L~MAN TEPE'DE ELE GEÇEN B~R MYREN F~GÜR~N
PARÇAS~`
SEVINÇ GT:SEL
Liman Tepe kaz~lar~nda 1993 y~l~nda ele geçen pi~mi~~ topraktan bir Myken figürin ba~~, Bat~~ Anadolu'da Myken kültürü etkisinin ticari ili~kilerin ötesinde çok daha etkili nedenlere dayand~rabilece~ini göstermesi aç~s~ndan önem ta~~maktad~r'. Bu figürin ba~~, Liman Tepe'nin II 1 tabakas~nda aç~~a ç~kar~lm~~t~r. Bu tabaka, yüzeyin hemen alt seviyelerinde fazlaca tahrip olmu~~ Geç Tunç Ça~~~ kal~nt~lar~n~~ içermektedir2.
Myken figürin ba~~~ katk~~ maddesi olmayan, ar~nd~r~lm~~, temiz kilden olu~an bir hamur yap~s~ndad~r. Hamur rengi koyu pembe, astar rengi bej/krem olup perdahl~d~r. Ba~~ ve yüzdeki detaylar ise, k~rm~z~~ renkte boyal~d~r [Lev. 1: 1-4; Lev. 2:1-4].
Figürin ba~~~ burnun alt hizas~na kadar korunmu~tur. Kurs biçiminde olan tepe k~sm~~ çok hafif bir bombe yapar. Yüz üçgen ~ekline yak~n bir form verir. Gözlerin bulundu~u k~s~mlardan belirgin girintiler olu~turur. Birbirine yak~n olan gözler k~rm~z~~ renkte boyal~~ ufak kil parçac~klanyla verilmi~tir. Burun dikey ve düzgün bir kabaru halindedir. A~~z k~r~kur. Ancak k~rm~z~~ renkte boya ile verilmi~~ dudak izi çok az korunmu~tur. Al~nda k~rm~z~~ renkte dalga ~eklinde verilmi~~ saç perçemini an~msatan süsleme görülür. Al~n hizas~ndan ba~layan ve kurs biçimindeki tepede de devam eden k~rm~z~~ renkte dalga, ba~~n arkas~nda enseye do~ru uzanmaktad~r. Bu özellikleriyle bir kad~n ba~~na ait oldu~u aç~kca görülen bu parçan~n korunan yüksekli~i: 1.7 cm, tepe k~sm~n~n çap~: 2.6 cm., geni~li~i ise 2.7 cm. dir.
"Liman Tepe'de Ele Geçen Bir Myken Figiirin Parças~" ba~l~~~~ alt~nda sunulan bu çal~~man~n Almancas~= Istanbuler Mitteilungen süreli yay~n~nda yay~nlanmas~~ çal~~malar~na devam edilmektedir.
1 LMT. 93/1 envanter numaral~~ Myken figürin parças~~ üzerinde çal~~ma olana~~~ sa~layan ve yay~nlanmas~~ konusunda destek veren Liman Tepe kaz~~ ba~kan~~ hocam, Prof. Dr. Hayat Erkanal'a çok te~ekkür ederim.
2 H. Erkanal, S. Güne', "1993 Liman Tepe Kaz~s~" XVI. Kaz~~ Sonuçlar~~ Toplant~s~, I, 30 May~s-3 Haziran 1994, Ankara, 1995: s. 265, res. 3, ~ek. 3.
Liman Tepe Myken figürin tipi Yunanistan'da ve Ege'de Myken serami~i gibi uzun bir dönem içinde görülmektedir. Çe~itli merkezlerden ele geçen ve farkl~~ tipleri temsil eden bu figürinler, A Furumark taraf~ndan yap~ lan bir ara~t~rmayla Yunan alfabesindeki benzer sembollere göre, "Phi" (c13) "Tau" (T) ve "Psi" )olarak tan~mlanm~~ur3.
