CUMHURİYET
llli=IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIİİIIIIIIIIIIIIMIIIIIIIIIIIİIIIIIimilimililllllllllllllllllllllllllllllllllllllllll?HIIi
T A R İ H Î B A H İ S L E R
|
l l l l = l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l ! l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l t l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l |||||||||||||||||||||I İ I ||||||||||İ İ I |£ l l l l M - gBizde ilk lise açılalı 90 yıl
o l u y o r : G a l a t a s a r a y
i l
1807 senesi hazi-rarımın yîrfrti bi ri n d e bir cu m a gü n ü P a d iş a h S u ltan Atıdülâziz O rta köy
camiinde vapılaıı
selâm lık resm in den sonra güzel
b ir yaz havası içinde Parise seya-l hat etm e k için Sultan iy e V a p u r u n a binmiş, m aiyetinde üç h a rb ge misi de kendisin e r e f a k a t eyle m iş ti. S a lta n a tın ın henüz altın cı sene sinde b u lu n u y o r , k u v v e tli bir harp
d o n a n m a vficude getirm ek, br-
d u y u tensik eyle m ek için b ü y ü k mesai s a r f e yliyordu. Mısıra seya
hat ederek bir ey ale tini gezmiş,
Üçüncii N ap olv onun Pariste açtığı ser giyi z iy ar et için yaptığı daveti
habıı! eylem işti. Sey ah ati büyük
bir d ebdebe içinde geçti. Farisi,
L o n d r a ’yı ziy aretten sonra Mer
kezi A v ru p ay ı do laş arak T u n a yo- liyle V arna lim anına, oradan Ka ra deniz yoliyle kırk sekiz g ünlük bir seyahati miiieakip b ü y ü k şen li k l e r içinde Is ta n b u la d ö nm üştü .
T an zim at ricali askeri ıs la hata
e h e m m iy e t veriyor, m a a r if işle riy le o k a d a r meşgul o lm u y o rd u . Tıb biyeyi askere doktor, H arbiyeyi o rd u y a zabit y e tiştirm e k İçin aç mıştı. Askeri Tıb biye ve H a r b i m
de yetiştirici sınıflar istisna edi
lecek o lu r s a hiç b ir lisemiz, o rta m ektebim iz yoktu . 1803 senesi o- cak a y n ıd a Ayasofya civ a r ın d a bü y ü k b i r bin ada Darülfiirıun h a m i y le bir Ü niv ersite açılmış, fak at ta-
lebes iziik yüzünden k apatılm ış tı.
D a r ü l f ü n u n d a verile n serbest ders leri m edrese ta le b e le r i dinliyordu. Müessesenin açılışından b ir *v ge çince ram azan ayı geldi. Medrese ta le b e le r i ram azan avında tıtıpara t o r l u k m e m le k e t le r in e d a r ı l ı r l a r dı. Mual lim ve taleb e noksanı bu
Y a z a n
E M İ N Â L İ Ç A V L I
liyord u. o n u n i- Çin M ü s lü m an . Kum, Y ahudi, Er meni K atolik E r meni Gre gnriycn,
K ato lik L â t i n
ilim mfiessesesinin h u su f u n a sebep oldu. Padişahın F ra n s a v a seyahati m üspet bir netice verm işti. Üııivci- siteyi besiiyecck liselere ihtiyacı mız vardı. P r o g r a m l a n ve teşkilâ tı ta m a m i y le Franaadalıi liselerin ayni, te dris heyeti Frans anııı ıııilm la* m u a llim le rin d e n vücufle geti rilm iş bir irfan ocağı derh al faali
yete geçirilmeli idi. H ariciye Nâ
z ı n F u at Paşa A v ru p a se y a h a t in de P adiş aha r e f a k a t ve re h b e r lik etmiş, böyle bir m ek teb in vücu de
getirilm esinde âmil olm uştu. Is-
ta n b u l a avdetinde S adrâzam Ali
Paşayı kendisine şiddetle t a r a f t a r b u lm u ş t u . P adiş ahın A v ru p a seya hatinin daha senesi d o lm ad an 1868
nisan 27 de yeni aç ılmak istenen
m e k t e p için talebe kaydttıa baş lanm ış idi. Bev oğlu nda kışla için
y apılm ış biiyük güzel bir bina
m e k te b e tahsis edildi. F ra n s a bü tü n idare ve m u a llim in k ad ro s u nu te m in etmişti. T e rli m u a l li m lerd en de istifade e dil iy ordu. Böy
lelik le Fransız, Ingiliz, İtaly an ,
T ü rk , Rum, Erm eni ve Yah udi bir talim ve te dris heyeti teş ekkül e-
d iyordü. Maam afih h â k im iy e t
F r a n s ız la r d a idi. S o n ra la rı Ceza y i r F ransız m a a r if m ü d ü r ü tâyin edilen De Salve m ek teb in ilk m ü d ü r ü oldu. İkinci m ü d ü r de Fran-
Şızdı. Bir ikinci, T ü r k m ü d ü r
tâ yin o lu nm uş, fa k a t kısa bir
hıü ddet sonra azle dilm iş idi.
