.a
Mustafa BALABAN
T J GİRÎŞ
\ p ugünkü yurdumuzu bize kazandıran Sel-—-—' çukiu Türklerinin tarihi üzerinde yapılan araştırmaların çok yetersiz olduğu ve yapılan çalış maların da sedece siyasî olaylardan ibaret olduğu bilinmektedir. Halbuki özellikle son yıllarda Os manlı tarihi üzerinde yapılan iktisadi çalışmalar çok önemli sonuçlar vermiştir. Aynı şekilde Sel çuklu tarihinin de incelenmesinin çok büyük fayda lar getireceğine inanıyorum.
İncelememiz olan Türkiye Selçuklu Devle-ti'nde paranın durumu, fiyatlar ve ücretler mahdut kaynaklarla yapılan bir araştırma olup, özellike bu alanda yapılan çalışmaların ilk örneklerinden biri olduğu için birçok eksikliği olacağı tabiîdir. Fakat bu çalışmaların devam ettirilmesi halinde mevcut kaynakları kullanarak çok önemli bilgilere ulaşıla cağına inanıyorum.
Özellikle Türkiye Selçuklu Devleti'nde fiyatlar ve ücretler üzerinde durmamızın nedeni ise Türki ye Selçuklu Devleti'nin kuruluşundan yıkılışına ka dar birçok sosyal ve siyasi hadisenin altında para nın Akdeniz dünyasındaki dolaşımının yatmış ol ması gelmektedir. Hatta Türkiye Selçuklu Devle ti'nin mirasını devralan Osmanlı Devleti dahi bu et kilenmelerden kurtulamamıştır.
Bazı Devlet Görevlilerinin Maaşları; Türkiye Selçuklu Devleti'nde ekonomik yapı nın en önemli göstergelerinden biri devlet görevli lerine ödenen maaşlar ve ticaretle uğraşan bazı ki şilerin gelirleri hakkındaki rakamlardır. Bu konular da en önemli kaynaklarımızdan biri vakfiyeler olup, çok önemli bilgiler içermektedir.
M . 1272 tarihli Kırşehir Emiri Caca oğlu Nur
El-Din'in vakfiyesinde görevlilere verilen yıllık ma aşlar şöyle düzenlenmiştir^.
Müderris 1200 dirhem Muid 600 dirhem Hatip 480 dirhem Muarrif 360 dirhem Kütüphaneci 360 dirhem İki müşerrif 360 dirhem Çocukları okutan fakih 1000 dirhem Muallim 240 dirhem Talebelere 180 dirhem Kur'an okuyan hafız 680 dirhem Hanikah şeyhi 600 dirhem Kapıcı, hademe, aşçı 120 dirhem Zaviye şeyhi 420 dirhem Kalacak misafirler için günlük masraf kişi ba şına 2-8 dirhem arası.
Kayseri'de mescid' mensuplarının maaşları; Hatip Müezzin Kayyum Muarrif Hademe 360 dirhem 240 dirhem 120 dirhem 120 dirhem 120 dirhem Ünlü Selçuklu Devlet adamı Celâleddin Kara-tay'a teklif edilen vezirlik için 720 dirhem maaş is temesi dönemin genel geçim standardını tespit et memiz açısından önemlidir. Vakfiyelerin tahlilinde o zamanki rayice göre orta bir aile için 300-600 dirhem para kâfi geliyordu. Karataylı Necmed-din'in; Selçuklu vezirlerinden en iyilerinden olan
Ahmet Temir, Kırşehir Emiri Cacaoğlu Nureddin'in
1272 tarihli Arapça-Moğolca Vakfiyyesi, Ankara,
38 Mustafa BALABAN Mühezzebüddin Ali'nin aldığı yıllık 40.000 dirhem
maaşa razı ederek veziriiğe getirilmesi ise Selçuklu Devlet adamlarının büyük bir servet sayılabilecek maaş aldıklarını, bunun tabii sonucu olarak yüzler ce köleye, vakıflara sahip olduklarını ve bazen sul tanla rekabet edecek derecede tantanalı bir hayat sürmelerine neden olduğunu bize göstermektedir2. H . 645 / M . 1247 tarihinde tanzim edilen Karatay kervansarayı vakıfnamesinde vakıf görev lilerinin ücretleri şöyle düzenlenmiştir.