Furumark'~ n morfolojik olarak üç kategoride toplad~~~~ bu figürinler, Geç Hellas III Dönemini kapsamaktad~r. Buna göre, "Phi" (cI)) tipi GH III A 2'de görülür ve kullan~m süreci bunu takip eden safhada da devam eder. Tip "Tau", T 1=III A 2-B ve T 2=111 C l'de yo~unla~maktad~ r. ~ki çe~idi bulunan "Psi" (Y) tipi ise, 'P 1= III B; 'P 2=111 C 1 dönemlerine tarihlendirilmektedir 4. Myken kad~n figürlerinin bu geli~iminde Geç Tunç Ça~~ nda sevilen ya da moda olarak yorumlanan ögelerin önemli rolü oldu~u anla~~lmaktad~ r 5. Anadolu'da Myken figürin örne~i yok denecek say~dad~ r6. Bu nedenle Liman Tepe figürin parças~~ ayr~~ bir önem ta~~ maktad~ r. Myken figürinleriyle ilgili tipolojik analizde bu ba~, tüm ayr~ t~ larlyla Psi (T) grubunu temsil etmektedir. Liman Tepe figürini ba~la ilgili belli bir tan~m verebilmekte, gövde formu ise anla~~ lamamaktad~r. Genel olarak figürinlerle ilgili tip ayr~mlar~ nda "Phi" ve "Tau" tiplerinde ellerin kavu~turulmu~~ oldu~u, "Psi" tipinde ise, kollar~n iki yana aç~ k oldu~u dikkati çekmektedir. Furumark'~ n "Psi 1 ve 2" olarak ay~ rd~~~~ figürinler E. French taraf~ ndan "Hallow Psi tipi, "Psi" tipi, "The higt-waisted Psi" tipi ve "Late Psi" olarak alt gruplara bölünmü~tür 7. Bu tipler aras~ nda sadece ba~~ tipi ve boya bezeme biçimi aç~s~ ndan yap~ labilen kar~~la~t~rmalarda Liman Tepe figürin ba~~n~n her yönüyle "Psi" tipine girdi~i ve Furumark'~ n ayr~m~ na göre, "Psi 1", French'e
3 k Furumark, The Chronology of Mycenaean Pottely Stockholm 1941: s. 86-87. Res. I.
4 e s 88
5 E. French, "The Development of Mycenaean Te~rracotta Figurines", The Annual of the
British School at Athens 66 (1971): s. 106.
6 H. Schmidt, Heinrich Schliemann's Sammlung, Trojanischer Alterttimer. Berlin 1902: S. 170-171, No=3562 ; K.B. Gödecken, "A Contribution to the early history of Miletus: The settlement in Mycenaean times and its connections Overseas", [ed. E. French - K. A. Wardle] Problemsin Greek Prehistoly. Manchester 1986: Lev. 19: f.
7 A. Furumark, The Chronology of Myenaean Pottely Stockholm 1941: Res. I; E. French, "The Development of Mycenaean Terracotta Figurines", The Annual of the British School at Athens 66 (1971): S. 126-128, 131-139, Res. 1; E. French, "Mycenaean Figures and Figurines, Their Typology and Funciton", Sanctuaries and Cults in the Aegean Broze Age (ed. R. Ragg - N. Marinatos) Stocholm 1981: S. 173-178.
LIMAN TEPEDE MYKEN F~GÜR~N PARÇASI V
göre ise, "Hallow Psi" ve "Psi" tiplerine yak~n oldu~u görülmektedir. Bu figûrinlerde ba~~ poloslu olup perçemlidir8. Bu gruba ait örnekler "Tau" (T) tiplerinden itibaren görülen perçemi ve polos ba~l~~~~ devam ettirir. "Psi" (Y) tipi perçem görünümünde boyal~~ ve kavis yapan polos örnekleriyle Liman Tepe figürin ba~~na daha yak~nd~r. Kar~~la~unlabilecek figürin örneklerine Tiryns°, Khalkis1°, Perati" ve Melos adas~nda Phylakopi'de 12 rastlanmaktad~r. Al~n üzerindeki perçem biçimi aç~s~ndan daha çok Zygouriesis ve Prosymana" figürinleri süslemeleriyle benzerlik kurulabilir. Ba~~ biçimi ve süslemesi gibi benzerliklerin ~~~~~nda Liman Tepe figürinin "Psi" örnekleri gibi iki yana aç~k kollar~~ olan ve sütun görünümlü bir gövde yap~s~na sahip oldu~unu söylemek mümkündür18.
Bu tip figürinler "Tau" tipi gibi Geç Hellas III A-B dönemlerinde görülür. Argolis Bölgesinde Berbati yak~nlar~nda bir mezardan ele geçen figürin "Psi" tipini temsil etmektedir. Bu mezar di~er buluntulanyla birlikte
8 E. French, "The development of Mycenaean Terracotta Figurines", The Annual of the
British School at Athens 66 (1971): S. 128-129.
9 G. Touchais, "Chronique des Fouilles en 1977" Bulktin de Correspondance HeMnique, CH (1978): S. 666, Res. 64; K. Kilian, "Ausgrabungen in Tiryns 1978, 1979", Arrhiologischer
Anreiger Heft 2 (1981): S. 157. Res. 11.
10 V. Hankey, "Late Helladic tombs at Khaliks", The Annual of the British School at Athens 47 (1952): S. 88, Abb. 7: 477.
it E. E IAKLIBLH, FIEPATHTO NEKPCYTMDEION, rIlINAKEE, AeFINAIE 1969: Lev. 43: 1163, Lev. 107: 341-342.
