T.C.
GAZø ÜNøVERSøTESø EöøTøM BøLøMLERø ENSTøTÜSÜ DEKORATøF ÜRÜNLER EöøTøMø
ANA BøLøM DALI
EöøTøLEBøLøR ZøHøNSEL ENGELLø ÇOCUKLARA BECERø KAZANDIRMADA KARùILAùILAN SORUNLARIN øNCELENMESø
YÜKSEK LøSANS TEZø
Hazırlayan ELøF ULUKAYA
Elif Ulukaya
EöøTøLEBøLøR ZøHøNSEL ENGELLø ÇOCUKLARA BECERø KAZANDIRMADA KARùILAùILAN SORUNLARIN
øNCELENMESø
T.C.
GAZø ÜNøVERSøTESø EöøTøM BøLøMLERø ENSTøTÜSÜ DEKORATøF ÜRÜNLER EöøTøMø
ANA BøLøM DALI
EöøTøLEBøLøR ZøHøNSEL ENGELLø ÇOCUKLARA BECERø KAZANDIRMADA KARùILAùILAN SORUNLARIN øNCELENMESø
YÜKSEK LøSANS TEZø
Hazırlayan Elif ULUKAYA
Danıúman:
Yrd Doç. Dr. Lale ÖZDER
L
JÜRø ÜYELERøNøN øMZA SAYFASI
058127201 no‘lu ELøF ULUKAYA‘ın “E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocuklara Beceri Kazandırmada Karúılaúılan Sorunların øncelenmesi” baúlıklı tezi……….………..tarihinde, jürimiz tarafından El Sanatları Anabilim Dalı, Dekoratif Sanatlar E÷itimi Yüksek Lisans / Doktora / Sanatta Yeterlik Tezi olarak kabul edilmiútir.
Adı Soyadı ømza
Üye (Tez Danıúmanı): Yrd Doç. Dr. Lale ÖZDER
Üye : ... Üye : ... Üye : ... Üye :………
LL
ÖNSÖZ
Gazi Üniversitesi E÷itim Bilimleri Enstitüsü, El Sanatları Anabilim Dalı, Dekoratif Sanatlar E÷itimi Yüksek Lisans Tez çalıúması olarak hazırlanan bu araútırmada “E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocukların øú ve Meslek Okullarında Uygulanan El Sanatlarına øliúkin Becerileri Kazandırmada Karúılaúılan Sorunların øncelenmesi” amacıyla yapılmıútır.
Araútırmanın birinci bölümünde problem durumu açıklanmıú, ilgili araútırmalar ve yayınlar özetlenmiútir. Bu bölümde ayrıca araútırmanın amacı, önemi, sayıtlılar, sınırlılıklar ve tanımlara yer verilmiútir. økinci bölümde araútırmanın yöntemine iliúkin bilgiler, araútırmanın modeli, evren ve örneklem, verilerin toplanması ve verilerin analizi açıklanmıútır. Üçüncü bölümde bulgular ve yorumlar belirtilmiútir. Dördüncü bölümde ise sonuç ve öneriler yer almıútır.
Bu araútırma ile E÷itilebilir Zihinsel Engelli Ö÷rencilerin øú E÷itimi dersinde El Sanatlarına iliúkin hangi becerilerin kullanıldı÷ı ve bu becerilerin kazandırılması ve uygulanmasında karúılaúılan sorunları ortaya çıkararak, mesleki e÷itimin verimlili÷i için zihinsel engelli ö÷rencilere katkıda bulunaca÷ı umulmaktadır.
Araútırmanın her aúamasında de÷erli görüú ve yardımlarını esirgemeyen hocalarım Sayın Yrd. Doç. Dr. Lale ÖZDER’e, Sayın Yrd. Doç. Dr. Neúe GÜNEù’e ve Doç. Dr Güzin SÜBAùI’ya teúekkürlerimi bir borç bilirim.
Araútırmalarımda katkılarını esirgemeyen E÷itim ve Uygulama Okullarının okul müdür ve ö÷retmenlerine teúekkürlerimi sunarım.Çalıúmalarımın her aúamasında desteklerini esirgemeyen sevgili aileme ve eúim Yasin ATGÜDEN’e sabır ve yardımlarından dolayı yürekten teúekkürlerimi sunarım. Saygılarımla
Elif ULUKAYA 2009, Ankara
LLL
ÖZET
EöøTøLEBøLøR ZøHøNSEL ENGELLø ÇOCUKLARA BECERø KAZANDIRMADA KARùILAùILAN SORUNLARIN øNCELENMESø
Ulukaya, Elif
Yüksek lisans, Dekoratif Ürünler E÷itimi Bilim Dalı Tez Danıúmanı: Yrd. Doç. Dr. Lale ÖZDER
Ocak 2009
Bu araútırmada “E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocukların øú ve Meslek Okullarında Uygulanan El Sanatlarına øliúkin Becerileri kazandırmada karúılaúılan sorunların incelenmesi” amaçlanmıútır.
Çalıúmada öncelikle Ankara il merkezindeki MEB’na ba÷lı e÷itim uygulama ve iú e÷itim merkezleri tespit edilmiútir. Bu okullardaki iú e÷itimi dersi üniteleri incelenmiútir. Zihinsel engelli ö÷rencilere meslek kazandırmak için el sanatları e÷itimi verilirken ö÷retilmesi gerekli görülen beceri çeúitleri oluúturulmuútur.
MEB’na ba÷lı beú adet okul için e÷itim araútırma ve geliútirme dairesi baúkanlı÷ından gerekli yazıúmalar ile izin alınmıútır. Çalıúmalar Batıkent E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezi,Ça÷daú E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezi, Eryaman E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezi , Sincan Ali Aktürk E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezi, Yenimahalle Milli Piyango E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezinde yürütülmüútür.
øú e÷itimi dersi ö÷reticilerine belirlenen beceriler ile ilgili liste verilerek hangi becerilerin kullanıldı÷ı saptanıp eksiklikler giderilmiútir. Daha sonra ö÷retmenlere uygulanan ve beceri kazandırmada karúılaúılan sorunlar ortaya konulmuútur.
LY
Anketlerden elde edilen verilerin analizi sonucunda ise;
• øú E÷itimi Dersi Programında bulunan üniteler de belirlenmiú 11 adet becerinin yeterli olup, ö÷retilmesi gerekti÷i,
• Beceri çeúitleri ö÷retilirken en fazla Oyma Becerisinde daha sonra sırası ile Yakma, Dokuma, Dikme, Örme, ùekil verme, Yo÷urma, Dizme-Sıralama, Yapıútırma, Boyama ve Kesme Becerisinde zorlandı÷ı,
• Becerilerin kazandırılmasında en fazla ö÷renci grubundan kaynaklı güçlüklerle karúılaúıldı÷ı daha sonra fiziki ortamın, malzeme yetersizli÷inden kaynaklı sorunlarla karúılaúıldı÷ı saptanmıútır.
Yapılan çalıúmada zihinsel engelli ö÷rencilere beceri e÷itimlerinin önemine dikkat çekilerek ,e÷itim uygulama ve iú e÷itim merkezlerinde becerilere dayalı e÷itim verilmesi gerekti÷i düúünülmektedir. Zihinsel engelli ö÷rencilere zorlandıkları beceriler saptanıp bu becerilerin kazanılması için farklı ünitelerde çeúitli yöntemlerle e÷itim verilmelidir. Her ö÷rencinin baúarılı oldu÷u beceri belirlenip bu alanlarda istihdamı için uygun çalıúmalar yapılmalıdır.
Y ABSTRACT 7+($66(660(172)352%/(06(1&2817(5(':+(17($&+,1* +$1'&5$)760$16+,36.,//6,12&&83$7,21$1'352)(66,21 6&+22/6727+(0(17$//<5(7$5'(' 8OXND\D(OLI 0DVWHU·V'HJUHH'HFRUDWLYH3URGXFWV(GXFDWLRQ'HSDUWPHQW &RQVXOWDQW <UG'Ro'U/DOHg]GHU 2FWHEHU
In this research, it is aimed to examine the problems met while bringing the
skills of handscrafts which are being practiced at Work and Profession Schools for “Educable Mentally Disabled Children”.
