Nekropol buluntularına göre Stratonikeia'nın tarihsel süreci

S. Ü. Fen -Ede. Fak.

Edebiyat. Dergisi 1991, 6. Sayı.

NEKROPOL BULUNTULARINA GÖRE STRAT.ONİ~EİA'NIN

TARİHSEL SÜR1_{ECİ ·}

Dr: Asuman BALDIRAN (*)

Muğla iH Yatağan ·ilçesinin y·akloşık 8. km. güney -. ·ba•tısında yer alan Eskihisar kÔyünün yerleştiği alanda kolıntı·ları görülebilen Stratoıi·ikeia antik şehrinde 1977 yrlında başlayan kazılarda_{. .} ·, Nekropol _. alcmı ça-lışmd·la-_. n sonucu ele ge.çen Seramikler, Lambalar ve .Terracotta'Ja,r bu çalışmanın

. konusunu oluş.turıriaktadır. .

. .

Nekrôpol, Stratonikeia kentinin kuzeyinde yer • 1 ·a·lmakta v-e genis • , bir alana. yayılmaktadır.· Açılcin mezarlarda kentin tarihini belirleyen önemH buluntular- ~lirnize geçmi-ştir. Ele geçen bu .mezar buluntuları ile Strotoni. -keia Nekropolühün ~uJlanıın süresi ve geçirmiş olduğü evreleri saptama- .

mız mümkün olmuştur.

A,nti'.k yazarlardan Steph. Byz.'·a göre Stratonikeia·

i.ö.

281 yılından sonra I.~ Antiochos tarafından kurulmuş ve adını da üvey ,annesi -,karısı

St.r:atonike'den oımıştır (1). Kentte. bugün ayakta .olan yapılardan, .sur dü-· varları dışında hiç b.iri ant:i_k yazarların bildirdiği tarihe uymamakta.dır .. Nekropo-lde.-ise sözü edilen tarihten öncelere aJt buluntu_lar e.ıe geçmiştir. · Stra;tonikeia'da gerek şehlr . ici:nde gerek Nekropol alanında, bugüne· · kadar ele _gecen eserlerin en eski tari1hli o.lanı "Üzengi Kulplu" bir Myken

kabıdır. Bu ka·p depo memuru taratından bir tarlad.a te~adüfen bulunm.uş · ve

l.ö.'

2. ,bini,n _sonlarına doğru bir tarihe· v·erHmiştir (2). Kabın sağlam olu-şuna bakılırsa bir gömme ile Hgilf O'lduğu tahmin edi·lebilir. Böylece StraM toni·kei,a şehrinin kuruldüğu yer

lö.

2. biniı:ı sonla.rına doğru bir ölü

göm-me

ola.yına sahne olmuştur ,diyebiliriz. Ancak bu eseri Stratonikeia ··

şehri-. n'İ'n kuruluşu He ilgili bir belge saymak. bugün için ~ümkün değHdir. · Stratonikeia kazılarında Nekropol a·lonındaki eri· eski buluntuları Al·

· (1) RE, IV, A, 1, 3·22 (iRu_ge-),

(2) G.J\4.A: Han1mann .:. J. C. Wıaldbaum, "Two Swbmycenea.en Vıases and aı 'I'.aıb­ let from Stra:tonıike1ta in Oaria", A:JA 72, 1'9&8, ,s, 52 vd, f1Jg. 1 - 2.

,. .

dağ mevkiindeki mezarlar vermiştiC.Surada ele geç.eri ve mezon saptana-maya:n

lö.

680 y"ıllarına ait Yonca __ ağızlı Oinochoe (Res. 1}, Nek.ropöl

bü-ıuntuıannın en eski tarihli olanıdır. Eserin üzerindeki tasvirler ve kabın · formu ·Attika'da Geometri·k dönemde ·moda olan, Batı Anadolu ve adalar-da özellik·le Kör.ta bölg~sinde Sub geometrik. QÖnemde de ·deva,ni eden özellikleri göstermektedir (3} . . Bu Oinochoe'nin · gövdesinin alt yansında yer.alan ince

ve

-ka,IJn bandlar da, .daha

önce

söyle.diği:miz gibi bu dönem-de dönem-devam edönem-den süslerdi,r. Ayrıca yine Nekropolde, Kabasakız. rnevkiinde yüzeye