12 T. D. Atkinson, R. C. Bosanquet, C. C. Edgar, Excavations at Phylakopi in Melos
Conducted by the British School at Athens. The Society for the Promotion of Hellenic Studies.
Supplementary Paper No: 4. London 1914: S. 178-180; A. Furumark, "Linear A and Minoan
Religion" Opuscula Atheniensial 17 (1988): Res. 3 (B 20).
18 C. Blegen, Zygouries. A Prehistoric Settlement in the Valley of Ckonea Cambridge 1928: Res. 194.
14 C. Blegen, Prosymna. The Helladic Settlement Preceding the Argive Heraeum Cambridge 1937: Res. 278: (759-610).
18 Prof. Dr. Arma~an erkanal Atina Milli Müzesini ziyaretinde burada sergilenen ve buluntu yeri Urla-Klazomenai olan bir grup Myken serami~i ile birlikte "Psi" tipine giren kollar~~ iki yana aç~k Myken figürinin bulundu~u konusunda beni bilgilendirmi~dir. Liman Tepe figürin ba~~n~n Atina örnekleri aras~nda gövdesi korunmu~~ fig~:~rine ait olup olmad~~~~ taraf~m~zdan ne yaz~k ki kontrol edilememi~tir. Ancak Atina Milli Müzesinde çekilen örneklerle ilgili foto~raflar~~ görme olana~~~ sa~layan ve çali~ma~nla ilgili yönlendirici katlular~m esirgemeyen hocam Prof. Dr. Arma~an Erkanal'a bu vesile ile te~ekkür etmek isterim. Atina Milli Miizesindeki söz konusu figürin gövde parças~yla ilgili ilerde gerçekle~ebilecek bir çal~~ma olana~~~ ile bu konu daha ayr~nt~l~~ ele alinabilecektir.
GH III A-B dönemlerine tarihlendirilmektedir16. Mykenai'de GH III A 2 kal~nt~lar~~ aras~nda ele geçen "Psi" tipi figürinin yan~~ s~ra GH III B erken ve geç safhalarma tarihlenen örne~e de rastlanm~~t~r'''. Dendra, Zygouries, Thebes ve Prosymna'daki örnekler ise, GH III A 2'den GH III B'ye geçi~~ dönemine verilmektedir '8.
Belli bir koronolojik geli~im içinde ele al~nan Myken kad~n figürinlerin kökeni daha çok Erken Hellas dönemine uzat~lmaktad~ r'°. C. Blegen Zygouries'de Geç Hellas Dönemi'ne ait Myken figürinlerinin Neolitik ve Erken Hellas Döneminden itibaren bilindi~i ve yayg~n oldu~u görü~ündedir. Yunanistan'da en erken Geç Hellas III A dönemine tarihlenen figürin, Pylos'da bir tholos mezar buluntusudur. Ancak Myken figürinlerinin Yunanistan üzerindeki geli~iminde Orta Tunç Ça~~~ sonlar~ndan itibaren ba~layan ve Geç Tunç Ça~~~ boyunca süren Girit etkisinin önemli rol oynad~~~~ anla~~ lmaktad~ r20. Korakou ve Mykenai'den iki figürinin destekledi~i gibi Myken figürlerinin erken örnekleri Girit örneklerine daha yak~nd~r. Bu figürinler aras~nda "Psi" (4/ ) tipi, Alexiou'ya göre Girit figürinlerini daha çok an~msat~r. "Psi" tipi kollar~n~~ açm~~~ Girit tanr~çalar~~ görüntülerini verir". Liman Tepe figürin ba~~nda gerek al~ndaki perçem gerek enseye do~ru uzanan dalga bezeme hem Girit hem de Myken saraylarm~~ süsleyen fresklerdeki figürlerin saç tipini an~msatmas~yla dikkat çekrnektedir.
Myken figürinlerinin ta~~d~~~~ anlam ve fonksiyonlanyle ilgili olarak daha çok buluntu durumlar~~ dikkate al~nm~~t~ r. Bu figürinler Yunanistan'da çok 16 E. Holmberg, A Mycenaean chamber Tomb near Berbati in Argolis Humaniora 21. Göteborg 1982: S. 43-48, Res. 27.
17 E. French, "The Development of Mycenaean Terracotta Figurines", The Annual of the
British School at Athens 66 (1971): S. 126, Lev. 18 c. 18 a.g.e., s. 127.