In the study, education practicing and work education centers associated with the National Ministry of Education (N.M.E) in Ankara city center have been determined. The work education lesson units in these schools have been examined. While giving handcraft education to mentally disabled students in order to bring them a profession, the skill types which are thought to be necessary have been created.
For five schools associated to N.M.E (M.E.B.) with the necessary correspondency the permission has been taken from the head of research and development unit. The studies have been performed at Batıkent Education practice and work education center,Ça÷daú Education practice and work education center, Eryaman Education practice and work education center, Sincan Ali Aktürk Education practice and work education center,Yenimahalle Milli Piyango Education practice and work education center.
YL
By giving the related table to the work education lesson instructors, it has been observed that which skills have been used and the inadequacies have been eliminated. The problems met while bringing the skills introduced with the prepared questionnaires.
Performing the questionnaires and after verification and analysing the datas. • The eleven skill types specified for the work education lesson program units are adequate and should be taught.
• While teaching the skills difficulties have been faced mostly in engraving and respectively; burning, weaving, sewing, forming, kneading, setting-ordering, glueing, painting and cutting skills.
• While teaching the skills, the difficulties mostly arose from the student groups, than physical conditions and lack of tools lead to difficulties.
Results have been observed.
In this study, with attracting the importance of skill education for mentally disabled students, it is thought that education based on skills should be practiced in education practicing and work education centers. The skills in which the mentally disabled students have difficulties shuold be determined and for bringing these skills different methods for different units should be applied. The skills on which the students are successfull should be maintained and job opportunities at these fields should be examined.
YLL
øÇøNDEKøLER
JÜRø ÜYELERø øMZA SAYFASI……….i
ÖNSÖZ………ii ÖZET………..iii ABSTRACT………vi øÇøNDEKøLER...vii TABLOLAR LøSTESø………....xiv BÖLÜM I GøRøù Araútırmanın Problemi………..1 Araútırmanın Amacı………..…6 Araútırmanın Önemi………..6 Araútırmanın Varsayımları………7 Araútırmanın Sınırlılıkları ………8 ølgili Tanımlar………...…8 ølgili Araútırmalar………10 Kısaltmalar ……….…14
YLLL
BÖLÜM II YÖNTEM
Araútırma Yöntemi………..15
Evren ve Örneklem Grupları ………..…15
Verilerin Toplanması……….….16 Verilerin Analizi ………16 BÖLÜM III KAVRAMSAL ÇERÇEVE 1. Özürlü Olma Kavramı...17 2. Zekanın Kavramı………17
3. Zihinsel Engel (Zeka gerili÷i)………....…18
3.1.Tıbbi Yönden Geri Zekalılık……….………19
3.2.Toplumsal Yönden Geri Zekalılık………19
3.3.Zihni Geliúim Yönünden Geri Zekalılık………...…19
3.4.Psiko-Devimsel (Motor) Ve Zihni Geliúim Yönünden Geri Zekalılık.…19 3.5.Mesleki Yönden Geri Zekalılık……….……20
3.6.Zeka Bölümü Yönünden Geri Zekalılık………20
3.7.E÷itim Yönünden Geri Zekalılık………...……20
3.8.Kapsamlı Olarak Geri Zekalılık………20
4.Zihinsel Engelin Tarihçesi………..….23
L[
6.Zihinsel Engelin Sınıflandırılması………...…………24
6.1- Psikolojik Sınıflandırma Sistemi……….……24
6.2- E÷itsel Sınıflandırma Sistemi………..……27
6.2.1.E÷itilebilir Zihinsel Engelliler………27
6.2.2.Ö÷retilebilir Zihinsel Engelliler……….……28
6.2.3.A÷ır Ve Çok A÷ır Derecede Zihinsel Engelliler………28
7.Zihinsel Engelin Oluúum Nedenleri……….…29
7.1. Oluú Zamanına Göre Zihinsel Engel Nedenleri;………..………29
7.1.1. Prenatal Döneme Ait Nedenler……….…29
7.1.2.Perinatal Döneme Ait Nedenler……….…30
7.1.3. Postnatal Döneme Ait Nedenler………30
7.2. Türüne Göre Zihinsel Engel Nedenleri;………...…31
8.Zihinsel Engelli Çocukların Özellikleri………...……31
8.1.Zeka Gerili÷i Olan Çocukların Bedensel Ve Devimsel Özellikleri …….33
8.2.Zeka Gerili÷i Olan Çocukların Zihinsel Özellikleri………...34
8.3.Zeka Gerili÷i Olan Çocukların Sosyal Özellikleri………36
8.4.Zeka Gerili÷i Olan Çocukların Kiúisel Özellikleri………36
8.5.Zeka Gerili÷i Olan Çocukların Dil Geliúim Özellikleri………37
8.6.Zeka Gerili÷i Olan Çocukların øú Ve Çalıúma Özellikleri………37
9.Zihinsel Engelli Çocukların E÷itim Tarihi………..…38
[
10.1. Tıbbi (Psikometrik) Tanılama Modeli………...…40
10.2.E÷itsel Tanılama Model………..…40
11.Türk Milli E÷itiminin Amaçları……….……42
11.1.Genel Amaçlar………42
11.2. Özel Amaçlar……….………43
12. Özürlüler øle ølgili Sosyal Politika………43
13. Özel E÷itim………...……44
13.1. Özel E÷itim Kanunu………...……44
13.2. Özel E÷itim Kurumlarının Amaçları………..……45
13.3. Özel E÷itim ølkeleri………46
13.4. Özel E÷itime Muhtaç Çocuklar………..……47
13.5. Özel E÷itimin Tarihçesi……….…49
13.5.1.Özel E÷itime Muhtaç Çocuklar øçin Ülkemizde Var Olan E÷itim Ortamları ……….………...50 14. Rehabilitasyon………..……….51 14.1.Koruyucu Rehabilitasyon………52 14.2.Tıbbi Rehabilitasyon………...……52 14.3.Psikososyal Rehabilitasyon……….………52 14.4.Ev Rehabilitasyonu……….……52 14.5. Mesleki Rehabilitasyon………..…52
14.5.1.Mesleki Rehabilitasyon Yaklaúımları………..……53
[L
14.6.Zihinsel Engellilerde Rehabilitasyon………..……55
15.Zihinsel Engelli Çocukların E÷itim Programları………...…56
15.1.Ülkemizde Zihinsel Engelliler øçin Var Olan E÷itim Ortamları………57
15.1.1.Özel Sınıf Düzenlemeleri……….……57
15.1.2.Gündüzlü Okul Düzenlemeleri……….…57
15.2. E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocuklar (Orta Düzeyde Zihinsel Ö÷renme Yetersizli÷i Olan Bireyler) øçin Var Olan E÷itim Ortamları………..…58
15.2.1.Anaokulu………..……58
15.2.2.Özel E÷itim Sınıfı ………....59
15.2.3.ølkö÷retim Okulu………..…60
15.2.4.Mesleki E÷itim Merkezi………...………61
15.2.5.Anaokulu ølkö÷retim Ve Mesleki E÷itim Merkezi………..…62
