iv a lığ a (G e­ n eralliğ e) y ü k se ld i. B urada R us ta a r ­ ru z u n u d u rd u rd u , 6/7 A ğustos’ta B it­ lis’i ve M uş’u k u rta rd ı.

. . . . D oğudaki z a fer’den so n rs

i / ikinci O rdu K um andan V ekili oldu. E n v e r P aşa b ir o rd u k u ­ r u p H icaz’a in m ek istiy o rd u . B unu M ustafa K em al'e y a p tırta c a k tı. K a ­ b u l etm ed i ve E nver P a şa 'y a «önce v a ta n ı k o ruyalım » dedi. 2. O rd u ’d a M e şru tiy et y ılla rın d a K üm elide t a ­ n ış tığ ı İsm et Paşa ile k a rşıla ştı. O nunla ilk d efa görev a rk a d a şlığ ı y a p tı.

T em m uz b asında E nver P a şa n ın d i­ re k tifiy le H alep’te A lm an G enerali F a lk e n h a y n id aresin d e « Y ıld ırım O r­ d u la r ı grubu» k u ru ld u . H edef in g i- lizlerd en B ağdat’ı geri a lm a k tı. M us­ ta fa K em al de bu g ru b a bağlı 7. O r­ d u n u n b aşın a getirildi. Böylece Ç a­ n a k k a le k alıram an ı, R u sların ö n ü n ­ d e n a lın ıp te k ra r tııg iliz le rin k a rş ıs ı­ n a ç ık a rılıy o rd u . G enç K u m an d an y in e itira z e tti:

«Sina cephesinde Ingiliz O rd u sır T ü rk to p ra k la rın ı te h d it e d erk en B a ğ d a t’ı geri alm ay a k a lk m a k doğru değildir.»

M ustafa Kemal bu cephedeki d u ru ­ m u te tk ik e ttik te n sonra, ta rih e ge­ çen rap o ru n u B a şk u m an d an lığ a yolla­ d ı, M ustafa K em al y a b a n c ıla rın (A l­ m a n la rın ) k u m an d ası a ltın d a Türn O rd u su n u n k ırılm a k ta olduğunu bil­ hassa b elirtiy o r, eldeki k u v v etlerin an a y u rd u n m üdafaası için geride h a ­ z ır b u lu n d u ru lm a s ın ı istiyor ve şöyle diyordu

« S altan at dahi a n sız ın çökebilir!» Bu ra p o ru n u n ve tav siy e le rin in d ik k a te a lın m a d ığ ım gö rü n ce a ffe ­ dilm esini istedi. E kim ay ın d a izinli o la ra k Istan b u la döndü. H albuki g e r­ çeği g ö rm üştü. İngiliz O rdusu K u ­ d ü s’ü işgal edip kuzeye y ü rü y o rd u

1918

zeydekî d ağ lık bölgeye çekildi ve o m ­ da İngiliz Oı d u şunu d u rd u rd u . (O gü n lerd e d ü şm a n ı d u rd u rd u ğ u h u d u t­

la r bugüıı —İsk e n d e ru n da d ah il— T ü rk iy e C u m h u riy etin in m illî h u d u t­ la r ın ın a y n ıd ır.)

no E k im d e olan oldu. O sm anlı D ev­ leti d e d ü şm a n a boyun eğdi. M ond­ ros M ü tarek esi im zalan d ı. Anlaşm a y ab an cı k u m a n d a n la rın a y rılm a sın ı da g e re k tird iğ i için L im an Von San* d e rs’in y e rin e M ustafa K em al «Y ıl­ d ırım O rd u la rı G ru p K om utam » o l­ du.

5 K asım da M ü ta rek e O sm a n lı D ev­ le tin in sü ra tle o rd u la rın ın te rh isin i g erek tiriy o rd u . A ncak M ustafa K e ­ m al «M ütareke şa rtla rı m u ğ lâk tır. O rd u la rım ız ı te rh is etm iyelim » dîye d iretiy o rd u . Sözü d in len m ed i Ve o r ­ d u la r te rh is edildi. 9 K asım da İzzet Paşa d a çekildi. T ev fik Paşa sa d ra ­ zam oldu. M ustafa K em al de Ada- n a ’da beklem ekle birşey olm ıy acağ ın ) a n lıy a ra k ista n b u îa döndü.

îstan b ııia dönüş hazindi. Düşman donanm ası İstan b u l lim a n ın d a idi. 15 K asım d a H ay d arp aşad an İstanbul» geçerk en y av erin e:

« G eldikleri gibi gidecekler» dedi.

T a b a n c ı b ay rak lar!» d o n a tılm ış B eyoğlundaıı yeis için d e ev in e g itti E m eli b ir m illi h ü k ü m etin k u ru lm a ­ s ın ı sa ğ lam ak tı. M ebuslarla k o nuştu. T ev fik P aşa h ü k ü m e tin e itim a tsız lık oyu verilm esini istedi. K endisine hiı çok m eb u s peki dedi. F a k a t Meclis­ te T ev fik Paşaya itim at oyu v erd iler. Son b ir ü m itle V a h d cltin ’e başv u r­ d u . B elki d iy o rd u , padişah b irşey leı y a p a r. F a k a t O sm anlı padişahı da m em lek etten çok ken d isin i d ü ş ü n ü ­ yo rd u .

A rtık birşey icr y ap m an ın g e re k ti­ ğine in a n m ıştı. A ncak hasta a n n e si­ nin evi bu gibi işlere m üsait d eğ il­ di. P erap alas otelinde bir oda tu ttu F a k a t İstan b u id a yapacak iş y o k tu A nadoluda y e r y e r m üdafaa g ru p iarı k u ru lu y o rd u . izm ird e ve Edirnede M üdafaayı H ukuk C em iyetleri k u r u l­ m uştu. F a k a t O rdu sü ratle te rh is edi liy o rd u . B irşeyicr yapm ak için vakit azdı. P erap alasta ra h a t edem edi. T ah­ sin Beyin Ş işlideki ev in e ta şın d ı. (B u rası şim di in k ılâ p Müzesi olan e v d ir.) A nadoluya geçip m ücadele p lâ n la rı ta s a rla d ı. K endisini K onya’­ y a gön d erm ek istiy o rlard ı. Reddetti F a k a t tek arzusu h a z ırlık la rın ) ta ­

m am lay ıp A nadoluya geçm ekti. M ustafa K em al (ö rta d a ) 1922 de K auf O rbay ve Ali F u at Cebcsoy'la.

Samsun'a çok

görevle

başka

gitmişti!..

b erin d e A lm an im p arato ru K eiser’iu z iy a re tin i iade için 21 gün A h n a n y a ’da k a ld ı. Alm an c ep h eleri­ n i gezdi. A skerî d u ru m u y a k ın d a n izledi ve 1914 de Sofya A taşem ili- te ri iken verdiği rap o ru te k r a r Ve­ liah t» bildirdi. K an aati şu idi:

«A lm anya h arb i kazanam az.» A lm an y a’dan h asta döndü Tedavi $çin V iyana ya gitti. 5 T em m uzda S u l­ ta n Reşat ölm üş, y e rin e V ahdettin g elm işti. M ustafa K em al dc te k ra r İsta n b u l’a ç a ğ ırıld ı.