·

ya

1

kı~

bir

şekilde

.

ele gecen ve

mezarını saptayamadıgımız diğer

bir Oinochoe (Hes. 2) .Sub geometrik· döneme (ıi.ö. 680 - 650) a~t bir bu-luntudur.· Bu döneme o-it diğer buluntular, Aldağ mevkii,nde e·le gecen ve aynı şe~ilde yukarıda -anlattığımız ,ayni tarihe verdiğimiz Oinochoe'ye ya-kın ol-an üc ,adet Kotyle'dir ·(Res; 3).: Bu. kontyleleri ~e genel. olarqk Karia --bölge~iıide ele gecen ve üzerinde kuş figürü bulunan diğer kotyleleile

kar-şrlaştırarak İ.Ö. ·660 - 650 yıl-larına tarihliyoruz .

. Bu buluntular ·ı·ş,ğında görülm~ktedir ki Stratonikei·a Helle~i~tik çağ kentinin bugün _. bulunduğ·_{. . .} u veya ya_{. .} ·kmlanndaki ·_bir yerde sözünü _. :ettiğimiz buluntul'Orın ait olduğu bir Arkaik ·yerJeşmeni,n va,r,lığından söz etmek - ge-rekir .. F>ausanias)a göre Stratoni·keia'nın· ilk adı Chrysaoris oJm,a,lıdır (4). • Steph. Byz. bu bölgede Zeus Chrysaoris kültünden söz ederek· Ohrysaoris kentinin daha sonraları adı· İdrias olon yerleşim ile avnı yer· olduğunu· söy-·lemekte·di,r (5). ·chrysaoris ve ldrias odları gene!Hkle önce beHr.f.i sınırlan olan .anca~ daha ·sonraları· gen'iŞ_leyen bölgeleri belirtmektedir (6) .

.e.

Şahin'iiı.if.çıdesine göre, :İdrias bölge_ adı olabilir, .aınca.k'.Edrias ola-ra·k Delos konfeder~syonunun vergi listelerinde Eurbmos ve Hymess·is adılı yeri bHinmeyen bir şehirle bi_rlikte ad"t-nın geçmesi n·edeniyle daha cok bir şehiır olarak 'kabul edilebilir (7). Strabon'un ·ifadesine göre Edricıs adı

İdrias i·le_ aynı adın d~ğişik söylenişleri-d_ir (8). Ch-rysaoris'in .sözcük anla-mı -"Altın Kılıç"tı,r (.9).

C.

· Şahin,

Zeuz Chrysaoris tapin·ağı,ndo Chrysoor.is . birliğine dahil olonlann topla·ndığını ve. bu topmağm Stratoni·keia'ya ya.kın

olduğunu, bu kentin önceler) Chrysaor,is. olara-k anııldığırn, da·ha sonraları

-da' İdJias olarak değiştirildiğini· i.fade etmektedir-(10). F. Cousin adlı bir Fransız araştı,rmacı, Stratonikei(triın doğusundaki bÔlgede bir tapınak . (3) .Coldstreani, GGP,· s. 264 ve Özgüne! 1, 3·2. ·

(14) RE, IV, A, 1 322 (.Ru,ge). ·

--('5) S-t·eph. Byz. Ethnika~ s.rvıv; Şahin· 1, 15.

(-6) Herodotos V, ıi_7. . ·

(7) Şahin 1, 7 vd.: (-8) Strabon XLV, 5, 23.

, .

(9) A. ınumonlier, Les .Cultes Indigenes en 'Cariat Paıris 1968, 207. (10) Şahin 1, 8. ·

46--:-.. .

bulmayı umarak 1900 yıllar"ında yapt_ığı · araşt,rmalann burada -yoğu,nlaş

-tırmıştı. F. Cousin haklı olar,aık · l:agincı ve Panoma,ra'nı,n kuzey v"e güney

iki temel -noktayı işgal ettiğini, Stratonikeia'nın ba,tıdaki dini gelişimini _sı-· nırlayan My·lasa'nıh etkisini. kala-rı üçünc_ü tapınağın diğer yönde olacağı­ nı düşünüyordu (11). Gerçekten de F. Cöusin doğudaki tepelerde Ma,r~ya~ çayının üstıennde farklı bölgelerde;önemli antik kalıntılar saptamıştır (12). Stratonikeia bölgesi-rtdeki yerleşimıerin şirn-~iye kadar en iyi bili·neni, Stra-ton_ikela'ya çok yakında _bulunan ve_ Heka1e tapınağının olddğ·u Lagina'-.

