KÜÇÜK ASYA S~KKELER~~ ÜZER~NDEK~~
KÖPRÜ BET~MLEMELER~~
MÜKERREM (USMAN) ANABOLU
Önem ta~~yan ve varl~klar' ile ö~ünülen yap~lar, sikkeler üzerinde betlenmi~lerdir. Bunlar, genellikle ba~~ms~z ~ehir devletleri, eyaletler veya im-paratorlar taraf~ndan finanse edilmi~~ olan yap~lard~r. Özel ki~ilerin yapurt-m~~~ olduklar~~ yap~lar, resmi bir anlam ta~~mad~klar~ndan, sikkeler üzerinde yer almam~~lard~r. Örne~in Kilikia bölgesinin hem Aigeai (Ayas) hem Mopsuestia (Misis) ~ehirlerinin sikkeleri üzerinde görülen Pyramos (Ceyhan) Irma~~~ köprüsü, imparator Valerianus'un bölgeye arma~an~d~r. Bugün bile kal~nt~lar~~ belli olan ve köprünün resminin yan~ndaki AUPEA IIYPAMOC yaz~s~, bunu aç~klar'.
imparator Cladius'un zaman~nda görev ba~~nda olan Proconsul C. Rufus ad~na bas~lm~~~ olan bir sikke, Geudos Irma~~~ üzerindeki köprüyü ele alm~~ur2. Sikkenin üzerindeki alan küçük oldu~undan, köprü, bir kemer ~eklinde çizilmi~tir. Öyleki Geudos'un bir ~rmak ad~~ oldu~unu bilmeyen biri için bunun bir köprü betimlemesi oldu~unu anlamaya bile olanak yoktur. Köprü olarak çizilmi~~ olan kemerin alt~nda; iki s~ra olarak yaz~lm~~; rEYAOE yaz~s~~ yer al~r (Res. 1). Kemerin üst taraf~na da, bir bereket boynuzu figürü yerle~tirilmi~tir. Plinius, Bithynia bölgesinin bat~~ taraf~ndaki bir Geudos Irma~~'ndan söz eders. Irmak küçük bir ~rmak oldu~undan, köprünün bir kemere indirgenmi~~ olmas~~ çok normaldir. Ukin ~ematik bir ~ekilde çal~~-mak zorunda olan sikke sanatç~lar~, bazen büyük köprülerde de böyle basite indirgemeler yaparlar. Geudos Irma~~~ köprüsü, imparator Cladius'un za-man~nda ve muhtemelen imparator hesab~na in~a edilmi~~ olmal~d~r'.
1 Head, Historia Numorum (2. bask~, London, 1911), s. 716 ve s. 724/725.
Pyramos (Ceyhan) Irma~~~ üzerindeki köprü, imparator Valerianus taraf~ndan in~a ve Imparator Constantinus taraf~ndan restore edilmi~tir. Bunun için Der Kleine Pauly, c. III (München, 1979), s. 1421>deki Ziegler taraf~ndan yaz~lm~~~ olan "Mopsu (h) estia" maddesine bakma. Monnaies Gre'cque d'Asie Mineure, c. I/2 (Paris, 1908), s. 236, Ler. XXXV/4.
2 Waddington, Babelon, Reinach, Recueil Gene'ral des Monnaies Gr••cques d'Asie Mineure, c. 1/2 (Paris, 1906) s. 236, lev. XXXV/4.
3 Plinius, Naturalis Historia, V, 148.
4 Bosch, Die Kleinasiatische Münzen der römischen Kaiserzeit, c. II/1, Bithynian (Stuttgart, 1935), s. 197.
324 MÛKERREM (USMAN) ANABOLU
imparator Maximinus ad~na bas~lm~~~ olan bir Alexandreia Troas sikke-sinde, üzerinden öküz arabas~~ geçen bir köprü betimlenmi~tirs. Bu da, bir kemerden olu~ur. Korkuluklan gösterilmemi~tir. Sa~~ taraf~nda bir kap~~ yer al~r. Araba, bu kap~dan girmek üzeredir. Arabac~mn, elindeki COL (onia) ibareli vexillum ile arka plandaki legion kanallar~, Alexandreia Troas'~n bir Roma kolonisi oldu~unu belli etmek için konulmu~lard~r. Yap~n~n kendisi ile ili~kileri yoktur. Gene Maximinus ad~na bas~lm~~~ olan ba~ka bir sikkedeki yap~~ ise, üç kemerden olu~ur6. Bunun orta kemeri, yan kemerlerine oranla daha geni~~ ve daha yüksektir. Üzerinde bir Nike figürü yer al~r. Nike'nin iki yan~nda, iki tropaion vard~r. Bu iki sikkedeki yap~lar~n, ayn~~ yap~~ olup olma-d~ldan belli de~ildir7.