Müşrif Nazır İmam Müezzin Mihmandar Anbar memuru Hancı Aşçı Baytar Hamamcı Atlı Emire Yılda Yılda Yılda Yılda Yılda Yılda Yılda Yılda Yılda Yılda Yılda 500 sultani dirhem 360 sultani dirhem 200 sultani dirhem 150 sultani dirhem 200 sultani dirhem 200 sultani dirhem 150 sultani dirhem 200 sultani dirhem 100 sultani dirhem 120 sultani dirhem 100 sultani dirhem 24 müd 24 müd 24 müd 24 müd 24 müd 24 müd 24 müd 24 müd 24 müd 24 müd 24 müd zahire zahire zahire zahire zahire zahire zahire zahire zahire zahire zahire Kervansaraya sığınan
Fakirlerin her birine Yılda 120 sultani dirhem 24 müd zahire^ Bu nakdi maaşlar dışında Kervansarayda çalı şan bütün memurlara verilen 24 müd zahirenin (Buğday) miktar ve kıymetini de tespit etmemiz ge rekmektedir. Anadolu'da kullanılmış olan müd'ler yerine göre değişmekle beraber yaklaşık 100-120 kg. civarında olduğu kabul edilirse 24X100=2400 kg. eder. Bu miktar zahire bir ailenin bir yıllık ihti yaçlarını karşılayacak düzeydedir. Bu zahirenin pa ra karşılığı ortalama 200 dirhem etmektedir'^. Bu durumda Karatay vakfiyesindeki maaş ortalaması parasal olarak 350-400 dirhem arasında olup, or talama yaşam standardına uygundur.
Diğer vakfiyelerdeki maaş durumu ise şöyle dir. Sivas'ta Kemaleddin İbn Rabat'ın zaviyesinde görevli şeyh ayda 30 dirhem olmak üzere yıllık 360 dirhem, ferraşı için yılda 240 dirhem verili yordu. Sivas'taki Sahibiyye Medresesi müstah demlerinden mimar için ayda 50, müezzinlere 25, ferraşlara 20, müderrise ayda 150, muidelere 50'şer dirhem, aşçıya ayda 15 dirhem, tahsildara 40 dirhem verilmesi ön görülüyordu. Konya'da Sahip Fahreddin Medresesi vakfiyesinde tahsildar ve mimara ayda 30'ar dirhem, Altun-Aba vakfiy-yesinde müderris 800, muid 240, imam 200, mü ezzin 100, ferraş (hademe) yılda 120 dirhem ma aş alıyorlardıS.
Müderris maaşları Altun-Aba'da yılda 800 dir hem. Gök Medrese'de ayda 150 dirhem, Cacaoğ-lu Medresesi'nde yılda 720 dirhem olarak kayde dilmiştir. Medresede görevli muidler^ ise müderris maaşının yarısını alıyorlardı. Muidler, Cacaoğlu vakfiyesinde yılda 300, Altun-Aba vakfiyesinde yıl da 240, Gök Medrese vakfiyesinde ayda 50 dir hem maaş alıyorlardı^.
Öğrencilere ödenen maaş ise; Altun-Aba vak fiyesinde ileri düzeyde bulunanlara 15, orta dere cede olanlara ayda 10, düşük düzeyde olanlara ay da 5 dirhem para verilmekteydi. Cacaoğlu vakfiye sinde ilerlemiş öğrencilere yılda 120 dirhem, Si vas'taki Gök Medrese'de ileri düzeydeki öğrencile re ayda 10 dirhem para verilmekteydi^.
Bu bilgiler doğrultusunda öğrenci maaşlarının yıllık 120-180 dirhem arasında değiştiği söylenebi lir. Bu maaşların dışında öğrencilerin tüm masraf larının vakfiyye doğrultusunda karşılanması, öğren cilerin geçim derdinden uzak tüm zamanlarını ilim öğrenmeye ayırmaları için düşünülmüş olmalıdır.
M. 1202 tarihli Şemseddin Altun-Aba vakfiy-yesinde 1. Nazır'a 400, 2. Nazır'a 300 dirhem yıl lık maaş ayrıldıktan sonra müderrise 800, muide 240 dirhem yıllık maaş tahsis edilmiştir^.