M ustafa K em al Paşa İ8 Eylülde ik in ci defa F ilistin cephesindeki 7 ncl O rduya K urnandan tây in edildi Bu o rd u Ş eria n eh ri ile N ablus a ra sın ı tu tu y o rd u F a lk en h ay n geri alın m ış •Y ıld ırım o rd u la rı grubu» k u m a n ­ d a n lığ ın a L im an Von Şaııders g e tiril­ m işti. Bu general Ç anakkalğ' savaşla­ rın d a n M ustafa Kem ali tan ıy o rd u . M ustafa K em al 7. O rd u n u n k u m a n ­ d a s ın ı ele a ld ığ ı gün în g ilizler ü stün k u v v e tle rle sa ld ırm ışla rd ı. M erkezde cepheyi tu la r 8 inci O rdu da çözü­ lü n ce M üstafi K em alin o rd u su n u n y a ­ n ı düşm ana a ç ılıv e rm iştl. T ek çekiliş istik am eti Doğu cephesiydi ve orada da köprüsiiz Ş eria n e h ri v a rd ı. Mus­ ta fa K em al b ü tü n im k â n sız lık la rı y e­ n e re k o rd u su n u H aleb'e k a d a r çek ti ve k a ra rg â h ın ı b u rad a topladı

2i» E ylülde B ulgurlar m ü tarek e is­ te d ile r ve teslim oldular. Böyîece O sm anlı devleti île m ü tte fik i a r a s ın ­ da b ü tü n b ağ lar koptu. S adrazam T alât Paşa da istifa etti. Y erine İ z ­ zet P aşa g etirild i. M ustafa K em al, İzzet P a şa y a :

«Bu k a d a r k ötü ş a rtla ra rağm en H arb iy e N a z ırlığ ın ı k ab u le h azırım » dedi.

* Yeni h ü k ü m e t 14 E kim de k u ru ld u .

F a k a t M ustafa K em al’e y er verilm edi. 23 E kim de İngiliz k u v v etleri, A ra p ­ la rın da y ard ım ı ile te k ra r ta a rru z a geçti, Mustafa Kemal. H alep içinde so­ kak ça rp ışm a la rı v erd ik ten sonra,

Ku-DAMAT FERİT PAŞA HÜKÜMETİ MUSTAFA KEMALİ SAMSU­

NA HALK HAREKETLERİNİ ÖNLEMEK İÇİN GÖNDERMİŞTİ.

ANCAK O'NUN KAFASINDA ÇOK DAHA BAŞKA DÜŞÜN­

CELER VARDI VE «BİR ŞEYLER YAPACAKTI...»

1919

F elâk et ve üm id dolu bir y ıl. İşte m em leketin p a ­ n o ram ası :

U ria, A v ın ta p ve M araş F ra n sız işgalinde. İslan b ıılu n h e r sokak b a ­ şın d a bir d ü şm a n polisi v ar Rum gazeteleri T rab zo n ’d a «Rum Pontııs C u m h u riy etin in » k u ru ld u ğ u n u b ild iri­ y o rlar. 14 M a rtta galip d e v le tle r P a ­ ris’te Venizelos’u n te k lifiy le Y unan­ lıla rın Izm iri işgal e tm elerin i kabul ediyor. 13 N isanda E rm en iler K ars’a g iriyor. 29 N isanda İta ly a ııla r A ntal­ y a 'y a ç ık ıy o rla r. Ve O sm anlı h ü k ü ­ m etin in a ld ığ ı k a ra r:

M ustafa K em al P aşa, A nadolu - d a k i k ıp ırd a m a la rı b astırm ak için A nadoluya g id ecek tir. D am at F e­ r it P aşa h ü k ü m e ti bu k a r a n b i­ ra z d a G en elk u rm ay B aşkanı Cev­ d e t P a şa n ın (C um huriyet d e v ri­ n in o rg en erali C evdet Ç o b an lı’sı) te siriy le alıy o r. M ustafa K em al 9. O rd u k ıta a t m ü fettişi o larak k ı ­ p ı r d a m şia rı önleyecek ve düşm an k u v v e tle rin in d ah a rah at h arek et etm esini tem in edecektir. M u stafa-Kem.il te k lifi d e rh a l kabul etti. Z aten en b ü y ü k arzu su A nado­ luya geçm ektir. D erhal h a z ırlık la ra başladı.

14 M ayıs g ü n ü N işa n taşın d a M us­ tafa K em ai ve D am at F erit Paşa a ra ­ sın d a son konuşm a oldu. D am at F e­ rit d o ğuya tây in ettiğ i k u m an d an d an endişeliydi. D üşm an d ev letlerin in a r ­ z u la rın ı kendisi gibi d inlem iveceği- ni zan n ed iy o rd u . Çok da h a k lıy d ı O gece k o n u şm a la r se lâh iy et s ın ır ı ü ze­ rinde^ sü rü p g itti. M ustafa K em al ge­ niş b ir bölgeyi elin d e tu ttu ğ u n u ve h ü k ü m et k a ra rın ın bu şekilde yo­ ru m la n m a sı g erek tiğ in i söylüyordu Ve ev d en a y r ılır k e n C evdet P aşa ona s o rd u :

«— Birşey m i yapacaksın?» M ustafa K em al k a ra rlı cevap verdi: «— Evet P aşam , b irşey icr yapaca­ ğım.»

C evdet P aşa, 38 y aşın d ak i genç ge­ n eralin om zunu sıv a zlad ı ve:

«— Celâdet g ö ste rin iz ’..» dedi 16 M ayıs gü n ü M ustafa Kemal P aşa S ultan V ah d ettin ’e ve da etti ve B a n d ırm a v a p u ru y la S am su n ’a h a ­ re k e t e tti. İsta n b u l id arecilerin in k a ­ fa sın d a M ustafa K em al'in A nadolu - d a k i k ıp ırd a m a la rı b astıracağ ı üm idi v a rd ı. M ustafa K em al’in k afasın d a da Millî M ücadelenin nasıl p la n la n a c a ­ ğı...

... Ve S a n d ırm a v ap u ru yapyeni bir d ev rey e yön alm ış, İlerliy o rd u .

...V E

19 MAYIS

M ustafa K em al P aşa 19 M ayıs g ü ­ n ü S am sun’a ç ık tı. Bu A nadolu ha­ re k e tin in b aşlan g ıcıy d ı. M ustafa K em al önce E rzu ru m 'd a 15. K olordu K um andanı K arabckir, so n ra da A n­ k a ra 'd a k i 20, K olordu K um andanı Ali F u at P aşalarla k o n u şa rak Millî h a re k e tin ilk tem ellerin i a ttı. Aym günlerde, A n ad olu'nun d u ru m u şöy- leydi:

Y unan O rdusu A nadolu’n u n ' içle­ rin e d o ğ ru ilerliy o rd u . Bu işgale k a r­ şı 23 May ıs ’ta İsta n b u l’da S u lta n a h ­ m et m ey d an ın d a büyük m iting y a ­ p ıld ı ve esare te karşı and »çildi. M ustafa Kem al b ü tü n K olordu m er­ kezlerine h a lk ın işgale k a rşı m iting y ap m asın ı isteyen tam im gönderdi. 1 H aziran ’da da m anda isteyenlere k a rşı k a ra rın ı a ç ık la d ı: «TAM İST İK ­ LAL».