T e d ris a t ta m a m iy le frangızca ce
rey an edecek, is tiv e n lc r için tiirk- çe sın ıflar d a açılacaktı. Fransız ca d e rs le rin d e hiç ihm al gösterilme
miş, h a t â lâtiıiee, y u nanca bile
p r o g r a m la r a İthal o lu n m u ştu . Mek
iebin tces üsü ııde miihim b ir ga
ye ih m al edilm em işti. B ugün İçin
pek de o k a d a r m ânâsı olm ıyan
İttihadı a n asır en b ir in ci safta
ge-m ille tle rin e ayrı ayrı ge-m i k t a r ay
rılmıştı. M ü s lü m a n l a r k endileri
İçin pek garip olan bu m üesseseye katiyen i t im a t ve te m a y ü l göster m iy o rlard ı. B ü tü n şiddetli pro p a g an d ala ra, te ş v ik lere rağm en müs liiİriaıı taleb e b u l u n m u y o rd u . Alev cul ta lebenin vârisi mecani old u ğu h ald e bu İtim atsızlık devam et mişti. G a la ta s a ra y ı Uç t ü r l ü şaha-
d etm em e te r ti p etmişti. Birisi
tü r k ç e d e n , d evrinin en kuvvetli
tü r k ç e , arapça, farisi hocâia rı ta ra fın d an v erile cekti. M a a m a f i h 'b t ı şube o k a d a r ehe m m iy e t k azan m a
nııştı. Bu şn heden İlk elli sene
içinde m ezun o la n l a rı n m e c m u u
176 kişid ir ki o r t a la m a h e r sene
d ö rt kişiye bira* yaklaş ır, b u hı sım da fizik, kim ya, m a t e m a t ik gi bi İlmî te d r i s a t yap ılmaz, öğre tim
y aln ız tü r k ç e lisanına in h is a r e-
derdl. İkinci ş a h a d e t n a m e yalnı*
frangızca, üçünciisü tü r k ç e ve fr an sızcadan olacaktı. M e k t ı b i n ilk te sis ta r ih in d e n 1918 *en“s! Birinci l ’mıımi H arbin nihayetine k a d a r G a la ta s a r a y Lisesinin fransızca şu besinden m ezun ola n la rın m ik tarı 47.7 dir. h u m 'M a r ın an cak (31) I İs lâ m , 390 i hırislivandır. insanı hay r e t ' e r içinde b ır a k a n bu r a k a m la r ın yazılış ın da bir m ü r e tl lp ha
tası olması ih tim alin e karşı yazı
İle de tevsik edilse fe na olmıya- cak tır. T e k r a r l ı y a l ı m :
İlk elif sene ir in de F r a n
sızca şubesinden m ezun o la n l a r
d ö r t yüz yir m i beş kişidir. B unun
otu z beşi Islâm. Uç yiiz doksanı
hıristi.vandır. O 'g er fransızca v#
T ü rk ç e şa h a d e tn a m e a la n l a rı n 620 si h ır tslly a n (455) m ü s lü m a n olm ak üzere (1075) kişidir. B n ta d a kısaca m ü s lü m a n r e Hıristiyan t â b i r l e r i ni k u llan ıy o ru z. Ç ünkü gay rı mils lim ler içinde Bulg ar, Sırp, Rum,
E rm eni, K atolik, Ortodoks, P r o
te sta n. SUryani, G eld anl, Marunl, Yah udi gibi m u h t e li f din r e mez h e p le r e tes ad ü f olaeagı gibi Islâm- l a r ara s ın d a da bu tarifi göze al m a k lâzım dır. Meselâ Ir a n D ahi liye Nazırı, V iy ana S r f i r gibi zat l a r G a la ta s a ra y m e z u n u d u r la r . M ektebin İlk açılısın da B u lg a r ço
c u k la r ı epeye* b i r m evki tu t a r .