Altun-Aba vakfiyyesindeki m a a ş tutar ları da şöyledir;
İleri düzeydeki öğrenciler Orta düzeydeki öğrenciler Başlangıç düzeydeki öğrenciler İmam Müezzin Ferraş Kütüphaneci ayda ayda ayda yılda yılda ayda yılda 45 dirhem 10 dirhem 5 dirhem 200 dirhem 100 dirhem 5 dirhem 100 dirhemlO Medresenin ihtiyaçları için Ramazan'da kesil mek üzere bir koyun, Konya rıtlı ile günde 80 rıtl^ ekmek ve tatlı için günde 3 dirhem para ayrılmıştıl2
Alâaddin Keykubad tarafından verilen menşurda Kayseri subaşılığına getirilen Kemaleddin Kamiyar'a ayda 180 dirhem maaş verilmesi•'••^ kararlaştınmıştı. Bu rakamın çok az olduğunu Alâaddin Keykubad'ın Kemaleddin Kamiyar'a daha önce ıkta olarak verdiği
2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.
Osman Turan, "Celâleddin Karatay ve Vakıfları ve Vak-fiyyeleri", Belleten, C.XLV, Ankara, 1948, s. 37. Osman Turan, a.g.m., s. 55-59.
Osman Turan, a.g.m., s. 61. Osman Turan, a.g.m., s. 62.
Muid; Müderris dersi verdikten sonra öğrencilere dersi anlamaları konusunda yardımcı olan, dersi tekrarlayan görevlidir. Geniş bilgi için bkz. Osman Turan, "Celâled din Karatay Vakıfları ve Vakfiyeleri", s. 77.
Osman Turan, a.g.m., s. 77. Osman Turan, a.g.m., s. 78.
Osman Turan; "Şemsettin Altun-Aba, Vakfiyesi ve Ha yatı", Belleten, C.XI, S. 42, Ankara, 1947, s, 202. Osman Turan, a.g.m., s. 202.
1 Rıtl; 317,8 gr.dır. Geniş bilgi için bkz .Osman Turan,
a.g.m., s. 202.
Osman Turan, a.g.m., s, 203.
Osman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Res
TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİNDE FİYATLAR VE ÜCRETLERİN KARŞILIKLI MUKAYESESİ 39 yerlerin (Zara) devlete yıllık gelirinin 100.000 dirhem
olmasından dolayı öne sürülebilir^*. S E R V E T BİRİKİMİ
Devlet adamlarına maaşları dışında ıkta gelir lerinin de tahsis edildiği bilinmektedir. Bu gelirler le beraber bunların muazzam servetlerini- daha zi yade hususi ticaret işleriyle ilgi kurarak elde ettik leri söylenebilir. Mesela birçoklarının kervansaray lar yaptırarak büyük bir kira gelirine sahip olmala rı bunu ifade etmektedir^^,
Selçuklu sultanlarının zenginliği hakkında dö nemin kroniklerinde birçok bilgiyi bulmak müm kündür. Bunlardan bir kısmını değerlendirecek olursak;
Sultan Alâaddin'in mutfağında günde 30 baş koyun sarf edilirken Çaşnigir Seyfüddin'in konağın da her gün 80 baş koyun kesiliyordu^^. Sultan bü yük bir zenginliğe sahip emirlerini ortadan kaldıra rak hazineyi nakid ve mücevheratla doldurmuştu^^.
H . 635 senesinde Sultan Keyhüsrev Halep Eyyübilerinden Melik Aziz Muhammed'in henüz pek küçük kızı Gaziye Hatun ile 50.000 dinar kar şılığında n i k a h l a n m ı ş t ı l S . Genceli Şair Nizami, Mahcenü'l Esrar adlı kitabı Rükneddin Süleyman Şah'a yazdığı için 5000 altun ile baş ester ve caize almıştı 19. Sultan Rükneddin kendisini öven bir şa ire 2000 altun, 10 at, 10 katır, onar tane de genç oğlan ve kız köle vermiştir^O.
Bu tür örnekleri Türkiye Selçuklu tarihinde bolca bulmak mümkündür. Bütün bu bilgiler ışığın da Türkiye Selçuklu Devleti'nde büyük bir zengin liğin yaşandığını söyleyebiliriz. Nitekim Anado lu'yu gezen seyyahlar, batılı din adamları ve yerli mufassal Selçuklu tarihi yazarları bu zenginlik hak kında genişçe bilgiler vermektedirler.