dır. L.. Robert, -Lagina ve Hiera Kome'nin aynı y_e'r olduğunu i-leri

sürmek-tedi-r (13r. Lagi,na'-da bulunmu-ş iki yazıt burasının Hiera Kotne ·olduğuna

daır herhangi bir bilg·i'· vermemekte anoa.k. Lagiria'da Koronza'nın eski

yer-leşiminin yerini tayin etmektedlr (14).. Ç. Şa·hin'e gö're Zeus Chrysaoris

·kutsal mahalli; Stratonikeia'.nın- h~men doğusunda bir yerleşim o-lanı

ol-malıdır (1"5). Bizim Nekropol buluntulanmn ışığında_ vardığımız sonuç, Geç

Geometri·k. - s·ub geometri·k dönemde · bugünkü Eskihisa:r (Stratonikeia)

kasabasının olduğu yerde ya da ·cok ya-kınlarında. adının Chrysaoris olma

. .

olasılığı kuvvetıli bir ·kentin mevcut olduğudur.

. Nekropol kazıları sırasında

i.ö.

5. yüzyıla ait herhong·i bir buluntu ·ele · ·

geçmemiştir: Buluntu ele geçmemesinin _nedeni _ilk onda sözünü ettiğjmiz ·

bu dönemde Anadolu'-nun Pers eg·emenliği altında olması ve

Lö.

5. · yüz~ yıl kentini·n zayıflamasına bağl9dık. . Ancak arıaştırmçılarımız ·sırasındçı Stratonikeia'nın yak,laşık 1

km.

_doğusunda,· Eski Eskihisar -. Yatağan ko-.

rayolunun kuzeyi.nde·kı küçük bir .tepe üzerinde· yol· yapımı. sırasında tesa- , · ·. düfen ac!·ğa .çıkarılan ·bir me~ardc:;ın, elde edilen ve

i.ö.

5. yüzyıla fo-

rihle-nen bronz bir hydrio-'nıri bulunduğunu saptamamız sonucunda (16},

i.ö

.

5 .. yüzyıla 9i_t bulunıtulann ele geçmemesinin .. biır tesadüf ·olduğuna inandık. Kenti-n bu· dönemdek'i adı da yazıtlardan da anlaşılacağı üzere Ch:rysaoris

olmalıdır (17). Kentin İdrias ad_ını olması

lö.

430 yı·lından· öriC?e gerçekleş:-_

miş ofma·lıdır (18). ·

Stratonike:ia'nın İ.Ö. 4.· yüzyıl safhasını ,ise Peli,keler, bezekli Lekyth.os'- .

,Jar .ve Clayx-cup'l-ar- temsil etrrıektedkler. Stratoni·keia nek,ropolünde

i.ö.

4~ yüzyıla ai.t .maılZerytenin bulunması bu yüzyı·lda yerleşhnin sürdüğü.nü göstermektedir. Elimizdeki . kesi,n tari-hlenebilir marzeme icerisi.nd~f gördü-(11) A. Laumonier, a.g.e., Hm.

(.12) A. Laumonier, a.g.e., ·2'1'4 .. (fü) L. Rober-t, a.g.e.,· 5'5'5. (14) Şahin 2, 1'7•8 vd. · (lı5). Şahin ·1, 14-:-l5. · (1'6) Şahin 1, Le\V. V

/1' -

2. ( 1.7). Şahin 1, 1'4 vd. · (18) Şahin 1,. 10. -:- 47 ~

gumüz Her-a·kles-Nessos· mücadeles·ini betiımleyen Peli.ke (Res. 4) vanın-.