TAM İSTİKLÂL

M ustafa K em ai, Y u n an T ıların Ma­ nisa ve A y d ın ’ı işgal e ttik le rin i d u y ­ du ğ u 18 H aziran günü T ra k y a 'd a Ca fer P aşaya şu m esajı gön d erd i:

«And içtim . Tam istiklâle kavuşm a dan A nadolu’dan çık m ıy acağ ım .»

ü ç gün sonra da E rzurum kongresi için d a v e t y a p tı.

Sevr b a rış a n laşm asın ı im zalam ak için P a ris’e giden D am at Ferit, 30 H aziran ’da H arbiye n ezaretin e «ingi- tizler M ustafa K em al’den şikâyetçi geri alın» te lg ra fın ı çekti. S H aziran­ da d a M ustafa K em al’in vazifesine son verildi. B una 13 T em m uz’da 38 y a ş ın ­ daki G eneralin cevabı şöyle idi:

«— M übarek vatan ve m illeti p arçalan m ak tehlikesinden k u r­ ta rm a k ve Y unan, E rm eni am a ü n e se rifm i etm em ek için a ç ı­ lan M ücadelci Milliye uğrunda m illetle b era b e r, se rb est su re tte çatışm aya s ıf a t-1 resm iye ve as keriyem a rtık m ani olm ağa baş lad ı. Bu gaye-ı m ukaddese için m îlletle fcareber n ih ay ete kadar çalışm ağa m u k ad d esatım nam ına söz verm iş olduğum cihetle a şık ı olduğum silk-i celil-i askerîye bugün veda ve istifa ettim . Bun dan sonra gaye-i m ukaddese-« mil Üyemiz için h er tü rlü fe d a k â rlık la çalışm ak üzere .sine-S m illette bir feri sıfa liy le b u lu n m ak ta .1 dıığum u arz ve ilân ederim

MUSTAFA KEMAL»

SİVİL ELBİSELİ

MUSTAFA KEMAL

23 T em m u z d a sivil elbiseli Mus lafa Kemal, E rzurum kongresin top ladı. Doğu illerin i tem sîleı, 54 üye

v a ıd ı. K ongre 22 gün ç a lıştı vc şu k a ra rla n a ld ı:

• Millî *ıuduf»&r d an itinde »»luunun aksam -ı vatan, b irb irin d en a y n in a / bir k ü ld ü r.

0 V atan ip ‘ t istiklâlin cnuhatava w tem inine h ü k û m et-i m erkeziye m u k te ­ d ir o lam ad ığ ı takdirde, b u m aksadın tem ini için bir hüküm et-J m u v ak k ate k u ru la c a k tır

9 Hiç bir m anda ve h im ay e kabul edilm eyecektir. K u v ay ı M îlliyc’yi âm il ve irâde-i m illiye’yi hâkim kılm ak e sa stır. B unun için de Meclis-i Millî nin d erh al to p lan m asın a ve büküm e tin m u rak ab esin in tem in in e çalışıla çak tır.»

İDAM

FERMANI

K ongre sıra s ın d a İstan b u l h ü k ü m e­ ti F ra n sız k u m a n d a n ı G eneral Fran- ehet d ’E speray’ın em ri gereğince M ustafa Kem al, K efet ve K arab ek ir P a şa la rın tev k ifin i em retti. F a k a t bu em ir h içb ir zam an y e rin e getirilm edi.

E rzu ru m kongresi 7 A ğustosla b it­ ti. A rtık M ustafa K em al’in hedefi y a ln ız Doğu değil, b ü tü n A nadoluyu tem sil edecek S iv as K ongresini to p la­ m a k tı. F a k a t ne ken d isin in , ne d e 9 k işilik tem silcilerin Sivas'a gidecek p arası yoktu. K ongrenin b ir üyesi 900 lira ta sa rru fu n u k o n g re se k rete­ rin e verdi v e:

«Y alnız bu p a ra y ı benim verdiğim i ne M ustafa K em al, ne de başkaları duysun.» dedi.

SİVAS

KONGRESİ

d a ğ ıta m a d ı. S iv a s’ta da E rzu ru m ’d a olduğu gibi M ustafa K em al'in k a rş ıs ı­ n a b ir sü rü p ü rü z ç ık tı ü y e le rd e n b ir k ısm ı A m erik an m andası isted i­ ler. Hepsini re d d e tti. E rzurum k o n ­ g resinde Ş ark î A nadolu M üdafaayı Hu k u k -u M illiye C em iyeti b u rad a A nado­ lu ve R um eli M üdafaayı H ukuku Mil­ lîye Cem iyeti oldu. E rzurum K ongre­ sindeki tem sil h eyeti Şark? Anadolu* nun u m u m î h e y e tin i tem sil ed er p a ro ­ lası tem sil h ey eti «V atanın um um î heyetini tem sil eder» şeklinde değiş­ tirild i. Ve en m ühim i kongre 11 Ey- lül’de M isakî M illîyi k ab u l e tti. Tam istiklâl için döğüşüleceğini dü n y ay a açık iad ı.

İstan b u l h ü k ü m eti kongre k a ra rım P adişaha iletm edi. Bu d u ru m u öğ­ ren d iğ i zam an M ustafa K em al şu k a ­ ra rı a ld ı:

«M illet, m eşru b ir h üküm et işbaşı- na geçinceye k a d a r İstan b u l h ü k ü m e ­ ti iie m ünasebetini kesecektir. B u n ­ dan böyle b aşv u ru laca k yer, Sivas’ta» Umumî K ongre T em sil H ey’etidir.»

AMASYA

PROTOKOLÜ

VE 3 ŞART

O

23 N isan 1920 dc M eclisin ilk a ç ılışın d a m ille tv ek ille rin i se lâm lıy o r. (Sol ön d e Ruşen <£§ref, sağ y a n ın d a K âzım Ö zalp)

4 E ylülde Sivas K ongresi a ç ıld ı. İs­ ta n b u l h ü k ü m e ti Elâzığ valisi Ali G alip v asıta siy le k o n gçenin to p lan ­ m a sın a m âni olm ak istiy o rla rd ı. Ali G alip S iv as’a gidem edi ve kongreyi

D am at F e rit 20 E kim de istifa e tti, y erin e Ali Rıza Paşa geçti. «A radaki uçu ru m u n k ap atılm ası» g erekçesiyle B ahriye N a z ın S alih P a şa y ı Amas- yaya gönderdi. 3 gün d evam eden kon u şm alard a M ustafa K em al İsta n ­ bul h ü k ü m eti ile anlaşm ak için şu talepleri öne s ü rd ü :

Yeni k ab in e, E rzu ru m ve Sivas k ongreleri k a ra rla rın ı benim serse, K uvayı M illîye ona y a r­ d ım cı o la c a k tır.