Maiandros üzerindeki Antiokhia (Alia~a Çiftli~i)'nin Gallienus, Traianus Decius ve Valerianus'un zaman~nda bast~rm~~~ oldu~u sikkelerde, alt~~ kemerli olarak gösterilmi~~ olan bir köprü betimlemesi vard~rs (Res. 2). Sol taraf~nda, an~tsal bir kap~~ görünür. Üç kemerden olu~an kap~n~n orta kemeri, yan kemerlerinden daha yüksektir. Köprünün korkuluklanndan biri üzerinde uzanm~~~ yatan Maiandros figürü yer al~r. Traianus Decius sikke-sinde, ~rmak tanns~n~n ad~~ olan MAIANAPOC ad~~ da verilmi~tir. Resimde: Maiandros figûründen ba~ka iki figür daha vard~r. Bunlar~n kimli~i biline-memektedir. Büyük bir köprü oldu~u betimlemedeki alt~~ kemerden anla~~-lan Maiandros Köprüsü'nün, s~k s~k yatak de~i~tiren ~rma~~n yata~~n~n nere-sinde oldu~u belli de~ildir. Plinius, Orsymos adl~~ bir ~rmaktan söz eder9. Bu, Aphrodisias (Geyre)'~n yak~n~ndan da geçen ve sikkelerde Morsynos olarak gösterilen ~rmak ile ayn~d~r. Morsynos (Dandalas), Maiandros'un kolla-nndan biridir. Betimlenmi~~ olan köprünün bu ~rma~qn üzerinde oldu~u sa-n~lmaktad~r. Maiandros üzerindeki Antiokhia sikkesindeki köprü betimle-mesini, imparator Traianus'un Dacia Seferi s~ras~nda Tuna Irma~~~ üzerinde
5 l~nhoof-Blumer, Kleinasiatische Miinzen, c. II (Wien, 1902), s. 507, no. 1, lev. XIX/12. 6 Imhoof-Blumer, Ad~~ Verilmi~~ Olan Eser, c. II, s. 507, no. 2, lev. XIX/13.
7 Imhoof-Blumer'de resim "zafer tak~" olarak yorumlanm~st~r.
Head, A Catalogue of the Greck Coins in the British Museum. Caria and the Islands
(London, 1897), s. 23, no. 57, lev. IV/7; Donaldson, Architectura Numismatica (London, 1859), s. 247-249, no. 65; Duruy, Histoire des Romains, c. VI, s. 416 (Gallienus sikkesi), Head,
Ad~~ Verilmi~~ Olan Eser, s. 22, no. 53 (Traianus Decius sikkesi); Head, Ad~~ Verilmi~~ Olan Eser, s. 23, no. 56 (Valerianus sikkesi).
KÖPRÜ BET~MLEMELER~~ 325
tirmi~~ olan büyük köprü ile k~yas edebiliriz. M.S. 105-107 y~llar~~ aras~nda Damascus'Iu Apollodoros taraf~ndan in~a edilmi~~ olan Tuna Köprüsü, 1100 m. uzunlu~unda ve 13.00 il â 19.00 m. geni~li~inde idi. Yirmi ayak (paye) üzerine kurulmu~tu. in~aat~, askerler taraf~ndan yap~lm~~t~'°. Buna ra~men sikke betimlemelerinde tek bir kemer durumunda gösterilmi~ti. Tuna Köprüsü, di~er taraftan, Roma'da, Traianus Forum'undaki Traianus Sütunu'nu frizinde de betimlenmi~tir. Lâkin frizdeki köprü, sikke resimle-rindeki köprüden bir hayli farkl~d~r. Kabartmalar, köprünün ah~ap oldu~u kan~s~n~~ uyar~d~rmaktad~rlar. Halbuki biz, onun ta~tan in~a edilmi~~ oldu~unu Cassius D io 'dan ö~reniyoruz".
l° Donaldson, Ad~~ Verilmi~~ Olan Eser, s. 241-243; Cohen, Description Historique des Monnaies fi-appees sous l'Empire Romaine, c. II (Paris-Londres, 1859-1868), s. 73, no. 542, 543 ve 544; c. III, s. 99, 100, no. 999, 1000 ve 1001; Frohner, Medaillons de l'Empire Romaine, 115; Mattingly, Coins of the Roman Empire, c. III Nerm to Hadrian (London, 1936), s. 178, no. s. 847, 848 ve 849, lev. XXXII/1, s. 193, no. 914, lev. XXXV/2.
M~ikerrem (Usma~~) Anabol~~~
Resim 1 — Geydos Köprüsü'nü simgeleyen betimleme. imparator Claudius'un zaman~nda görev ba~~nda olan Proconsul C. Rufus ad~na bas~lm~~~ olan sikke.
Resim 2 — Köprü betimlemesi içeren Malandros üzerindeki Antiokhia (Alia~a Sikkesi. Gallienus, Traianus Decius ve Valerianus zaman~. •