TÜRKİYE S E L Ç U K L U DEVLETİNDE BAZI FİYATLARIN G E N E L D U R U M U
İbni Bibi'nin Eserinde Fiyatlar; Yıl M. 1216 M. 1216 M. 1216 Şehir Kayseri Kayseri Kayseri Malın Cinsi ve Miktan 1 baş sığır ve at 5-6 baş koyun Erkek ve kadın köle
Fiyatı 2 Akçe (Dirhem) 1 Akçe 50 Akçemi. E l Ö m e r i ' n i n Eserinde Fiyatlar; Yıl M.1277? M. 1277? M.1277? M. 1277? Şehir Germiyan Şebinhisar Germiyan Denizli Malın Cinsi ve Miktan İyi bir koyun
1 Rıtl bal 1 Müd buğday Bin nar Fiyatı 12 dirhem^^. 3 dirhem 15 dirhem23. 1 dirhem24.
İbni Batuta'nın Eserinde Fiyatlar; (M. 1325-1350 arasında) Şehir Mardin Mardin Kastamonu Kastamonu Kastamonu Mahn Cinsi ve Miktan Yünden dokunmuş bir elbise
Bir arap atı Takım elbise
12 kişinin bir günlük aşı Bir yük odun
Fiyatı 10 dirhem25. 1000-4000 dinar26. 100 dirhem27. 2 dirhem28. 1 dirhem29. Eflâki'nin Eserinde Geçen Fiyatlar;
(M. 1318-1358 yıllan arasında Konya'da)
Malın Cinsi ve Miktan
Beyaz bir ekmek
Bir kişinin yıllık yemek masrafı İki tabaka yazı ücreti
Konya'da bir ba^ın bir yıllık mahsûlü İyi bir arap atı
Bir ferece Bir testi İyi bir battaniye
Fiyatı 1 pul 1 dinar 4 dirhem 9000 dirhem 1000 dinar 600 dirhem 1 dinar 18 dirhem
14. İbn Bibi, Anadolu Selçuki Devleti Tarihi, (Çev. M. Nuri Gençosman), Anl<ara, 1941, s. 109.
15. Mustafa Altdağ, Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Ta
rihi, C . l , Ankara, 1979, s. 55.
16. Ibn Bibi, a.g.c., s. 105. 17. İbn Bibi, a.g.e., s. 110.
18. Behzat Budak, XI, XII, XIII. Yüzyıllarda Resimli
Türk Paralan, İstanbul, 1961, s. 132.
19. İbn Bibi, a.g.e., s. 37.
20. Hasan Fehmi Turgal, Anadolu Selçukileri Müneccimba-şı'ya Göre, Ankara, 1935, s. 24; Hüseyin..., Selçuklula-rı'nda Kayseri ve Civarını İlgilendiren Notlar, Kayseri, 1939, s. 9.
21. İbn Bibi, a.g.e., s. 69.
22. Yaşar Yücel, ÇobanoğuUan Beyliği,
Candaroğulla-n Beyliği, ACandaroğulla-nkara, 1988, s. 182.
23. Yaşar Yücel, a.g.e., s. 192. 24. Yaşar Yücel, a.g.e., s. 193.
İbn Batuta Seyahatnamesinden Seçmeler, (Haz.
25. 26. 27. 28. 29.
İsmet Parmaksızoğlu), İstanbul, 1993, s. 133.
a.g.e., s. 81. a.g.e., s. 64. a.g.e., s. 60. a.g.e., s. 61.
40 Mustafa B A L A B A N Bir tepsi hiotap 2 diriıem
Fetvalar şehıri adlı kitap (Halep'te) 40 dirhem Bir yakut taşı 80-100 bin dirhemSO
Arazi Fiyatları; Yıl M,1258 M. 1261 M. 1303 M.1378 Şehir Seferihisar Amasya Tokat Akşehir Konya Arazinin Cinsi vc Militan Bir köy llarslan Köyü Mezraa Bir bağ Bir bag Fiyatı 50 dinarSI 300 dinar32 300 dirhem 50 altın flori33 500 dirhem34 Muhtelif Kaynaklarda Geçen Bazı Fiyatlar
Yıl M.1202 M.1291 M. 1247 M. 1247 M. 1276 M. 1253 Şelıir Sivas Konya Konya Konya Konya Konya Eşyanın Cinsi ve Miktarı
Bir koyun, 80 rıtl ekmek Bir eşek yüi<ü buğday Bir yorgan
Bir ilaç Bir esir Şap
Ortalama bir müd buğday Ortalama bir koyun
Fiyatı 3 dirhem35 5 dirhem36 7 dirhem37 1 dirhem38 15 guruş39 15-50 altın^O 10 dirhemdi 10 dirhem S O N U Ç
Türkiye Selçuklu Devleti'nin para politikası, fiyatlar ve ücretleri içine alan bu incelememizde vardığımız sonuçlan şu şekilde özetleyebiliriz.