ETİ Yeni M eclisin (7 E kim de İstan b u l h ü k ü m eti, m illeti seçim e d âv et b eyannam esini y a y ın la m ıştı) is» tan b u ld a toplanm ası caiz d eğ il­ d ir. A nadoluda b ir yerde to p la n ­ m a lıd ır

İ Z İ S ulh K onferansına gidecek fıcy*- et, K uvayı MHJîyenin tasvibi ile h azırlan m alı d ır.

A m asya’d a ' protokol im zalandı. F a ­ kat İstan b u l h ey eti d ö n d ü k ten sonra Amasya anlaşm ası işlem edi.

M ustafa K em al 27 A ralık ta A n k a­ ra ’y a geldi. D ikm en sırtla rın d a 700 yaya seym en ile 3000 a tlı zeybek t a ­ ra fın d a n k a rşıla n d ı. O rta A nadolu- nun bu h a ra p şehrî a r tık K uvayi M iilîye’nin kalbi olm uştu.

- Y ıh n ilk g ü n lerin d e Mus I 7j¿ U lafa K em al A n k ara'd a «H âkim iyeti M illîye* g azetesin i ç ı­ k ard ı F ik irle rin i b u g azetede y a y ın ­ lıy o rd u . G ay elerin e bu gazete ile e ri­ şecekti.

16 M artla İstan b u l düşm an ta r a fın ­ dan işgal edildi. B ü tü n ' y u rt için bu çok k a ra b ir güııdii F a k a t a y n ı g ü n ­ lerd e M ustafa K em al fev k alâd e se- lâ h jy e tî haiz bir Meclisi A nkara’da to p la n tıy a d âv et e tti. Böylece işgale m ukabelei bilmişi! gösteriyordu.

işgalden hem en so n ra D am at F e rit te k ra r S adrazam oldu ve Ş eyhülis­ lâm ın ilk fe tv a sın ı y a y ın la d ı:

«H alifenin em riy le âsileri ö ld ü rm e k d in i bir vazifedir.»

A rtık İstan b u l ve A n k a ra ’n ın a rası iyice' a ç ılm ıştı. Ve D am at F e rit Az­ n a v u r gibi se rserileri p ara ile k a n d ı­ ra ra k M ustafa K em al’in k a rşıs ın a ç ı­ k a rıy o rd u . Bu yüzden 13 N isan’da Bolu ve Diizce, 19 unda da B eypazarı M ustafa K em al’e b a ş k a ld ırd ı

23 Nisan C u m h u riy etin önem li gü- . mi.. M ustafa K em al B ü y ü k M illet Mec lisiui A n k arad a a ç tı. Bu tarih d alia sonra Milli Egem enlik B ayram ı o la ­ rak k u tla n d ı. M ustafa Kemal P a d i­ şa h ın ista n b u id a serbjesl h arek et ede­ cek d u ru m d a o lm a d ığ ın ı, bu sebeple m illet a d ın a sadece Millî Meclisin k a ­ r a r alm ak y etk isi olduğunu y u rd a d u y u rd u , tstan b u ld aıı kaçan m ebus­ la r da A n k aıay a g eliy o rla rd ı. M ecli­ se sü ratle şekil verildi ve T ü rk iy e n in ilk ic ra V ekilleri fi e y ’e ti II kişi o l­ m ak üzere k u ru ld u .

ilk h ü k ü m e t 5 M ayısta M ustafa K em al’in riy asetin d e to p lan d ı. P a ­ ra sı, bütçesi, o rdusu, polisi olm ayan b iı h ü k ü m etti.

0

MUSTAFA KEMAL İLK DEFA REİSİCUMHUR OLDUĞU ZAMAN. K afk asy a 'd a 218 bin, Ç anakkale'de

101 bin, F ilistin 'd e 81 bin, - Ira k 'ta 45 bin şehit v erm iş T iirkler te k ra r is­ tik lâ l u ğ ru n a silâha s a rılm ışla rd ı.

İLK BARIŞ:

GÜMRÜ

İDAM

FERMANLARI

A ynı gü n lerd e Padişah, K uvayi M illiye teşk ilin d en dolayı M ustafa K em alin idam k a r a r ın ı tasd ik etti. Bt-ııu Ali F u at, Dr. A dnan, Halide Edip, İsm et ve Fevzi P aşalar h a k ­ l ı n d a k i idam h ü k ü m leri de takip e t­ ti. Padişah, böylece din perdesi al­ tın d a yıkan isy a n la rın genişleyeceği­ ni zannediyordu. Ö yle de oldu. Bo­ lu isyanı b a s tırıld ı. Fakat 48 saat so n ra Zile a y a k la n d ı. Y u n an lılar da te k ra r ta a rru z a geçtiler. A laşehir’i, B a lık e sir'i, B a n d ırm a 'y t ve Bursa\yı işgal ettiler. Vaziyet k ritik ti.

Ü stelik Meclis de k a rışm ıştı. 26 T em m uzda M eclisin gizli bir celse­ sinde, bâzı m illetv ek illeri Y unan o r­ d u su n u n işgal ettiği .şehirler y ü z ü n ­ den a ğ ır h ü cu m lard a b u lu n d u lar ve h ü k ü m e tin is tifa sın ı istediler. M us­ ta fa K em al, te n k id lere tek başın a göğüs g eriyordu. Bu k ad ar yersiz ve m esnedsiz ten k id ler y ap ılm asın a üzü lm ü ştü . H ü k ü m et vazife alalı 2,5 a y d o lm am ıştı. Y unan ordusu ise bir y ıld a n fazla sü ren bir zam an h a z ır­ lık y ap m ış ve takviye a lm ıştı. Üste­ lik H alîfenin ta h rik i ile y ery er a y a k ­ la n m a la r olunca, esasen derm e ç a t­ m a olan f ırk a la r ı bu isy a n la rı bas­ tırm a k için Y unan cephesinden çek ­ m ek icap etm işti. İsyanlar, Y unan ile ri h a re k â tın d a n d ah a m ühim di. M ustafa K em al, ten k id lere gerekil c e v a p la rı v erip tesirsiz hâle getirdi.

10 Ağustos, feci bir gündü. İsta n ­ b u l h ü k ü m eti S evr B a rış A n laşm ası­ n ı im zaladı. Böylece O sm anlı İm p a­ ra to rlu ğ u , A nadolu dahil b ü tü n top­ ra k la rın ı düşm ana teslim ediyordu.

O sıra d a A n k ara h ü k ü m etin i tem ­ sile« bir h ey et M oskova'da b u lu n u ­ yor, yeni boîşevik ik tid a rı ile m ü ­ n aseb etlerin k u ru lm a sı ve y ard ım sağlanm ası m eselelerini görüşüyordu. F a k a t arad an a y lar geçm esine ra ğ ­ m en beklenen anlaşm a b ir tü rlü p a ­ ra fe edilm iyordu. K uşlar, işi g ecik ­ tiriy o rla rd ı. A ncak, Doğu cephesin­ d e k i zaferler ve B irinci İnönü S a­ v a ş ı ile T iirkler kuv v etin i g ö ste rd ik ­ ten sonra Sovyetler anlaşm aya y a ­ n aşm ışlard ı.