R n lg a rtsta n m m e ş h u r Başvekili
Isia nbuto f, B alkan M u harebesinde Istanbu.in m u h a s a ra eden G eneral
S a v o r n f G a la ta s a ra y d a n şah ad etn a
me alm ıştır. M ektebin ilk şaha
d e tn a m e a l a n l a r t İçinde blb mfiu- I ü m a n a tes ad ü f edilmez. Üçüncü ş a h a d e tn a m e a lm a k senes inde İlk T ü r k ta l e b e m e z u n l a r ara s ın d a b u lu n u r . Bu, uzun b ir m ü d d e t Ga- l a t a s a r a y d a m ü d ü r l ü k etmiş, Ma â rif N azırlığ ında b u lu n m u ş , Syan- dan M ü v e r r ih A b d u r a h m a n Şere f Beydir.
M ektebin İdar e ve t a l im he y e ti ne v erilen m a a ş la r şimdiki t e l â k kimize göre es atiri b ir r a k a m arz eder. B ug ü n ü n rayiç B atın a göre
on beş bin, on hin lira aras ında
tÇmevvüç eder. İlk F ransız m ü d ü rü n d e n so nra E rm en i V ah an , Rum
F oliyadi, Y an y alı Sava Bey ler
y ekdiğ erin i ta k i p etmiş, sonrala rı
te dris ve id are te şkilâtı Fransız-
l a r d a k a lm a k üzere T ü r k l e r d e n
m ü d ü r ta y in o lu n m u ş t u r. Mezun
ta l e b e n in beheri İçin ted ris m a s
rafı Olmak üzere sarfedilen m i k
t a r b u g ü n k ü p a r a fi a tm a göre bir b u ç u k milyon lirayı bira* m üteca Vizdir.
G a la ta s a ra y Sultanisi m e z u n l a r ı nın m i k ta r ı b i r çok lv icaçlar ge çirmiş, bazan m ü s lü m a n u n s u r ek seriy et teşkil etm iş İse de netice yüzde kırkı te cavüz eyİem cm iştir. Bu hal M eşrutiyetin ilâ n ın d a n se kiz sene so n ra m e k t e b in fr an sızca ve tü r k ç e şubes inin t e k b i r m ezun v e rm e siy le d evam eder. 1910 sene
si İs ta n b u l m e b u s u O rfan id es E-
fÇndinin oğlu p a r l a k b i r im tihan v e re r e k ş a h a d e tn a m e alm ıy a m u vaffak olu r. M aam afih y aln ız fran stzca şubesin den meZUn oİan ita
b a iki m ü s ta i t ta lebeyi de u n u t
m a m a k lâzım dır. B u n la rın biri
B om anyalı J a k , diğeri de İ s ta n b u l lu Leon’d ur. D em ek İti m e k t e p o sOne Üç mezun verm iştir.
M e k te p te b ü y ü k b ir ta h a v v ü l C u m h u r i y e ti n ilânı ile b a ş l a r. Uç şhb ed en m e z u n iy e t dip lomas ı, bir e indirilir. Ruam ı gayrı milsllm un- shrla rııı m i k ta r ı yüzde altm ıştan,
yüzde tıire d ü ş m ü ş tü r . MCZnnla-
rt büvilk b ir dağılış halin
de Parts, Lortdra. Sofya, Ati
na. K a h ire gibi şehirler* dağıl
m ışla rd ır . M ektebin en m ü s m ir
m evzun hariciyedir. İlk *111 seti» zhrfın da on b ir sefir yir m i h a r i
ciye m e m u r u y e tiştirm iş tir , iki
m ü m ia* şairim iz in de bu «ır ala rda
o k u d u ğ u n u unutmamak lâzımdır.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