15.2.6.Korumalı øú Yerleri………..…62
16.E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocukların E÷itimlerinde Uyulması Gereken ølkeler ……….63
17.Zihinsel Engelli Çocuklar øçin Genel Ö÷retim Yöntemleri………..….64
17.1.Açık Anlatım Yöntemi………64
17.2.Basamaklandırılmıú Yöntem………...………65
18. Zihinsel Engelli Çocuklar øçin Uygulanan Beceri Ö÷retim Yöntemleri….…….66
18.1.øleri Zincirleme Yöntemi………66
18.2.Tüm Beceri Yöntemi………...…67
[LL
18.4.øpuçları………67
18.5.ùekil Verme……….………67
19.Zihinsel Engelli Çocukların Beceri E÷itimi………...……71
19.1.Beceri Ö÷retim Çalıúmaları………73
19.1.1.Dikkati Sa÷lama………...………73
19.1.2.Dikkati Sa÷lamak øçin………..………73
19.1.3.øpuçları Verme………..……74
19.1.4.Onaylama, Ödüllendirme Ve Harekete Geçirme………….…74
19.1.5.Onaylama………..…74
19.1.6.Ödüllendirme………75
19.1.7.Harekete Geçirme……….…75
20.Zihinsel Engelli Çocukların E÷itiminde El Sanatları E÷itimi………...….76
21.E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocukların øú E÷itimi Dersi Ö÷retim Programı……82
22.E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocukların øú E÷itimi Dersi Ö÷retim Programının Amacı………..……84
23.øú E÷itimi Dersinin El Sanatlarını Kapsayan Özel Amaçları……….……84
BÖLÜM IV BULGULAR VE YORUM 1. Beceri Çeúitleri ………..87
[LLL
3.Zihinsel Engelli Ö÷rencilerin øú E÷itimi Dersi Ünitelerindeki Kazandırılmak østenen Becerilerde Karúılaútıkları Güçlük Dereceleri………...…97 4.Zihinsel Engelli Ö÷rencilere Beceri Kazandırmada Karúılaúılan Güçlükler…….105
BÖLÜM V SONUÇ ve ÖNERøLER Sonuç……….……107 Öneriler……….110 KAYNAKÇA………...112 EKLER
1. 573 Sayılı Özel E÷itim øle ølgili Kanun Hükmünde Kararname 2. øú E÷itimi Ve Meslek Ahlakı Dersi Ö÷retim Programı
3. øú E÷itimi Dersi Üniteleri
4. Özel E÷itim Okulları Seçmeli Ders Listesi
5. øú E÷itim Merkezleri Haftalık Ders Da÷ıtım Çizelgesi
6. Araútırma Yapılan Okullar øçin E÷itim Bilimleri Enstitüsüne Verilen øzin Dilekçe Örne÷i
7. E÷itim Bilimleri Enstitüsünün Milli E÷itim Bakanlı÷ına øletti÷i Resmi Yazı 8. Milli E÷itim Bakanlı÷ının Gerekli Araútırmalar øçin Vermiú Oldu÷u Resmi Yazı 9. Milli E÷itim Bakanlı÷ının Onayladı÷ı Anketler
[LY
TABLOLAR LøSTESø
Tablo 1. Zihinsel Engelli Ö÷rencilere Beceri Kazandırmada Karúılaúılan Güçlük Dereceleri
Tablo 2 . Zihinsel Engelli Ö÷rencilerin øú E÷itimi Dersi Ünitelerindeki Kazandırılmak østenen Becerilerde Karúılaútıkları Güçlük Dereceleri
Tablo 3. Zihinsel Engelli Ö÷rencilerin Boncuk øúleri Ünitesinde Kullanılan Becerilerde Karúılaútıkları Güçlük Dereceleri
Tablo 4. Zihinsel Engelli Ö÷rencilerin Yo÷urma Maddeleri Ünitesinde Kullanılan Becerilerde Karúılaútıkları Güçlük Dereceleri
Tablo 5. Zihinsel Engelli Ö÷rencilerin Alçı øúleri Ünitesinde Kullanılan Becerilerde Karúılaútıkları Güçlük Dereceleri
Tablo 6. Zihinsel Engelli Ö÷rencilerin Metal øúleri Ünitesinde Kullanılan Becerilerde Karúılaútıkları Güçlük Dereceleri
Tablo 7. Zihinsel Engelli Ö÷rencilerin A÷aç øúleri Ünitesinde Kullanılan Becerilerde Karúılaútıkları Güçlük Dereceleri
Tablo 8. Zihinsel Engelli Ö÷rencilerin Tekstil øúleri Ünitesinde Kullanılan Becerilerde Karúılaútıkları Güçlük Dereceleri
Tablo 9. Zihinsel Engelli Ö÷rencilere Beceri Kazandırmada Karúılaúılan Di÷er Güçlükler
BÖLÜM I 1.GøRøù 1.1.Problem
Bu araútırmada temel problem olarak “E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocukların øú ve Meslek Okullarında Uygulanan El Sanatlarına øliúkin Becerileri Kazandırmada Karúılaúılan Sorunların øncelenmesi” konusu ele alınmıútır.
Zihinsel engelli bireylerin yaúamlarının daha anlamlı hale gelmesi,ailesine ve topluma yük olmadan ba÷ımsız bir úekilde hayatlarını devam ettirebilmeleri için mesleki e÷itimleri üzerinde önemle durulmalıdır.
ønsano÷lunun e÷itim ve ö÷retim süreci do÷du÷u andan itibaren baúlamaktadır. Çocuklar günlük yaúam aktiviteleri ile do÷al ö÷renmeye baúlarlar. Bunun yanında aile ve e÷itimciler tarafından planlı ö÷renmeye gereksinimleri vardır.
E÷itim; bireyin davranıúlarında kendi yaúantısı yoluyla ve kasıtlı olarak,
istendik de÷iúim oluúturma sürecidir. (Ertürk,1975) E÷itimin amaçlarını úöyle sıralayabiliriz: -Bireyin kiúili÷inin geliúmesine yardımcı olmak,
-Bireye gerekli bilgi, beceri ve olumlu davranıúlar kazandırmak, -Bireyi ilgi alanına ve yetene÷ine göre meslek sahibi yapmak,
-Bireyin topluma,ülkesine, çevresine duyarlı ve uyumlu olmasını sa÷lamak, -Bireyi gelecek yaúamına hazırlamaktır.(Çaplı ,1993.Okuturlar, 1968)
Ö÷retmenin ö÷renciye birtakım bilgi ve becerileri ö÷retebilme çabası olarak tanımlanan ö÷retim, e÷itimin en önemli amacıdır.E÷itim olayının oluúumunda bilgi ve beceri kazandırma, davranıú de÷iúikli÷i, ö÷renme , ö÷renilenin devamı için alıúkanlık kazanma ve alıúkanlı÷ın devamı önemlidir. (Orhaner ve Tunç. 2003)
Bireyin var olan davranıúları ile istenilen davranıúları arasındaki farka e÷itim ihtiyacı denir. Irk, soy, cins, inanç, din, mezhep ve görüú ayrılıklarına bakılmaksızın her yurttaúın e÷itimde yararlanabilmesi ilkesine e÷itim hakkı denir.Bu tanımlara bakarak her bireyin e÷itim ihtiyacı ve hakkı bulunmaktadır.
Çeúitli nedenlerle bireyin hayata uyum derecesini bozan ve engelleyen özürler olabilir. Özel e÷itime ihtiyaç duyan birçok özür grubu vardır. Zihinsel engelli çocuklar özürlü grubu içinde en kalabalık grubu oluúturmaktadır. Zihinsel engelli çocukların da özel e÷itim hakları bulunmaktadır. (Demiröz,1998)
Zihinsel engel; bireyin davranıúlarında önemli derecede gerili÷i ifade eder. Zihni geliúimlerinde geliúme dönemi sırasında çeúitli nedenlere ba÷lı duraklama veya gerileme sebebi ile genel davranıú ve intibakça yaúıtlarına nispetle sürekli yetersizlik gösteren normal e÷itim ö÷retim toplum úartlarına uymakta güçlük çeken çocuklara zihinsel engelli çocuklar denir. (Ça÷lar, 1987)
Bireyde çeúitli nedenlerden dolayı zihinsel engel durumu meydana gelmiú olabilir.