A nkara hük ü m eti o günlerde hâlâ k r itik d ev irler geçiriyordu. Bir ta ­ ra fta isyanlar. Öte ta ra fta sa b o tajla r.. A dliye Vekili C elâlettin A rif, kalb ra h a ts ız lığ ın ı bahane ederek izin a l­ m ış E rzurum a gitm işti. B urada k e n ­ d in i U m um î Vali ilân etti. H üseyin A v n i’y l de E rzurum Valisi y a p tı. S onra A nkara h ü küm etine te lg ra fla r ç e k e re k O rd u d a h ırs ız lık olduğunu, K uşlara silâh s a tıld ığ ın ı iddia etti. M eclis ta h k ik a tın ın açılm a sın ı iste­ di H albuki o g ü n lerd e A nkara h ü ­ k ü m e tin in doğuda k u v v etli olm ası lâzım d ı. Ç ünkü E rm enilere ta a rru z edilecekti.

28 E ylülde K a ra b e k ir idaresindeki O rdu, Doğu cephesinden ta a rru z a gc-fi. S a rık a m ış k u rtu ld u . K ars ge­ ri a lın d ı. K onya isyanı b a s tırıld ı.

K ısa bir süre sonra M ustafa K e­ m al Alt Fuat P aşay ı geri çekti ve Bat* Cephesi Umum K u m a n d a n lığ ı­ na İsm et Paşayı getirdi. A ynı gün Ç erkez Rthem , nizam î ordu içinde h n lu n am ay aeağ ı id d iasıy le y a n ın d a ­ k i silâhlı a tlıla rla K iıiahvadan

Yu-m « n iu a u ıu iltih a k e lti.

2 A ralık ta, Doğu Cephesinde m ağ­ lû p edilen E rm enilerle b a rış a n la ş­ m ası y a p ıld ı. Bu, A nkara h ü k ü m e ­ tinin y ap tığ ı ilk m uahede idi. «Güm- ıü » adı ile tarih e geçti.

İstan b u l'd a ise D am at F erit istifa etm iş, K abineyi Tevfik Paşa k u r ­ m uştu. Yeıri h ü k ü m et, M ustafa K e­ mal ile tem as için ik i B a k an ın ı ( iz ­ zet ve Salih P a şa la rı) A nadoluya yo l­ ladı. B atılarla, Bilecik istasyonunda konuşan M ustafa K em al, «İstanbul’­ da bir hüküm et» in m evcudiyetini kabul etm ediğinden özel o larak so h ­ bet edilebileceğini b ildirdi ve p aşala­ rı da A n k ara’ya gö tü rd ü . (19 Mart 1921 e k a d a r A n k ara'd a kalan hu ze­ vat, bütün tavsiyelere rağm en İs­ ta n b u l'a dönm ek arzu su n d an vazgeç­ m ediklerinden sa lıv e rilm işlerd i.)

O gü n lerd e A n k a ra ’da g arip bir m isafir v a rd ı: Ingilizler ta ra fın d a n . M ustafa K em al’i öld ü rm e k le vazife­ lendirilen H intli M ustafa Sagir An­ k a ra 'y a gelm işti. H int H ilâfet Cem i­ yeti tem silcisi o larak tem aslar y a­ parak M ustafa K em al’e yaklaşm ak istedi. F ak at Sagir'İn d u ru m u a n la ş ıl­ dı ve idam edildi (24 Nisan 1921).

BAŞKUMANDAN VE MECLİS

BAŞKANI MUSTAFA KEMAL

İKİNCİ İNÖNÜ SAVAŞINDAN SONRA MUSTAFA KEMAL, ORDUNUN, SAKARYANIN DOĞU­

SUNA ÇEKİLMESİNİ İSTEDİ. ESKİŞEHİR GİBİ BÜYÜK BİR MERKEZİN TERKEDİLMESİ HALK

ÜZERİNDE ÖNEMLİ TESİR YARATABİLİRDİ. FAKAT MUSTAFA KEMAL İSRAR ETTİ: «ASKERLİ­

ĞİN İCABINI TEREDDÜTSÜZ YERİNE GETİRELİM. DİĞER MAHZURLARA KARŞI KOYARIZ.»

1 O ' l 1 Y unan o rdusu, Çerkez E t-

» V z l hem k u v v etleriy le b irlik te ta a rru z a geçti. T a a rru z 9 O cakta Inö- n ü d e d u rd u ru ld u . Bu, B.M.M. nin y en i o rd u su n u n ilk zaferi idi.

Beş ay evvel M ustafa K em al ta ra ­ fın d a n h a z ırla n a ra k B.M.M. ne g e ti­ rile n A nayasa ta s a rıs ı, um um î h ey et ta ra fın d a n o n ay lan d ı. Yeni T ü rk iy e- n in bu ilk A nayasası şu cüm le ile b a şlıy o rd u : «HAKİMİYET BILAKAY- DUŞART MİLLETİNDİR.»

F a k a t kısa bir süre sonra E rzurum m illetv ek ili Hoca R aif efen d i «Mu­ hafaza-! M ukaddesat Cemiyeti» ni k u rd u , sa lta n at ve hilâfet lehinde b ey an n am eler b a s tırıp b u n ları b il­ hassa doğu illerin e d a ğ ıttı.

G alip d e v le tle r de L o n d ra ’da hem İstanbul, hem de A n k ara h ü k ü m e tle ­ rin i tem sil ' den b ir k o n fera n s to p la­ d ıla r. İstanbul tem silcisi T evfik P a ­ şa sözü, A nkara delegesi B ekir S a­ m i’ye b ıra k ırk e n , .T ek m il T ü rk iy e a d ın a konuşuyor» dedi. Böylece İs­ tan b u l h ü k ü m eti ilk defa A n k a ra ’yı ta n ım ış oluyordu.

İKİNCİ İNÖNÜ

ZAFERİ

M art o rta sın d a Y unan ordusu İkin­ ci defa ta a rru z a geçti ve A fyon’u iş­ gal etti. A ncak, 30 M artta ta a rru z d u rd u ru ld u ve ik in c i İnönü zaferi k a z a n ıld ı. Bu zafer havası içinde M ustafa K em al ilk dev rim in i y a p tı. Fes y e rin e astrag an kalpak giyilece­ ğini ilân etti.

Y ılın o rta sın d a Y unan K ralı Cons- taritin, Y unan ord u su n a bir defa d a ­ ha «Hücum» em ri verdi. Çok üstün k u v v e tle re sa h ip tiler. 18 Tem m uzda cepheye gidip d u ru m u gören M usta­ fa Kemal Paşa, ism et P aşadan, o rd u ­ yu S a k a ry a n ın doğusuna k a d a r ç e k ­ m esini isledi. G eniş to p rak ları d ü ş­ m ana bu şekilde teslim etm enin, h e­ le E skişehir gibi m ühim b ir m e rk e ­ zi k a p tırm a n ın halk üzerindeki tesi­ ri çok büy ü k olabilirdi. M ustafa K e­ m al bu m ahzuru ism et P aşaya şöyle a n l a t t ı :

.— A skerliğin ic a b ın ı tered d ü t e t­ m eden y erin e getirelim . D iğer m ah­ zu rlara m ukavem et ederiz.»