19 C. Blegen'e göre, Myken kad~n figürinleri Neolitik Ça~'dan itibaren tan~nan ve geni~~ bir da~~l~m alan~~ gösteren gelene~i devam ettirmektedir; C. Blegen, Zygouries Prehistoric Settlement in the Valley of Cleonea Cambridge 1928: S. 185. öte yandan GH III Aya verilen ilk Myken f~görini, Pylos'da tholos mezarda ele geçmi~tir; E. French, "The Development of Mycenaean Terracotta Figurines", Teh Annual of the British School at Athens 66 (1971): S. 103. 2° E. French, "The Development of Mycenaean Terracotta Figurines", The Annual of the British School at Athens 66 (1971): S. 105.
21 L AXE.~cru "H MINQ ~KH OEA MEO' YWOMENQN XEIPQN" KPHTIKA XPONIKA MA ~OE —AYPOYETOZ, TEXXOE II 1958: Etx: 1-2.
LIMAN TEPEDE MYKEN F~GÜR~N PARÇASI 29 az~~ in situ olmak üzere Myken kültürünün yay~ld~~~~ merkezlerde yerle~melerden ve mezarlardan ele geçmi~tir22. Figürlerin dini bir niteli~i olup olmad~~~~ henüz aç~k de~ildir". Ancak Mykenai'de mabed kal~nt~lar~~ aras~nda ele geçen figürinlerden iki örne~in "Psi" tipini karakterize etmesi, Myken diniyle ilgili ba~lant~lar~ n~ n kurulabilece~ini göstermi~tir". Öte yandan mezar buluntular~~ da bu figürinlerin dini anlam~~ oldu~u görü~ünü ortaya koymaktad~r. C. Blegen Prosymna'da figürinleri hem~ire (dad~~ ?) olarak yorumlar25. Mylonas da çocuk gömülen ile figürinler aras~ndaki ba~lant~ya dikkat çekerek, figiirinlerin dini anlaml~~ olduklar~~ üzerinde durarak, "Phi" tipini ilahi bir hem~ire ve "Psi" tipini dua eden bir tanr~ça olarak tan~ mlar'''. Bu ara~t~rmalar kad~n figürlerinin ibadet / dua eder görünümleriyle bir tanr~çay~~ betimledikleri konusunda birle~mektedir. Liman Tepe figürin ba~~, bu görü~ler kapsam~nda olas~l~kla "Psi" tipi gibi iki yana aç~lm~~~ kollanyla ve dini anlam ta~~yan duru~uyla Myken tannças~ n~~ temsil etmektedir.
Liman Tepe Myken figürini hiç süphesiz Myken seramik buluntulann~n yan~~ s~ra Myken'lerin Anadolu'daki kültürel varl~~~n~~ ve külde ilgili etkinli~ini de kan~ tlamaktad~ r. Böylece Liman Tepe, Ege bölgesinde Genç Tunç Ça~~ nda merkezler aras~ ndaki kültürel ili~kilerde önemli bir konumda oldu~unu bu yaz~da bahsedilen önemli buluntusuyla bir kez daha ortaya koymaktad~r.
22 E. French, "The Development of Mycenaean Terracotta Figurines" The, Annual of the British School at Athens 66 (1971): S. 107.
23 R. ffigg. "The House Sanctuary at Asine Revisited", Sanctuaires and Cults in the Aegean Bronze Age (ed. R. ffigg - N. Marinatos) Stockholm 1981: S. 91-94, Res. 2; C. Renfrew, "The
Sanctuary at Phylakopi". Sanctuaries and Cults in the Aegean Bronze Age (ed. EUgg - N.
Marinatos) Stockholm 1981: S. 67-80, Res. 20 a-b, 24; K. Kilian, "Zeugnisse Mykenischer Kultausübung in Tiryns", Sanctuaries and Cults in the Aegean Bronze Age (ed. R. Hügg - N.
Marinatos) Stockholm 1981: S. 54, Res. 6-7.
21 E. French, "The Development of Mycenaean Terracotta Figurines", The Annual of the British School at Athenes 66 (1971): S. 107.
25 C. Blegen, Prosymna. The Helladic Settlement Preceding the Argive Heraeum
Cambridge 1937: S. 255 W.
SEVINÇ GONEL KATALOG
Levha = 1 : 1-4; Levha = 2 : 1-4 Cinsi: Myken figilrin parças~~
Bul. Yer: Alan:V-7 Plankare: I-Xd-k Derinlik: 4.05 Tabaka: II 1 Dönem: GBZ; GH III 1 -C Teknik: el yap~m~~
Hamur: Myken serami~i [Hamur no: 700]: ince nitelikli Hamur rengi: 5 YR 6/6
Astar: içte 1
d~~ta 10 ve 7/3 Firmlama: iyi pi~mi~~ Bezeme rengi: 2,5 YR 4/8 Kan envanter No: LMT. 93/1
Sevinç Günel
Levha 1:1 Levha 1:2
Levha 2:1