Oluú zamanına göre zihinsel engel nedenleri; • Prenatal Dönem (Do÷um öncesi)
• Perinatal ya da Neonatal Dönem (Do÷um esnasında) • Postnatal Dönem (Do÷um sonrasında) (Bilir ,1986)
Zihinsel Engelli Çocuklar iki úekilde sınıflandırılmaktadır; 1.Psikolojik Sınıflandırma Sistemi
• Hafif Derecede Zihinsel Engelliler • Orta Derecede Zihinsel Engelliler • øleri Derecede Zihinsel Engelliler • Çok A÷ır Derecede Zihinsel Engelliler
2. E÷itsel Sınıflandırma Sistemi • E÷itilebilir Zihinsel Engelliler • Ö÷retilebilir Zihinsel Engelliler
• Çok a÷ır derecede Zihinsel Engelliler (Bilir,1987. Ersoy,Avcı ,2000)
Zeka: bireyin amaçlı ve biçimli hareket edebilme, mantıklı düúünebilme ve çevresine uyum sa÷layabilme yetilerinin tümüdür. (Enç,Ça÷lar ve Özsoy 1981 )
Zeka gerili÷i, zeka bölümüne göre úöyle derecelendirilir;
1. IQ: 0-20 derin zeka gerili÷i (çok a÷ır grup): Etrafla hiçbir ilgileri yoktur, bakıma muhtaçtırlar.
2. IQ: 20-35 a÷ır zeka gerili÷i (ødiotice): Bebek gibi bakıma muhtaçtırlar. 3. IQ: 35-60 orta dereceli zeka gerili÷i (Embecilite): Ö÷retilebilir grup, kendi öz bakımları ö÷retilebilir.
4. IQ: 50-70 hafif derecede zeka gerili÷i (delibite veya monon) 5. IQ: 70-79 sınırda zeka gerili÷i
6. IQ: 80-89 donuk zekalılık 7. IQ: 90-109 normal zeka 8. IQ: 110-119 parlak zeka 9. IQ: 120-129 üstün zeka
10. IQ: 130 ... çok üstün zeka (Bilir, 1986).
Zihinsel engelli çocuklar taúıdıkları engelin úekline ve derecesine göre bireysel farklılıklar göstermektedir. Çocukların taúıdı÷ı yetersizli÷in düzeyinin bilinmesi e÷itim programlarının ve materyallerinin daha amaçlı ve planlı olmasını sa÷layacaktır. Özel e÷itim ile zihinsel engelli çocukların yaúıtları ile aralarındaki farklılıklar azaltılabilir.(Bilir , 1986)
Özel E÷itim: Çocukluktan farklı ve özel gereksinimli çocuklara sunulan, üstün
özellikli olanları yetenekleri do÷rultusunda kapasitelerinin en üst düzeye çıkmasını sa÷layan, yetersizli÷i engele dönüútürmeyi önleyen, engelli bireyi kendine yeterli hale getirerek topluma kaynaúmasını ve ba÷ımsız üretici bireyler olmasını destekleyecek becerilerle donatan e÷itimdir. (Ataman, 2003)
Özel E÷itim Programları’nın amacı engelli çocukların bireyler arası farklarını dikkate alarak gereksinimlerini karúılaútırmaktır. Bu farklar özel e÷itim gerektiren çocu÷un e÷itim programının planlanmasında göz önünde bulundurulmalıdır. (Akçamete, 1991)
Özel E÷itim, özel gereksinimi olan, bu özelli÷inden dolayı farklı e÷itim gereksinimi ancak bireysel olarak planlanmıú ö÷retim programıyla karúılanabilen çocukları kapsamaktadır. (Ataman, 2003)
Zihinsel engelli ö÷rencilerin e÷itim hizmetlerinden yararlanabilmesi için öncelikle tanılanmaları gerekmektedir. (Özyürek, 1985) Ö÷rencilerin tanılanması ve e÷itim hizmetlerinin niteli÷inin belirlenmesinde tıbbi tanılanma ile e÷itsel tanılanma modellerinden yararlanılmaktadır.
Zihinsel Engelli Çocuklar için ülkemizde çeúitli e÷itim ortamları bulunmaktadır. Özel E÷itim Sınıfları, ølkö÷retim Okulu, Mesleki E÷itim Merkezleri’nde çocuklar e÷itim görmektedir. Zihinsel Engelli bireylerin e÷itiminin temel amacı yaúam iúlevlerini geliútirerek ba÷ımsız yaúam becerileri kazandırmaktır. (Kulaksızo÷lu, 2003)
Ba÷ımsız yaúam becerileri baúarı, uyum, günlük yaúam ve meslek becerileridir. Bu aúamada zihinsel engelli bireye mesleki bilgi ve beceri kazandırma özel bir önem taúır. Çünkü bu çocuklar yarı beceri gerektiren ve rutin iúleri yapabilirler.
Zihinsel engelli çocuklar için e÷itim ve uygulama okullarında verilen e÷itimle bireylerin okul sonrası meslek hayatına geçiúinde güçlükler yaúanmaktadır.
Okullardaki uygulamalar ile iú yerleri arasında kopukluklar zihinsel engelli bireylerin iú yaúamını zorlaútırmaktadır.bu nedenle mesleki e÷itim verilirken öncelikle el sanatlarına iliúkin becerilerin kazandırılmasının gerekli oldu÷u düúünülmektedir. Bu becerileri davranıú haline getiren ö÷renciler çalıúma ortamlarında daha baúarılı olurlar.
Bu araútırmada temel problem olarak “E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocukların øú ve Meslek Okullarında uygulanan El Sanatlarına øliúkin Becerileri kazandırmada karúılaúılan sorunlar nelerdir?” konusu ele alınmıútır.
Araútırmanın bu temel problemine dayalı olarak úu alt problemler üzerinde durulmuútur;
1. Zihinsel engelli ö÷rencilere iú e÷itimi dersinde kazandırılması gerekli beceriler nelerdir?
2. Zihinsel engelli ö÷rencilere beceri kazandırılırken karúılaúılan güçlükler nelerdir?
2.1.Zihinsel engelli ö÷rencilerin belirlenen becerileri kazanma dereceleri nelerdir?
2.1.1.Zihinsel engelli ö÷rencilere beceriler kazandırılırken genel olarak karúılaúılan güçlük dereceleri nelerdir?
2.1.2. Zihinsel engelli ö÷rencilere beceriler kazandırılırken ünitelerde karúılaúılan güçlük dereceleri nelerdir?
2.2.Zihinsel engelli ö÷rencilere beceriler kazandırılırken karúılaúılan di÷er güçlükler nelerdir?
1.2.Araútırmanın Amacı
Bu araútırmanın genel amacı; E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocukların øú ve Meslek Okullarında Uygulanan El Sanatlarına øliúkin Becerileri kazandırmada karúılaúılan sorunların incelenmesidir.
1.3.Araútırmanın Önemi
E÷itim ve ö÷retim hakkı her birey için do÷al ve yasal bir haktır. Bedensel, zihinsel ve toplumsal bakımdan güçlü÷ü olan tüm çocuklar özel durumunun gerektirdi÷i tedavi, e÷itim ve ö÷retim hakkından yararlanmalıdır. (Enç,Ça÷lar ve Özsoy 1981 )
Zihinsel engelli çocuklar normalden farklı geliúimsel özellikler göstermekte ve özür durumuna göre bireysel farklılıklar taúımaktadır. Zihinsel engelli çocu÷un uygun yöntemlerle e÷itsel tanısının yapılması gerekmektedir.(Kulaksıo÷lu 2003)
Zihinsel engelli çocuklar normal çocuklara göre engel derecelerine ba÷lı olarak bütün geliúim alanlarında belirgin bir gerilik gösterirler. Zihinsel engellilere verilecek e÷itim ile onların yaúam iúlevleri geliútirilmeli ve ba÷ımsız yaúama becerileri kazandırılmalıdır. Bu aúamada zihinsel engelli çocukların temel mesleki bilgi ve becerilerinin kazandırılmasına önem verilmelidir. Çocukların düzeylerine uygun úekilde ilgi ve yeteneklerine göre bir iúe yönlendirilmelidir. Bu anlamda yapılan mesleki e÷itimler çocu÷un geliúimine birçok katkıda bulunur. Kendini iúe yarar hissetme, boú vaktini faydalı iúlerle geçirme, ürün ortaya koyarak üretime
katıldı÷ını hissetme çocu÷un kiúili÷i ve ruhsal açıdan geliúimi için katkı sa÷lar. ( Ataman ,2003. Özsoy, Özyürek ve Eripek, 2002. Ça÷lar ,1987) Ö÷rencilerin
kazandıkları temel beceriler onların ömür boyu yaúamlarını kaliteli yönde sürdürmelerini sa÷lar.