O rd u 'n u n S a k a ry a ’n ın doğusuna çekilm e k a ra rı B üyük M illet M ecli­ sinde se rt tep k ilere yol açtı. M uha­ lefet «Ordu n erey e gidiyor, m illet n e ­ reye götürülüyor?» diye b a ğ ırıy o rd u M uhalifler, M ustafa K em al’in d erh al ord u n u n başın a geçirilm esini isted i­ ler. Z an n ed iy o rlard ı ki, ordu m ağlûp olacak ve M ustafa K em al de m ahvo­ lup göçecekti. F akat Meclisin çoğun­

luğu sam im î o larak M ustafa K em al'e in a n m ıştı. O nlar da M ustafa K em al’­ in o rd u n u n b aşın a geçm esini istiy o r­ lard ı. A ncak o n la rın inancı M ustafa K em al’in b aşarı k azanacağı idi.

4 A ğustosta M ustafa K em al B üyük M illet M eclisine şu ta k ririn i v erd i: «Meclisin haiz olduğu scîâlıiyeti f ii­ len istim al etm ek şartiyle B aşkum an­ d a n lığ ı d e ru h te etm ek istiyorum . Bu se lâh iy et 3 ay gibi k ısa zam an için sı m r la n d ırı lahilir.»

MUHALİFLERİN

TEŞEBBÜSÜ

M u h a lifler gene b a ğ ırd ıla r: «Baş­ k u m an d an lık u n v a n ın ı verm eyiz. O Meclisin m anevî şahsiyetidir» dediler. O gün Meclis neticesiz d a ğ ıld ı. fa ­ k a t ertesi gün M ustafa K em al'e Baş­ k u m an d an lığ ı verdi.

A yni g ü n lerd e A nkara boşalm ış, m illetv ek ille rin in çoğu K ayser i *ye g it­ m işti. M ustafa Kem al ise cephede idi. Ve o gün ta rih in en uzun, en k an lı m ey d an sa v aşların d an biri b a şlıy o r­ du. T ü rk ask eri ile subayı «Hattı m üdafaa y o k tu r, sathı m üdafaa v a r­ d ır, o sa tıh , b ü tü n v a ta n d ır. V atanın h e r k a rış to p rağ ı, v a ta n d a şın k an iy ­ le ıslan m ad ık ça te rk olunam az» d i­ y en M ustafa KetYıal’in bu sözlerine uyg u n 22 gün 22 gece d ö v ü lm ü ştü ve z a fer k azan ıld ı.

19 E ylülde B üyük M illet Meclisi S ak ary a k a h ram an ı M ustafa K em al'e «Gazi» u n v a n ın ı verdi ve Ö ’n u «Mü­ şir» ilân etti. B ir gün sonra da F ra n ­ sız la rla A n k ara A nlaşm ası im zalandı. B u anlaşm a gereğince Ç ukurova ve Ay in ta p 'ta k i F ra n sız k u v v etleri geri çekildi. 25 A ra lık ta da A y ın ta p ’a k a h ram an ca m üdafaası do lay ısiy le «Gazi» u n v an ı verildi.

1922

M ustafa K em al’in ve k a t ’i zaferin e büyük şahit olacak bu yeni y ılın ilk g ü nlerinde A n k arad a hicap verici m an ev ralar çev riliy o rd u . Millî h a re k e tin liderini dev irm ek için ç ırp m a n y a ln ız Y unan, y a ln ız S u ltan ve Sadrazam ı değildi. M illî M eclisin içinde b ir g ru p da M ustafa K em al’in b a şın ı yem ek için gizli h a z ırlık peşindeydi. İstanbul’un işgali sıra s ın d a M ebusan M eclisinde in g ilizter ta ra fın d a n tev k if edilip M alta A dasına sürgün edilenlerden bir k ısım m illetv ek ili 1921 n ih a y e tin ­ de A n k arav a gelm işlerdi. M ustafa K em al, b u n lard an Rauf Beyi (O r- bay) N afia V ekâletine seçtirm iş, K a­ ra V asıf’ı d a B.M.M. de tek g ru p olan« Anadolu ve Kıımeli M üdafaayı H ukuk Grııbu» heyeti idaresi ü y eli­ ğine g etirtm işti. Vatan için o n lard an

fay d a la n ıla c a ğ ın a in an ıy o rd u . Fakat bird en b eklenm edik gelişm eler k a r ­ şıs ın d a k a lm ıştı.

13 O cakta B üyük M illet M eclisi­ n in to p la n tısın d a R au f (O rbay) b a ­ k a n lık ta n istifa ettiğini a ç ık la d ı, b u ­ nu K ara VasıfTrî, g ru p id are h ey e­ tin d en istifası ta k ip etti. B ir üçüncü istifa da Millî M üdafaa V ekili Reiet P aşa n ın çekilm esiydi. Ç ekilenler Mecliste «ikinci grup» adı a ltın d a to p lan d ılar. M uştala K em al’i istem i­ y o rla rd ı. Meclis Reisi ve B a şk u m an ­ d a n lık s ıfa tla rın ın M ustafa K em al’­ de toplanm ası o n la rı k o rk u tu y o rd u . T en k id le rin in b aşın d a «Madem bu k a d a r selâhiyetli ned en ta a rru z a geç­ miyor?» sözü v a ıd ı.

M ustafa K em al dedikodu şeklinde y ap ılan bu ten k id lere Meclisin gizli celsesinde cevap v erd i ve şöyle d ed i:

«— O rdum uzun k a ra rı ta a rru z d u r. F a k a t te h ir ediyoruz. Sebebi h a z ır lı­ ğ ım ızı tam am en ikm ale biraz daha /a m a n lâzım d ır. YARIM HAZIRLIK ­ LA, YARİM TEDBİRLE YAPILACAK TAARRUZ, HİÇ TAARRUZ ETME­ MEKTEN DAHA ÇOK FENADIR.»

BAŞKOMUTANLIK

YETKİSİ

5 M ayıs günü M ustafa K em al M ec­ liste yoktu. İk in ci g ru b u n tesiri a l­ tın d a kalan Meclis. M ustafa K em al’in B a şk u m an d an lık y etk isin i üç ay d a ­ ha u zatm ad ı. Red k a ra rın a bilhassa Salih Hoca ve H üseyin A vni'nin ko­ nu şm a la rı sebep olm uştu.

M ustafa Kem al, Meclis k a ra rın ı red d etti ve M ecliste:

«Düşman k arşısın d a bu lu n an o rd u ­ m uz başsız b ıra k ıla m a z d ı. B inaena­ leyh B aşk u m an d an lığ ı b ıra k m a d ım ve b ırak m ıy a cağ ım » dedi.

Bir gün sonra Meclis te k ra r te k ­ lifi oya k o y d u : 11 red, 15 m ü sten ­ k ife karşı 177 reyle B a şk u m an d an lık se lâh iy etle rin i M ustafa K em al’e te k ­ r a r verdi.