da, İ.Ö. 4. yüzyılın sonlarından olan figürsüz, gövdesi yivli Pelıike ~R~s. 5),

, bu yüzyıl_ boyunca kronolojisini ·ifade ·edebileceğimiz örneklerdir.·

Strato-ni,keia şehir surları üzerinde yapılan çalışmada·; şehi_r surları aşağı ve

yu-. kari şehiır surları olmak üzere iki,ye ·ayrıım·ış, aşağı şehir sur duvarları du-·

var örgü ve yapım teknikleri acısından Stratonikeia'rıın ~:mtik yazarların

da _bMdirdiği kuruluş dönemi ol·an HeUenistik döneme; Yuka.rı şehir syr

du-. varları da genel bir tarihlendirme ile İ.Ö. 4. yüzyıl·a· ver-ilmişti-r (19). ~İZ

eli-mizdeki ma,ızeme ile· Stratoni-ke-ia Ne~ropolünün bu yüzyıl içi.ndeki

krono-lojisini,

i.ö.

4. yüzyılın Hk yarışına verdiğimiz Leky.thos'lar .(Res. 6), İ.Ö: 4. · '

VÜ?Yilın üçüncü ceyreğ·i sonlarına tarihl"e'd'iğimiz P.eli-keler ve

i.ö.

3.

yüzyı-· lın başına ait Calyx'-cup'larla (Res. 7) ifqde edebHiyoruz . .Su· Ca,lyx-cu; p'-ların üz.erinde boyun 'bandında yer alan sar_maşık motiflerinin daha· geç dön·eme · ait benzer,leri içln örneğin, Bergama'da bulunan ve

i.ö.

3.' yüzyıla

tarihlenen Batı Yamacı kaplaırını verebiliriz (20). Bunların sonucunda, İ:Ö.

4. yüzyılda Stratoniıke·ja civannda Hellen'i-stik dönem öncesi bir ye-rl~şimin

varİığıtiı saptamış ·oluyoruz. BÜ yerleşimin -adı da yukarıda: söylediğimiz

gibi İdri·as q,lmalıdır '(21 ). İ.Ö. '4. yüzyıla. ait bu•luntuiann önce.ki dönemlere göre daha faz.la olması bölgenin yönetimi ile ilgili oJmahdır. Maussollos ve .daha sonra kısa bir süre için bölgeyi yöneten İdrie.us (22} zomornnda

Karia ekonomisinde biır hareketli-lik gözlenmiştfr.

i.ö.

4. yüzyılda İdrias

olarak adl'andırılan bu kentte ve diğer iç l<!aria kenflerinde Attika kökenli

eserlerin ·eıe geçmes·i bu düşüncemizi döğrulamaktodır. ·

. Bu kent İskender'den sonra Seleukos'lann sınırları içerisinde kaldı ..

ğında a:ntik yazarların sözünü ettiği asııl Sıtratpni·keia kenti halen kazı

ya-pİran alanda

i.ö.

270'·1i yıllarda kuırulmuş qlrtıalfdır (23). Bunqan sonra-

or-. tık kentin Hellenistik ·tarihi başlamaktadır. Ancak ·şurasını hemen

belkte-liım ki ·anHk yapı,Jarını o.çığa cı:kcirma·~ üzere yapılmf kazıl·arda HeMenisUk

kentin

em

·eski yapısı ol'arak Gymnasion görülmektedir. V. Soysal'a ·göre

'bu y,a,pı

i. ö.

2. yüz.yılın ·jıl,k y,a,rısı veya .o.rtalanndaın kabul edilmektedi-r (24).

Kent.in adının değiştirildiği ya da kurulduğu İ.Ö.· 270:H yıMor i•le· sözünü.

et-tiğimi·z tarih. aırasına verile·bilecek malzeme yine mezar buluntularından

gelmektedir. Bu erken Hellen·istik safhayı. iğ biçimli Unguentariumlar

(Hes _. .. 8) ve .. Lambalar (Res. 9) temsil etmektedir. _{. .}

(19) A. A. Tırpan, Kuzey Karla Sur Duvarları, Basılmıamış Doktora- Tez( Konya

,n 1•$'8-7 ı 103-. , • • . • • •

(20) J~ Schıaıefer, Hellenistische Keramik aus Pergam~n, Berlin 191$_{. ,} ·8, Lev. 19

!(D 713), 12 _(lr.7).

('21). RE IıV, Aı ı 3·24 (Bürclhner).

(22) ·A;g.e., 3124· (Ka:J:üer).