Zihinsel engelli çocuklar yarı beceri gerektiren ve monoton iúlerde oldukça baúarı gösterirler. Onların kiúilik ve çalıúma özellikleri dikkate alınırsa bir ço÷u okul sonrasında meslek sahibi olabilirler.
Ülkemizde zihinsel engelli çocukların iú ve meslek e÷itimine yeteri kadar önem verilmemektedir. Bu bireylere iú e÷itimi verilerek çocu÷un el-kol ve göz koordinasyonu, dikkatini toplama, duygu ve düúüncelerini açı÷a çıkarma, topluma katılma, paylaúım sa÷lama, iúe yarar hissetme ve ba÷ımsız olarak yaúamını sürdürmesi gibi olumlu yönde geliúmesinin sa÷lanması önemlidir. (Enç,Ça÷lar ve Özsoy 1981. Okuturlar, 1968 )
Bu çalıúmada E÷itilebilir zihinsel engelli çocukların iú ve meslek okullarında uygulanan el sanatlarına iliúkin becerileri kazandırmada karúılaúılan sorunların incelenmesi, yaúamlarını kazanma ve meslek sahibi olmaları açısından önemlidir.
Zihinsel engelli çocuklara iú e÷itim dersinde yeterli mesleki becerilerin kazandırılmaması yapılan çalıúmaların yalnızca boú zamanların de÷erlendirilmesini sa÷lar. Bu çalıúma ile becerilerin kazanılmasında karúılaúılan sorunların belirlenerek zihinsel engelli çocukların meslek e÷itimine katkı sa÷layaca÷ı düúünülmektedir.
Ayrıca zihinsel engellilerin meslek e÷itimi için sınırlı kaynak olması, meslek e÷itimi ve istihdam konusunda bilgi ve uygulama boúlu÷u olması nedeniyle bu konunun önemine dikkat çekecek bir araútırma olması açısından önem taúımaktadır. Zihinsel engelli ö÷rencilerin beceri e÷itimlerinin üzerinde durularak üretici bireyler olacakları düúünülmektedir.
1.4.Varsayımlar
Bu araútırmada úu temel varsayımlardan hareket edilmiútir;
1. Araútırmanın konusu ile ilgili olarak bilgi toplamada üzerinde çalıúılan zihinsel engelliler e÷itim uygulama ve iú e÷itim merkezleri yeterlidir.
1.5.Sınırlılıklar
1. Araútırma Ankara ilindeki 5 adet E÷itilebilir Zihinsel Engelli E÷itim Uygulama ve øú E÷itim Merkezi ile burada görev yapan 15 adet iú e÷itimi dersi ö÷retmeni ile sınırlıdır.
2. Çalıúmada elde edilen veriler ve çıkarılan sonuçlar anket yönteminden elde edilen bilgiler ile sınırlıdır.
1.6. Tanımlar
Konu içeri÷ine göre önemli oldu÷u düúünülen bazı kavram ve tanımlar úunlardır;
E÷itim; Bireyin davranıúlarında kendi yaúantısı yoluyla ve kasıtlı olarak istendik de÷iúim oluúturma sürecidir. (Ertürk, 1966. )
Ö÷retim; Ö÷renmenin gerçekleúmesi ve bireyde istenen davranıúların geliúmesi için uygulanan süreçlerin tümüdür. (Ertürk, 1966.)
Özel e÷itim;bireylerin,akademik,iletiúim devim ve uyum alanlarımda önemli eksiklik ve kusur oluúturan durumların önlenmesi azaltılması yada ortadan kaldırılması ile ilgili e÷itsel de÷iúkenlerin düzenlenmesi u÷raúısına özel e÷itim denir. (Özsoy, Özyürek, ve Eripek 2002.)
Özel E÷itime Muhtaç Çocuklar: beden zihin duygusal ve sosyal geliúimlerindeki özür ve üstün özellikleri yönümden e÷itim ve ö÷retim amaçlarını gerçekleútirmek için normal çocukların e÷itim hizmetlerine ek olarak birtakım özel hizmet ve önlemleri gerektiren çocuklara özel e÷itime muhtaç çocuklar denir. (Özsoy, 1971.)
Zeka gerili÷i:Çeúitli nedenlerle geliúimi yarıda kalarak durmuú, giderilmesi olanaksız zihinsel duruma verilen bir isimdir. (Ersoy ve Avcı 2000. Çaplı ,1993.)
Ö÷retilebilir zihinsel engelli: Zeka bölümü puanlarına göre zeka bölümü 25-44 arasında olan çocuklardır.( Ersoy ve Avcı 2000. Okuturlar, 1968.)
E÷itilebilir zihinsel engelli: Zeka bölümü puanlarına göre zeka bölümü 45-75 arasında olan çocuklardır. (Okuturlar,1968.)
Klinik bakıma muhtaç çocuklar: Zeka bölümü puanlarına göre zeka bölümü 24 ve daha aúa÷ı olan çocuklardır. (Çaplı,1993.)
Mesleki e÷itim merkezi: ølkö÷retimlerini tamamlayan orta düzeyde zihinsel ö÷renme yetersizli÷i olan bireylere, iú ve meslek kazandırmayı amaçlayan okuldur. (Ça÷lar, 1987.)
E÷itim ve uygulama okulları: A÷ır düzeyde zihinsel ö÷renme yetersizli÷i olan bireylerin devam etti÷i gündüzlü okullardır. (Ça÷lar, 1987.)
ølgili Araútırmalar
Tanju (2004), Bu araútırmada “4-5 yaú grubu zihinsel engelli çocuklara úekil renk ve sayı kavramlarının kazandırılmasında bilgisayar destekli e÷itimin etkisinin incelenmesi” amaçlanmıútır.Belirlenen deney grubuna bilgisayarlı e÷itim ile ön test ve son test çalıúmaları yapılmıútır. Araútırmanın sonucunda ise zihinsel engelli çocukların da di÷er çocuklar gibi bilgisayar destekli e÷itime daha hevesli oldukları ve kavramları daha kolay ö÷rendikleri sonucuna varılmıútır.
Diler (2000),Bu araútırmada zihinsel engelli ö÷rencilere resim iú becerilerinin kazandırılmasında “amaçların tüm beceri ve ileri zincirleme yaklaúımlarına göre düzenlendi÷i bireyselleútirilmiú resim iú becerileri ö÷retim materyallerinin etkilili÷i” incelenmiútir. Tüm beceri ve ileri zincirleme yöntemiyle hazırlanan resim iú de÷erlendirme ölçe÷i kullanılarak elde edilen verilerde zihinsel engelli ö÷rencilerin daha etkin beceri ö÷rendi÷i sonucuna varılmıútır.
Özokçu (1997), Bu araútırmada, dü÷me dikme becerisi ön koúul davranıúlarını yerine getiren zihinsel engelli ö÷rencilere “Model Olma ve Sözel øpucuyla Sunulan Bireyselleútirilmiú Dikiú Dikme Becerisi Ö÷retim Materyali” ile yapılan ö÷retim uygulamasının, ö÷rencilerin te÷el yapma ve iki delikli dü÷me dikme becerilerinin alt amaçlarını gerçekleútirmelerine yol açıp açmadı÷ının belirlenmesi amaçlanmıútır.
Araútırmada Giyinme Becerileri Ölçü Araçları ön-test ve son test olarak, Zihinsel Engelliler E÷itim ve Araútırma Birimi’ne devam eden ö÷rencilere uygulanmıútır. Araútırma sonunda pantolon ve (V) yakalı kazak giyme becerilerini geliútirmede, gruplar arasında “Giyinme Becerileri Ö÷retim Materyali” ile ö÷retim yapılan deney grubu lehine anlamlı farklar bulunmuútur. Çorap giyme becerisinde de lehine farklılık bulunmuú, ancak farklılı÷ın 0-05 düzeyinde anlamlı olmadı÷ı belirlenmiútir.