Bu k ritik o lay lar sıra sın d a M usta­ fa Kem al İzm it’te F ra n sız y a z a n Cla- u d e F a rre re ile bu lu ştu . Millî m ü c a ­ d elen in gayelerini tın lattı. A ynı g ü n ­ lerde A n k arad a m u h alefet R auf beyi ı O rbay) B a şb ak an lığ a getirm ek g a y ­ re ti içindeydi. 8 Tem m uzda B a k an la­ r ın Meclis ta ra fın d a n gizli oyla se ­ çilm elerini Meclise k a b u l e ttird ile r. Böylece M ustafa K em al’in elinden B a k a n lık la r için nam zet gösterm e se- lâhiyeti a lın m ış oluyordu. M uhalefet b u ndan sonra d erh al ta a rru z a geçti ve Rauf Beyi B aşbakanlığa g e tirm e ­ y e m u v affak oldu. Rauf bey bu gö­ revde 14 A ğustos 1923 e k a d a r k a ­ labildi.

â&uj&U* iıLemal Wiikiâi S a v a c ım ı kazam im asnıdaja k ı t a bir »tu« a*uua y a p tığ ı bir j urt geaibUuU 17 M art 1923 tW Mer siıtcl« kuuu^uj w n

20 Tem m uzda. M ustafa K em al Baş­ k u m a n d a n lık se lâh iy etin i M ecliste b i- lâm ü d d et k a b u l e ttird i. Cepheye g it­ ti ve 27 T em m uzda ism e t P a şa n ın k a ­ ra rg â h ın d a büy ü k taa rru z u n h a z ır lık ­ la rın a girişti.

BÜYÜK

TAARRUZ

26 A ğustos : BÜYÜK TAARRUZ başladı. K o catep e’den kopan, y a y ıla n ve 30 A ğustosta D u m lu p ın a r’d a MEY­ DAN MUHAREBESİ kazanan ord u y a M ustafa K em al şu em ıi v erd i:

«O rdular, ilk hedefiniz A kdenizdir. Heri!»

Ertesi gün Y unan B a şkum andanı T rikopis k a ra rg â h ı ile esir dü ştü . 9 E ylülde İzm ir k u rta rıld ı. 11 E ylülde B ursa şenlendi ve B aşkum andan M ustafa K em al İzm ire g irdi ve şu m esajı v erd i:

«Ordu m illeti A kdenizden se lâm lı­ yor.»

16 Eylül — Son Y unan askeri Çeş­ m e'd en gem ilere bindi. Böylece A na­ dolu d üşm andan tam am en tem izlen­ m iş oldu. A rtık istediğim iz şa rtlarla b a rış m asasın a o tu rab ilird ik , itilâ f d ev letleri M ustafa K em al’e b a şv u ru ­ yo r ve k o n fera n s istiy o rlard ı.

A n k arad ak i m u h alefet o gü n lerd e yine boşd u rm ad ı. M ustafa K em al’e ask erî vazifesinin bittiği, bundan sonraki işlerin h ü k ü m eti ilg ilen d ir­ diği, bu sebeple çekilm esi g e re k ti­ ği ihsasen bild irild i. F a k a t M ustafa Kenıai görevinin bittiğine kani d eğ il­ di. K endisiyle konuşm ak isteyen Baş­ b akan veya B a k an lar varsa İzm ir’e gelm eleri g erek tiğ in i söyledi. Rauf Beyle D ışişleri B akanı Yusuf K em al iz m ire geldiler.

Rauf Bey (O rbay) kendi m u h alefet gru b u n a m ensup iki g en eralin (Ali Fuad ile R efet) z a fer m ünasebetiyle te rfi ettirilm e le rin i, m ünasip b ire r vazifeye v erilm e le rin i M ustafa K em al P a şa ’dan istedi. M ustafa K em al re d ­ d etti. H er iki g en erale de B ü y ü k T a­ arru z d an önce cephede fiili kum an d a tek lif etm iş, h e r ikisi de red d etm iş­ lerdi. M ustafa K em al «Olmaz» dedi. F a k a t bu eski k u m a n d a n la ra «m üna­ sip b irer vazife» bulunabileceğini d« vaadetti.

MUDANYA

KONFERANSI

M udanya k o n fera n sı için 3 Ekim de k o n u şm a la r b aşlad ı. A n k ara h ü k ü ­ m etini İsm et Paşa tem sil ed iy o rd u . 11 E kim de M udanya m ü tarek esi im za­ la n d ı. Ve 4 gün içinde Doğu T rak y a- m n boşaltılm ası işgal d ev letleri ta ra tın d a n kabul edildi. B irk aç gün so n ­ ra d a İşgal d ev letleri ile b a rış k o n fe ­ ran sı h a z ırlık la rın a b aşlandı. Anka- ra y ı ism et Paşa tem sil edecekti. Y u­ suf Kemal istifa etti ve y erine İsm et Paşa g etirildi.

Islan b u ld ak i son S adrazam T ev fik P aşa ise :

«Zafer ara m ız d a birliği sağladı.» gerekçesiyle S altan at h ü k ü m etin in de L ozan’da tem sil edilm esini istedi. M ustafa K em al reddet! ve şu cevabı v e rd i:

«Türkiye d ev letin in yegâne ve m ut la k m üm essili T.B M. H ü k ü m eti­ dir»

1 K asım günü M ustafa K em al önçe M üdafaayı H ukuk g ru b u n d a sonra da M ecliste s a lta n a tın k a ld ırılm a s ın ı is­ tedi. itira z e d en ler çoktu. T ek lif A na­ yasa, Ş e r’iye ve A dliye E ncüm enle­ rin e gönderildi. H ocalar ve s a rık lıla r «olmaz böyle şey» d iy o rla rd ı. F a k a t k a rşıla rın d a daim a M ustafa K em ali ve onun şu sözlerini b u ld u lar:

«Türk M illeti, h â k im iy et ve sa lta ­ n a tın ı, isyan ederek kendi eline b il­ fiil alm ış b u lu n u y o r. Bu bir em riv a­ k id ir. Mesele, zaten em rivaki olm uş bir h a k ik a ti ifâdeden ib a re ttir. Bu, behem ehal o la c a k tır. B urada içtim a e d en ler, Meclis ve herkes m eseleyi tabiî görürse, fikrim ce m u v a fık olur. Aksi ta k d ird e yine h a k ik a t, usulil dairesin d e ifâde o lu n a c a k tır. F a k a t ihtim al bâzı k a fa la r kesilecektir.»

YENİ BİR DEVİR

AÇILDI

M ustafa K em al, 1908 de olduğu gi­ bi işleri o lu ru n a b ıra k a c a k değildi. Böylece E n cü m en lerd en geçen te k lif M ecliste a lk ışla rla k a b u l edildi. B ir iki köşeden yükselen (ben m u h alifim ) sesleri a lk ışla r a ra sın d a kayboldu. Böylece sa lta n a t bitm iş, yep y en i bi> d ev ir a ç ılm ıştı.

4 K asım da R e fet Paşa A n k ara

hü-ATATÖRK 1929 DA İSTANBUL'D A HARF DEVRİM fNİ GERÇEKLEŞTİRDİĞİ GÜN HALK ARASINDA k u m eti ad ın a İstan b u l idaresine el-

koydu ve Tevfik P aşa çekildi. B ir giin sonra son Padişah V a h d e ttin . «hayatım tehlikededir.» gerekçesiyle b ir İngiliz h a rb gem isine sığ ın d ı ve k a ç tı. O rtada sadece Mustafâ* K em al’­ in izniyle H alife k a lm ıştı. H alife Ab- d ü lm e c it’e de M ustafa K em al’in ta v ­ siyesi şu idi:

«E m irülm ü’m inîn y erin e H alife i mUslimin Unvanı k ıılla m lm ıy a c a k tır.»