(2·3) Şahin i, 1 ve dipnot 2.

. · Seleukos;,lar

i.ö.

281 yıhnda Mani-sa civarında · Kurupedion'da Lysi-mac'hos'a ,karşı yaptıkları savaşı kazandıktan.sonra, Batı Anadolu ve bu orada Karia bölges·inin yönetimini idarelerine geçirmişlerdir. Uvius · Ro-doslulann

Lö.

197 yılında şehri te~ror Seleukos',latın ele geçirdiğini

be-lirttiğine göre şehir· bu tariıh~en önce bi,r a,ra . .Rodos'luların idaresine

gir-miş olmalıdır (25). Straıtonikeio'nın Rodos'lulqnn elinden çıkması büy.ük.

bi·r olas.ılıkla V. Phıiliipp',in

Lö.

201 - 198 yı,lıl,an a(ası.ndd Karia'ya· ·yaptığı

sefer sırasında· olma·lıdır (26).· Bu devre ait buluntular yi,ne Nekropol

kazı-1,aırı sonucunda ele geomiştir. Ung'uentariumla,r, düz dudaklı kaseler {Res.

1 O), yarı küresel govdeli kaseler ·(Res. 11) ve Lamba,lar (Re·s. 12)' bu döne-·

mi tems-iıl etmekrtedİ,r;

i.ö.

2. yüzyı'la a•i1t malzem.eler arasında üzeri bitkise·I ,motiflerle

kabart-malı' olarak bezenmiş bi.r Lagynos'da bulunmakta.dır (Res. 13). ·

·. Stmtonikeia''nın zamc;m zaman el değiştirmesi

Lö.

133 yılında

Berga-ma kraıllığında iddiası. olan Arlstonlcüs'un, R·oma,lılaıro karşı isyan · edip, Straton,j:ke·ia'ya sığınmasına kadar devam.· e,tmiştİr·(27).

Mithridates savaşlarr sı,ra~ındo · Stratoni·keia, Mithridaıtes ta,rafindan

kuşatflmış, ancpk

Lö

..

81 yı~ında Mithridates''in yenilmesi üzerine şehif

gösterdiği. sa,vunm·a yüzünden RomaJıılçır. tarafından ödüllendirilerek,

ku-zeydoğusundo

ı

ki

Hydi·SOS

adlı

yeri biHnmeyen kent de St~atoni"kei,a'ya ·

ve-rilmiştir .(28). Partlar L.abienus başka·nlığfhda·

i.ö.

40

yılında. Straton.ike·

ia'-ya sa,ldıırmtşlar ancak .büyük bir başaırı He geri püsk~rtülmüşlerdir. Bunun .

üzerine· Labienus, La,g·lna .Hekate t,apınağını yoğmalayara'k intikam

a+mış-. tır. _. Laglna''Cfa bulunmuş olan b\r .yazıt bu dur-umu _. be!ge·ıemektedir (29).

.

. .

· . . Nekropol b'uıuntulanna .· göre Stratonik.eia yt:fkarıda sözünü ettiğim.iz

· dönemde ve Roma cağında eh parla'k qönemini. ya-şamıştır. Nekropol bu-·

·luntulanriın özel!ikıle Gec Helılenisfi.k ve Roma y'oğunluklu · olması: ve. ·acı­

lan mezarlann cok büyük .bi,r kısmında, her iıki· döneme ait eserlerin· bir-likte bulunimaları mezarların uzun süre. ·k·uJ.laınıldığını · gösterme·ktedir. Nek-ropplde üc a.yrı yörede y,apt,ğı,mız ca,lışma,tar s.onucunda: a.ctığımız

mez~r-.ıcirdan gelen Ter.rac0ttalar aırasında iğdemir ve Kabasa-kız ·mevkiiridekiler ·

'6rken İmparatorluk dönemine, Aldağ ·mevkHndekiler ise He·ııenistik dönem

.ile Erken İ.mparatorlu'k ·döneımine .tarihlenmişlerdir. NekropÔlde ele gecen ·

en eski tarihlıi TerracoUaılan Aldağ mevki indeki mezarlar. vermiştir (Res.

. . .

(2.4) Boysal 1, 12·9. .

(25) G. E. Beıan, Turkey Beyond the Meander,. London 19'71, s. 94.