Varol (1996), Bu araútırmada, dü÷me dikme becerisi ön koúul davranıúlarını yerine getiren zihinsel engelli ö÷rencilere “Model Olma ve Sözel øpuçlarıyla Sunulan Bireyselleútirilmiú Dü÷me Dikme Becerisi Ö÷retim Materyali” ile yapılan ö÷retim uygulamasının ö÷rencilerin dü÷me dikme becerilerinin alt amaçlarını gerçekleútirmelerine yol açıp açmadı÷ının belirlenmesi amaçlanmıútır.Araútırma sonucunda deney grubuna uygulanan tek delikli iki delikli ve dört delikli dü÷melerin ö÷retim materyali uygulanmıútır. Dü÷me dikme becerisi ö÷retim materyalinin yapıldı÷ı grupta anlamlı farklar bulunmuútur.
Demiröz (1995), Zihinsel Engelli çocukların el beceri performanslarında cinsiyetler ve yaú grupları arasındaki farklılı÷ın belirlenmesi amacı ile “ønce devinsel Becerilerin Geliúimi” incelenmiútir.Araútırmanın örneklemi Ça÷daú E÷itim ve Uygulama Okulu ile Ulus E÷itim ve Uygulama Okulu’na devam eden 8-12 yaú grubu zihinsel engelli kız ve erkek ö÷renciler oluúturmuútur. Örneklem grubundaki çocukların el beceri durumlarının saptanması amacı ile Motor Geliúim Araútırma Listesi, Denver Geliúim Tarama Testi, Purdue Pegboard Test ve Minneosta Rate of Manipulation Test’lerin ince devinsel becerilerin geliúimlerine yönelik maddelerin alınması ile oluúturulan El Becerileri De÷erlendirme Ölçe÷i uygulanmıútır. Ayrıca çocuklar ile aileleri hakkında betimleyici bilgiler de elde edilmiútir.Yapılan istatistiksel de÷erlendirmeler sonunda zihinsel engelli kız ve erkek çocuklarda bazı yaú gruplarındaki birkaç beceri dıúında el beceri performans farklılı÷ı bulunmamıútır.
ùahin (1994), Zihinsel engelli çocukların e÷itiminde aile danıúmanlı÷ının etkisini araútırmak amacıyla yapılmıú “Zihinsel Engelli Çocukların Ailelerine Verilen E÷itimin Çocu÷un Kavram Geliúimine Etkisi” incelenmiútir. 3-7 yaú arası biliúsel geliúim düzeyleri yakın örneklem grubu seçilmiútir. E÷itime alınan ailelerin duygu ve düúünceleri ile çocu÷un geliúimi açısından olumlu benzerlikler oldu÷u görülmüútür.
Gürsel (1993), Bu araútırmada “ zihinsel engelli çocukların, do÷al sayıları gerçek nesneleri kullanarak eúleme, resimleri ,iúaret ederek gösterme, rakamlar gösterildi÷inde söyleme becerilerinin gerçekleútirilmesinde, bireyselleútirilmiú ö÷retim materyalinin basamaklandırılmıú yöntemle sunulmasının etkilili÷i” konusu ele alınmıútır.zihinsel engelli örencilerin bireyselleútirilmiú do÷al sayı ö÷retim materyalinin basamaklandırılmıú yöntemle sunulmasının 1den 10a kadar olan do÷al sayıların gerçek nesnelerle eúleme, sayı sembolleri gösterildi÷inde söyleme basamaklarının alt amaçlarının gerçekleútirilmesindeki etkilili÷ini belirleme amaçlanmıútır.Sayı kavramının etkin ö÷renilmesinde basamaklandırılmıú yöntem kullanılması gerekti÷i görülmüútür.
Varol (1992), Bu araútırmanın genel amacı, -renk (kırmızı ve sarı), büyük, úekil (daire ve üçgen), uzun, sayı (bir tane ve iki tane) ve kalın kavramlarından Eúleme Ölçü Aracı’nda eúleme ön koúul davranıúlarını yerine getiren zihinsel engelli çocukların renk, büyük, úekil, uzun, sayı ve kalın kavramlarında kavram Ölçü Araçları’nda belirlenen performans düzeyleri dikkate alınarak hazırlanan “Açık Anlayım Yöntemiyle Sunulan Bireyselleútirilmiú Kavram Ö÷retim Materyali”nin- renk (kırmızı ve sarı) ), büyük, úekil (daire ve üçgen), uzun, sayı (bir tane ve iki tane) ve kalın kavramlarıyla ilgili alt amaçların gerçekleútirilmesinde ve çocuklarda gerçekleúen alt amaçların süreklili÷inde etkili olup olmadı÷ını belirlemektedir.
Bu amacı de÷erlendirmek için: Araútırma bulgularına göre, Eúleme Ölçü Aracı’nda eúleme ön koúul davranıúlarına sahip zihinsel engelli ö÷rencilerin Kavram Ölçü Araçları’ndaki performans düzeyleri dikkate alınarak hazırlanan “Açık Anlatım Yöntemiyle Sunulan Bireyselleútirilmiú Kavram Ö÷retim Materyali” ile farklı ö÷rencilere kırmızı, sarı, büyük, daire, üçgen, uzun, bir tane, iki tane ve kalın kavramlarının ö÷retimi sonunda, ö÷rencilerin bu kavramların alt amaçlarını gerçekleútirdikleri görülmektedir. Aynı ö÷rencilere, “Geleneksel Yöntemle Sunulan Kavram Ö÷retim Materyali” ile kırmızı, sarı, büyük, daire, üçgen, uzun, bir tane, iki tane ve kalın kavramlarının ö÷retimi sonunda ise, ö÷rencilerin bu kavramların alt amaçlarını gerçekleútirmedikleri görülmüútür.
Dikmen, Emir (1986) ùule Bilir’in derledi÷i özürlü çocuklar ve e÷itimleri isimli kitapla “Özel E÷itimde Sanat” konulu çalıúmada özürlü çocukların e÷itiminde sanat çalıúmalarının önemi vurgulanmıútır. Sanat çalıúmaları için gerekli olan materyaller ve ka÷ıt yırtma,ka÷ıt kesme, katlama, dizme, yo÷urma, resim yapma, sebze baskısı, kolaj, model yapımı ve maskeler ile kukla yapımı çalıúmaları açıklanmıútır.
KISALTMALAR
M.E.B : Milli E÷itim Bakanlı÷ı
K.H.K : Kanun Hükmünde Kararname
T.B.M.M : Türkiye Büyük Millet Meclisi
A.A.M.R : Amerikan Zihinsel Gerilik Birli÷i
Z.B : Zeka Bölümü
M.E.B.Ö.E.Y.H : Milli E÷itim Bakanlı÷ı Özel E÷itim Hizmetleri Yönetmeli÷i
T.C.B.Ö.ø.B : Türkiye Cumhuriyeti Baúbakanlık Özürlüler ødaresi Baúkanlı÷ı
S.R.G. :Sayılı Resmi Gazete
BÖLÜM II
YÖNTEM
Bu bölümde; araútırmanın evren ve örneklemi, verilerin toplanması ve verilerin analizi açıklanmıútır.
Evren ve Örneklem
Araútırmanın evrenini Zihinsel Engelliler E÷itim Uygulama ve iú e÷itim merkezlerinde çalıúan iú e÷itimi dersi ö÷retmenleri oluúturmaktadır. Araútırmada tüm evren üzerinde çalıúılmıú örneklem alınmamıútır.
Verilerin Toplanması
Bu araútırmada E÷itilebilir Zihinsel Engelli Çocuklara Beceri Kazandırmada Karúılaúılan Sorunların øncelenmesi amacıyla e÷itilebilir zihinsel engelli çocuklara mesleki e÷itim veren e÷itim uygulama ve iú e÷itim merkezlerinde çalıúmalar yapılmıútır.