Bu olay M ecliste M ustafa K em ale k a rş ı m u h a le fe ti a r tırm ış tı. O layı f ırs a t bilen üç m u n a lif m ebus M us­ ta fa aK em al’in M illetvekili seçilm esini önlem ek için M eclis’te b ir tçklifto b u lu n d u la r. İstekleri şu idi:

«T ü rk iy e’nin 1922 s ın ır la r ı d ışın d a d o ğ an larla, hicret e ttik te n sonra 5 y ıl a y n ı yerde o tu rm a m ış o lan lar M illet­ vekili seçilemezler.»

H edef M ustafa K em al’di. Ç ü n k i S e la n ik ’te doğm uştu. S elanik m illî h u d u tla r d ışın d a y d ı. V azifesi g ereğ in ­ ce de b ir yerde 5 y ıld a n fazla kala- m a m ıştı. O h ald e bu te k lif k a b u l edilirse M ustafa K em al m illetv ek ili •eçilem iyecekti.

Meclis tek lifin m ah iy etin i öğrenim­ ce d e rh a l re d d etti.

M ustafa K em al ta h rik le rin gelişece­

ğini h e sap lıy o rd u . Y eniden te ş k ilâ t­ lanm ak lâzım d ı. P a rti k u rm a k , p a r­ tin in b aşın a geçm ek istiyordu.

l M ustafa K em al düzenli I 7 X 0 bir p a rti, sa rih b ir p ro g ­ ram la d ev rim h am leleri yapm ak k a ­ ra rın d a y d ı. B u n u n için B a tı A nado­ lu 'd a y u r t gezisine ç ık tı. H alk ın d ü ­ şü n c elerin i öğrendi. A ncak A n k ara- dan a y rılm a sın d a n ik i gün sonra Ho- ça Ş ü k rü a d lı b ir M illetvekili «Hilâ­ fe ti îslâm iy e ve B.M.M. adlı b e­ y an n am eler y a y ın la m ış, Doğu ille ri­ ne sev k etm işti S a lta n a tın k a lk m a s ı­ n ın h ilâ fe tin d e k alk m ası dem ek ol­ d u ğ u n u ile ri s ü rü y o rd u ve M ustafa K e m a l’e k a rşı g elin m esin i istiyordu.

M ustafa K em al 15 Ocak günü E sk i­ şe h ir’de b ir tr e n vag o n u n d a a sk e ri şeflerle k o n u şu rk en acı h ab eri d u y d u : A nnesi Z übeyde H an ım İzm ir’de v e ­ fa t etm işti. B ir an öylece k a ld ı. S o m a k a rş ıs ın d a k ile re :

«Evet» dedi, «kötii b ir şey, fa k a t çalışm a y a devam edelim.»

11 g ü n sonra M ustafa K em al a n n e ­ sin in îzm ird e k i k a b rin i z iy a re t etti* A rk a d a şla rın a ih tiy a r a n a s ın ın n e le r çek tiğ in i a n la ttı. Istanbuidari S am su ­ na gittiği zam an y a ln ız k alan a n n e s i­ ne nüzul isabet etliğ in i söyledi.

Bu-na rağm en o gü n lerd e A-Bu-nadoluyu bi- ra k a m a m ıştı. o

ATATÜRK'ÜN

EVLENMESİ

tzm ird e 29 Ocak gü n ü sade b ir tö ­ ren le U şakî Zade M uam m er beyin k ız ı L âtife h a n ım la evlendi. N ikâh şa h itle ri K a ra b e k ir v e A b d ü lh alik R enda idi. B u n ik â h ta bâzı gelenekle­ ri de y ık m ış tı. M eselâ n ik â h la r P e r ­ şem be g ü n ü k ıy ıld ığ ı h a ld e o P a z a r­ tesi günü evlenm işti. T ö ren d e k a d ın b u lu n m a sı â d e t değilken eşin i n ik â h ­ ta y a n ın d a b u lu n d u rd u . A ta tü rk ’ün evliliği. 5 A ğustos 1925 de boşanm a İle son b u ld u ve b ir d ah a evlenm edi.

A nnesiniıı ölüm ü ve evlenm esi ü st- ü ste gelm işti. Ü stelik b ir a y d a n b eri gezideydi ve h a lk la ko n u şu y o rd u .

A n k a ra ’ya döndü. Y an ın d a ism e t P a şa da v a rd ı. 4 Ş u b a tta L o zan ’da başlay an m ü z a k e re le r kesilm iş, T ü rk h ey eti, h a k la r ın ı teslim e tm em ek te d ire n e n Ingiliz tem silcisi L ord C u r- zo n ’uıı ta le p le rin i re d etm işlerd i.

L ozan'da d iren m ek . A n k a ra 'd a d i­ re n m e k lâ z -m d i. Ç ü n k ü yeni seçim ­ lere g id ilecek ti.

8 N isanda M ustafa K em al Anadolu ve R um eli M ü d a faa y ı H u k u k u M illiye C em iyeti ad ın a seçim beyannâm esi n i a ç ık la d ı ve ta rih î 9 um d ey i ilân e tti.

D iy o rd u k i: H âkim iyet m illetin ­ d ir. T B M M, den başka m ak am m il­ letin m u k a d d e ra tın a hiikm edem ez. M illî h âk im iy et, y u rd m en faatleri g e rek tird iğ in d e k a n u n la rd a , idarede, eğitim de, ik tisa d i düzende değişiklik y a p ılır. S a lta n a tın k a ld ırılm a s ın a d air k a ra r hiç b ir zam an d e ğ iştirile­ mez. ik tisad i istik lâl sa ğ lan acak tır. D em iryollar y a p ıla c a k tır. M ahkem e­ ler, k a n u n la r islâh edilecektir.»

M ustafa K em al’in b u beyannâm esi b ir kaç ay sonra H alk F ırk a s ı ad ı ile k u ru lacak y en i siyasî teşe k k ü lü n y a z ılı p ro g ram ı oldu.

A ynı g ü n lerd e, L ozan’d a z a fer k a ­ z a n ılm ış v e b a rış an laşm ası im za­ la n m ıştı. H alb u k i n ih aî an laşm aya T em m uzun ilk g ü n le rin d e v a rılm ış . A n k a ra ’n ın m u ta b a k a tın ı alm ak için ism e t P aşa. B a şb ak an R auf beye te l­ graf çekm iş, h a fta la rc a beklem iş, hiç b ir cevap a la m a y ın c a da 18 T em m u z­ da d u ru m u M ustafa K em al P aşa y a b ild irm ek zo ru n d a k a lm ış tı. M ondros M ü ta rek esin i im zalam ış o lan R auf bey <O rbay 1. L ozan k o n fe ra n s ın d a - d a T ü rk h e y e tin e b a ş k a n lık «MM0»