('26) A.g.e., ,ayrıc,a: Şahin 1, .,3·4. · ,

(27) · G: Ler.oux, Lagynos, .Par,is 1.913, 102.

(2i8'r Akarca 1, 7ı&; RE W, A, 1 3'2-2· (Ruıge) .

. (2·9) Şahin 1, ;44· - 415.

. '

14). Stratonikeia -terracottaları kentin

i.ö.

2. yüzyılın . fılk yarısı He -İ.S. 2.

yüzyılın ilk y-ansı arasındaki forihini temsil eden buluntulardır. Bu

tarih-ten sonra,ki döneme a•it' T.erracotta ele ·geçmemiştir.. : .

) . . .

·stratonikei,a'·nın İ.S. 2, yüzyılddn sonraki dönemini · genelli-k•le -to.rba

. · formlu unguentariumlanr:ı bozülmuş· bir formu olarak ka_bul ettiğimiz .. uiıgu­ entariumlar (Res. 15) _{. .}

ve

La_. ·rnbo,ıar_. · (Res. ·16) temşH etmektedir. _. · · _.

. .

· Kentin Bizans döneminde. bir piskoposluk merkez·i olduğunu da

:bili-yoruz (3Ö) .' Bu döneme ·ve aaha sonra-ki döne.mi ere ait buluntular ise_

·

yi

,

ne

mez-ar- buluntusu olan Laımbalardır .

... Strdtoni'keia n:ıezarlıklarınd,a ele g~çen ve çeşitıı.i ·ctevir-lere ait ma,ıze­

.meden. anlaşılmaktadır ki, .kentin kuruluşu en azından. Arkai:k cağ içlerine ·

·kada:rtizanmakta,ysa ·da. en parlak dönemi·

L

Ö. 2. yüzyılda baş1loyıp_Roma ':'

· Bizans .dönem•Jer+nde sürdüğü v.e ke,ntin-bul_unduğu çe,vre için bir

metropo-. li·s karakteri taşıdığı sonucuna _ulaşıyoruz . .

·

*

'

'

KI'SA'L'l'MALAR

Akaı·ca ı

.

...

:

...

·

A. · A·karca - T. Ak:arca, Milas Coğrafyası, 'l'arihi. ve

.Al'keolojisi İstanbul 19ı54. .

Boysal. 1 ... . Y. Boysal, "Stratonikei:a",

s.

u.

Edebiyat ·Fakültesi

Dergisi, Konya 19-83:

s.

·12,3 -.Ü4.. . . .

Coldstream, GGP .. ... .. . .. .. . .. J, ..

N.

·

Coldstr~a~. ·Gı·~Gk Geometrik_ PQtta·y; _London

.1968.

H ero dotos · ... .-... · · H·eı·o,~ot - v Taı·ı'hı·, Herodo_ tos, Çe.v. • M .. o" kın~n. İ_ _stanıbul • .

. .

19'7'3 .

Şahin l ... , ... · M. Ç. Şahin, Tlıe. PoHtical and_ ReHgious Structure in

thc Tcrritory_ of St~·~tonilreia in Ca.~·ia, Ankara_ 197'3 .

.

Şahin 2

Özgiinel 1

_{···.···}

_···

(.30) G. E. Beıan, a.g.e., 99.

M. ç; Şa'hin, "Two New Inscription::: from Lag-ina",

Anadolu XV1H, 1'97'3, s. 110. vd ..

c. özıgüne-ı. Kaı·ia · Geomatrilt Seramiği, .Ankara 1'972.

... .

.

..

.

ıtes\Ul ı oınocboe

·

_s1-'

Resim 4 Pellke

ı

?111111

rıı

Resim 3 Kotyle

I

. Resim· 5 Yivli Pelike

- 5 2 - ·

.

.

'

\

Resim 6 Palmetli Lekythos Res.im 7 Calyx-cup

•P

•

\

Resim 8 Unguentarlum Resiı;n 9 Lamba

-Resim 10 Kase Resim·

u

Küresel Qövdell Kase

•)

Resim 12 Lamba Resim 13 Kabart'malı Lagynos

"

..--Resim 14 Figürin

Resim 15 Lamba .Resim 16 Torba Foı·mlu Unguentarium