Araútırma yapmak için belirlenen e÷itim uygulama ve iú e÷itim merkezleri için öncelikle gerekli yazıúmalar yapılarak e÷itim kültür daire baúkanlı÷ından izin alınmıútır. Çalıúmalar Batıkent E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezi,Ça÷daú E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezi, Eryaman E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezi , Sincan Ali Aktürk E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezi, Yenimahalle Milli Piyango E÷itim Uygulama Ve øú E÷itim Merkezinde yürütülmüútür.
Milli E÷itim Bakanlı÷ı Talim Ve Terbiye Kurulu Baúkanlı÷ından E÷itim Uygulama Okulu E÷itim Programı ve Özel E÷itimle ølgili Mevzuat alınıp incelenmiútir.
Tez konusunun özelli÷inden dolayı MEB’na ait iú e÷itimi dersi üniteleri incelenerek beceri çeúitleri oluúturulmuútur. Belirlenen beceriler e÷itim uygulama ve iú e÷itim merkezindeki ö÷retmenlere danıúılarak eksik yönleri giderilmiútir.
Daha sonra beú adet e÷itim uygulama ve iú e÷itim merkezindeki ö÷retmenlere iú e÷itimi dersinde beceri kazandırmada karúılaútıkları güçlükler ve yaúadıkları sorunlar ile ilgili anketler uygulanmıútır.
Verilerin Analizi
Araútırmanın amacı do÷rultusunda hazırlanan anketlerin ilgili kiúilere uygulanarak veriler elde edilmiútir. Elde edilen verilerin çözümlenilmesinde SPSS 13 programı ile verilerin yüzdesi (%) alınmıútır. Bu veriler uygun bir úekilde tablolaútırılarak çıkan sonuca göre yorumlaması yapılmıútır.
BÖLÜM III
KAVRAMSAL ÇERÇEVE 1.ÖZÜRLÜ OLMA KAVRAMI
Özür; normal büyüme, geliúme ve hayat uyumunu kalıcı veya geçici bir süre etkileyen bir sakatlıktır. (Disability)
Bir bireyin günlük hayata tam anlamı ile iútirak ve uyum derecesini bozan, engelleyen, kiúisel veya dıúarıdan gelen olumsuzlu÷a da özür denir.( Bilir,1986;1)
Özür durumları úöyle gruplanabilir; ı.Hareketle ilgili (fiziksel) özürler ıı.Görme özürlüler
ııı.øúitme özürlüler ıv.Konuúma özürlüler
v.Sistem hastalıklarına ba÷lı özürlüler (epilepsi, diyabet, kalp) vı.Psikolojik özürlüler
vıı.Zihinsel özürlüler (Karatepe, 1988.Bilir ,1986;2.)
2.ZEKA KAVRAMI
Zeka; zihnin ö÷renebilme, ö÷renilenden yararlanabilme, yeni durumlara uyabilme ve yeni çözüm yolları bulabilme yetene÷idir.(Bacanlı, 2000. Bilir ,1986;6)
Wechsler’e göre ;Zeka bireyin amaçlı ve biçimli hareket edebilme mantıklı düúünebilme ve çevresine uyum sa÷layabilme yetilerinin tümüdür. Zeka düúünme, muhakeme yapma ve bunları uyumlu bir úekilde amaca yönelik kullanmayı kapsar.
ùahin ve Bilir’in kaynaklarından alınan bilgilere göre Piaget zekanın özelliklerini üç noktada toplar;
1.Zeka, bireyin çevresi ile etkileúimini sa÷lar.
2.Zeka, bireyin zihinsel yapısı ile çevre arasında sürekli geliúen bir dengedir. 3.Zeka, yaúayan ve eylemlerde bulunan bir zihinsel iúlemler sistemidir. Alfred Binet’de zekanın üç özelli÷i oldu÷unu belirtmiútir;
1.Amaç seçmek ve amaca yönelmek
2.Seçilen amaca eriúmek için imkanları do÷ru olarak kullanmak 3.Kendi kendini do÷ru eleútirme biçimi demiútir.
E.L. Thorndike ise zeka tanımına dikkat, akılda tutma, hatırlama, algılama, seçici ve ba÷lantı kurucu, düúünme, soyutlama, genelleme, tümevarım yolu ile akıl yürütme gibi izlemleri de katmıútır.
Bu tanımlara göre zeka; bireyin bedensel, zihinsel ve sosyal yeteneklerinin bütünleúerek oluúturdu÷u algılama, problem çözme, yorumlama ve bellek gibi konuları içeren zihin gücü olarak tanımlanabilir. (ùahin, 1994;4. Bilir,1986;8)
3.ZøHøNSEL ENGEL (ZEKA GERøLøöø)
Zeka gerili÷inin birçok tanımı vardır. Bu tanımlar içinde zeka gerili÷i, zihinsel engel, geri zekalılık, zihin özrü gibi terimler kullanılmıútır.
Zeka gerili÷i; Çeúitli nedenlerle geliúimi yarıda kalmıú veya durmuú, giderilmesi olanaksız zihinsel duruma verilen isimdir. (Çaplı , 1983; 281)
Amerikan Zihinsel Gerililik Birli÷i (AAMR,1992) zihinsel engelin bireyin halihazırdaki fonksiyonlarında önemli derecede gerili÷i ifade eder. (Özsoy, Özyürek, ve Eripek, 1997; 157)
AAMR úu uyumsal davranıú alanlarını zihinsel engel tanımına almıútır; ı.øletiúim ıı.Özbakım ııı.Ev Yaúamı ıv.Sosyal Beceriler v.Toplumsal Duyarlılık vı.Kendini Yönetme vıı.Akademik øúlevler
vıı.Boú Zamanları de÷erlendirme ve vııı.øú yaúamıdır. (Ersoy,Avcı 2000; 144) Zeka gerili÷i çeúitli yönlerden ele alınabilir;
3.1.Tıbbi yönden geri zekalılık: Yaúıtlarına kıyasla zihni geliúim ve fonksiyonlarda sürekli yetersizlik ve gerilik yanında beyin ve beden yapısında belirgin farklı özellikler durumudur.(Okuturlar, 1968;40)
3.2.Toplumsal yönden geri zekalılık: Sosyal gerekleri kavrama ve uymada yaúıtlarına kıyasla belirgin ve sürekli olarak gerililik, yetersizlik ve beceriksizlik gösterme durumudur.
3.3.Zihin geliúimi yönünden geri zekalılık: Zihin geliúim ve fonksiyonlarında yaúıtlarına göre belli bir úekilde sürekli gerililik gösterme durumudur.
3.4.Psiko-devimsel (motor) ve zihni geliúim yönünden geri zekalılık: Gerek psikodevimsel gerekse zihni geliúimlerinde yaúıtlarına kıyasla belirli ve sürekli gerililik gösterme durumudur.
3.5.Mesleki yönden geri zekalılık: Meslek için gerekli becerileri kazanmada, iú gereklerini kavrama ve onlara uymada yaúıtlarına göre belirli ve sürekli bir úekilde gerililik gösterme durumudur.
3.6.Zeka bölümü yönünden geri zekalılık: Genellikle belli bir kültüre göre hazırlanmıú güvenilir ve geçer zeka testlerine göre sürekli olarak 74 ve daha aúa÷ı zeka bölümü (IQ) seviyesindeki durumudur.
3.7.E÷itim yönünden geri zekalılık: Normal çocuklar için düzenlenmiú e÷itim programlarından, sürekli zihin geliúimi ve fonksiyonel gerilik yüzünden, gere÷i gibi faydalanamamaya sebep olan bir durumdur.(Okuturlar, 1968;39)
3.8.Kapsamlı olarak geri zekalılık: Do÷umdan önce, do÷um esnasında ve sonraki geliúim süresinde, çeúitli nedenlerle zihin geliúimlerinde ve fonksiyonlarında oluúan sürekli yavaúlama, duraklama ve gerileme gösteren ve bunun sonucu olarak etkili uyumsal davranıúlarda gerilik ve yetersizlik gösteren sürekli bir durumdur, úeklinde tanımlanabilir. (Çaplı, 1993; 287. Enç, Ça÷lar ve Özsoy, 1981; 230)
Bu tanımlardan sonra zeka gerili÷inin mahiyeti úu úekilde açıklanabilir;
• Zeka gerili÷i, bir hastalık karakteri göstermez. Bunun için ne ilaca ne de çeúitli operasyonlarla tedavi edilecek bir durum de÷ildir. Hatta yetkili bir komisyon geri zekalılı÷ı ümitsiz bir durum olarak nitelendirmiútir.