a- İncelediğimiz dönemin Ortaçağ'a ait olma sından dolayı; Doğu Akdeniz dünyası diyebileceği miz bir coğrafyada para hareketlerinin kendine mahsus dolanımı ve tedavülde kalışının daha çok o dönemin genel iktisadî, sosyal, teknolojik özellikle rinden kaynaklanarak geliştiği söylenebilir.
b- Türkiye Seçuklu Devleti'nde fiyatların belir lenmesi ve ücretler hususunda kendine mahsus özellikleri taşımasına rağmen daha çok bu dönem de sanayi öncesi toplumlardaki genel özelliklerin dünyanın her yerindeki etkilenmeleri ve doğurdu ğu sonuçların Anadolu'da da etkili olduğu ve para politikalarını etkileyen en önemli unsurların bu et kilenmelerden kaynaklandığı söylenebilir.
c- Türkiye'nin sahip olduğu coğrafyasının ta rihine damgasını vurduğu ve coğrafik vaziyetin pa ra politikasını ve fiyatları etkileyen önemli bir et ken olduğu görülür. Türkiye coğrafyasının kendisi ne has özellikleri, avantajları, yeraltı ve yerüstü kaynakları bakımından zenginliği dünyada ilk sik kenin bu bölgede ortaya çıkmasına ortam hazırla
dığı gibi daha sonraki dönemlerdeki para hareket lerini de etkileyen başlıca unsur olduğu görülür.
d- Ortaçağ dünyasında paranın değeri, ihtiva ettiği kıymetli madenden kaynaklanan reel bir de ğerdi. Paranın kesildiği maden bir kıymetti. Bun dan dolayı Ortaçağ dünyasında paranın dolaşımı, fiyatların belirlenmesi, milletlerarası itibar görmesi sahip olduğu bu kıymetten kaynaklanıyordu. İnce lediğimiz dönemde de Akdeniz dünyasında birçok paranın tedavülde bulunması paranın bu özelliğin den kaynaklanmıştır.
e- Türkiye Selçuklu Devleti'nin Akdeniz dün yasındaki para hareketlerinde yaptığı en önemli de ğişikliklerden biri Anadolu'yu milletlerarası ticarete açması, doğulu ve batılı tüccarların bir buluşma ye ri haline getirmesidir. Böylece Anadolu milletlerara sı ticarete entegre olmuş ve Selçuklu Devleti de bu na uygun bir para politikası takip etmiştir.
Netice olarak XI-XIII. yüzyıllar arasında Türki ye'de fiyatların ve ücretlerin karşılıklı mukayesesin den çıkarılacak en önemli sonuç büyük bir zengin lik ve bolluğun bu dönemde görüldüğüdür. Bu zen ginliğin doğal sonucu olarak fiyatların da buna uy gun bir seyir takip ettiği söylenebilir. Devletin zen ginliğinin ise devlet görevlilerine ödenen maaşlara yansıdığını ve çağdaşı birçok devlete oranla daha büyük bir gelirin devlet görevlilerine ödendiği gö rülür. Türkiye tarihi için XI-XIII. yüzyıllar arası bü yük bir zenginliğin yaşandığını söylememiz kana atimce doğru bir iddia olacaktır.
30. Ahmet Eflâki, Ariflcr'in Menkıbeleri, (Çev. Tahsin Yazıcı), C.I, istanbul, 1989, s. 152, 357, 401, C.Il, s. 25-26.
31. Osman Turan, Selçuklu Devri Vakfiyeleri (45 Sayılı Belleten'den Ayrıbasım), Ankara, 1948, s. 60. 32. M. Zeki Oral, "Sultan Hatun Senedi", Belleten, C. XIX,
S,75, Ankara, 1955, s. 388.
33. Osman Turan, Selçuklular vc İslamiyet, İstanbul, 1993, s. 82.
34. Osman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Res
mi Vesikalar, s. 7.
35. Osman Turan, "Şemseddin Altun-Aba Vafc/iyesi", s. 203.
36. Feridun Nafiz Uzluk, Anadolu Selçukluları Devri Ta
rihi III., Ankara, 1952, s. 57.
37. Şems-i Tebrizi, Konuşmalar (Çev. M. Nuri Genços-man), İstanbul, 1974, s. 260.
38. Şems-i Tebrizi, a.g.c., s. 302.
39. Aksarayi Kerimuddin Mahmut, Musarerat'ül Ahbar (Moğollar Devrinde Türkiye Selçukluları Tarihi), (Haz. Osman Turan), Ankara, 1944, s. 208.
40. Osman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Res
mi Vesikalar, s. 136