• Zeka gerili÷i, zeka testler ile ölçülen zeka seviyesinde sürekli olarak gerilik gösteren bir durumdur.
• Zeka gerili÷i, çocukların kendi çevrelerine ve kendilerinde olan de÷iúikliklere uyumsal davranıúlar göstermede sürekli gerilik gösteren bir durum olarak görülmektedir.
• Zeka gerili÷i, çocukların kendi hizmetlerini yapmada beceriksizlik ve gerilik úeklinde, psiko-motor geliúimde belirgin gerilik úeklinde görülen bir durum olarak görülmektedir.
• Zeka gerili÷i, çocukların zihin geliúimlerinde yavaúlık, akademik etkinliklerde belirgin úekilde gerilik ve baúarısızlıklarla kendini belli eden bir durum olarak görülür.
• Zeka gerili÷i, merkezi sinir sisteminde düzeltilmesi mümkün olmayan bir tahribatı sonucu meydana çıkan bir durum olarak bilinmektedir.
• Zeka gerili÷i, kalıtım, do÷umdan önce embriyonal devrede, do÷um sırasında, do÷umdan sonra merkezi sinir sistemini ve zihni geliúimi etkileyebilecek úekilde geçirilen hastalıklar, kazalar, travmalar, metabolizma ve beslenme bozuklukları ile bir seri bilinmeyen nedenler sonucu ortaya çıkan bir durumdur.
• Zeka gerili÷i, zeka bölümü (Z.B.) kesin noktasına göre gerilik derecelerinde farklılık gösteren bir durumdur. Z.B. seviyesi düútükçe sosyal uyum ve duygusal geliúimdeki gerilikte artabilir.
• Zeka gerili÷i, yalnız zihin geliúiminde gerilik gösteren durum de÷ildir. Bunun yanında sosyal geliúim, psikomotor (psiko-devimsel) ve duygusal geliúimi de etkileyen bir durumdur. Bunun için zeka gerili÷i yalnız zekayı ölçmek amacıyla hazırlana testlerle ölçülemez.
• Sürekli nedenlere ba÷lı olan gerçek yanında sebepleri geçici olan görünürde zeka gerili÷i de vardır. Bedensel, ruhsal, sosyal ve e÷itsel tedbirlerle düzeltilebilen geçici zeka gerili÷i birbirine karıútırmamak gerekir. (Demiröz,1995;6. Ça÷lar,1987;13)
Özetle zeka gerili÷i niteli÷i do÷umdan önce, do÷um sırasında ve çocuklukta merkezi sinir sistemini etkileyen nedenlerle zihin geliúimlerini ve fonksiyonlarını yavaúlatan, gerileten ve bunun sonucu olarak etkili uyumsal davranıúları geliútiren ve yetersizleútiren sürekli bir durum olarak ortaya çıkmaktadır. (Enç, Ça÷lar ve Özsoy 1981;231)
Zihinsel engeli, daha iyi tanımlayabilmek için, zeka bölümlerine bakmak gerekir.
IQ Sınır øsimleri Yorum
19 ve altı Çok a÷ır grup Çok a÷ır derecede
20 - 35 ødiote A÷ır derecede
35 - 49 Embecilite Orta derecede
50 - 69 Moran-Debilite Hafif derecede
70 - 79 Sınırda Sınırda zeka
80 - 89 Donuk Düúük normal
90 -109 Ortalama Normal
110 -119 Parlak Parlak normal
120 -129 Üstün zeka Normalin üstü
130 ve üstü Çok üstün zeka Çok üstün (Enç,Ça÷lar ve Özsoy 1981)
Zihinsel engeli, zeka yaúı açısından da de÷erlendirebiliriz;
Yorum Zeka yaúı (yaú)
A÷ır derecede………0-3 Orta derecede………3-7
4.ZøHøNSEL ENGELøN TARøHÇESø
Her insanın de÷iúik ö÷renme yetenekleri vardır. Bu durum zihinsel engelliler için farklılık gösterir. Çok eski yıllarda zihinsel engellilere baskılar yapılmıútır. Roma’da “soytarı” olarak kullanmıúlardır. Bir dönem dini inançlar gere÷i içine kötü ruh girdi denerek ölümleri istenmiútir. 1800’lü yıllarda “bir kere gerilik her zaman gerilik” olarak görülüp hiçbir konuda yardım edilmemiútir. 19. yy’da din adamlarınca korumaya alınmıúlardır. 20. yy’da kiliselerde tutulup korunmaları sa÷lanmıútır.
Zihinsel engellilere yönelik sessizlik Rausseav, Locke ve Pereire ile bozulmuútur. Zihinsel engelli bireylerin e÷itimi konusunda uluslararası düzeyde Edward Seguin rehber kabul edilmiúti.
1850 yılında ö÷retilebilir zihinsel engelli okulu açılmıútır. 1897 yılında özel e÷itim sınıfları yaygınlaúmıútır. 1904 yılında Alfred Binet zeka testleri kullanmaya baúladı.
Türkiye’de 1921 yılında øzmir’de sa÷ırlar için ilk özel okul açılmıútır. Daha sonraki yıllarda ilerlemeler gösterilmiútir. 1955 yılında ilk kez zihinsel engelliler için özel sınıf ve Rehberlik Araútırma Merkezi açılmıútır.1980 yılında Özel E÷itim ve Genel Müdürlü÷ü kurulmuútur. 1987 yılında özel e÷itime muhtaç çocuklar genelge çıkarılarak kendi akranları ile kaynaútırma programlarına alınmıútır.
Türkiye’de özel e÷itim çalıúmaları üniversitelerde yo÷un bir úekilde devam etmektedir. Özel e÷itim ve rehberlik alanında yapılan çalıúmalar son yıllarda hız kazanmıútır. (ùahin ,1994. Ça÷lar ,1987;95)
5.ZøHøNSEL ENGEL ÇEùøTLERø Zihinsel Engel Çeúitlerini 4 grupta sınıflandırabiliriz;
5.1.1. Geçici Zihinsel Engel 5.1.2. Gerçek Zihinsel Engel 5.1.3. Klinik Tip Zihinsel Engel
5.1.4. ødiot Savanlar (ùahin,1994:129. Enç,Ça÷lar ve Do÷an,1981;241)
6.ZøHøNSEL ENGELøN SINIFLANDIRILMASI Zihinsel engelli çocuklar derecelerine göre iki úekilde sınıflandırılmaktadır;
• Psikolojik sınıflandırma sistemi
• E÷itsel sınıflandırma sistemi (Tanju,2004;10)
6.1- Psikolojik Sınıflandırma Sistemi
Derece Zeka Testi Puanı
Hafif Zihinsel Engel 50-55’den 70’e kadar Orta Derecede Zihinsel Engel 35-40 ile 50-55 arası øleri Derecede Zihinsel Engel 20-25 ile 35-40 arası Çok øleri Derecede Zihinsel Engel 20-25 ve daha altı (Tanju,20004;11. Ersoy,Avcı,2000;147)
Schulz; derecelere göre zihinsel geliúim özelliklerini aúa÷ıdaki gibi özetlemiútir;
6.1.1 Hafif Derecede Zihinsel Engelliler
Okulöncesi Dönem Okul Ça÷ı Yetiúkinlik Ça÷ı
(0-5 Yaú) (6-20 Yaú) (21 Yaúüstü)
Farklılık gözlenmeyebilir. Temel akademik yetenek- Günlük yaúantıda ve lerin kazanılmasında ve iúte iletiúim kurabi-
konuúma öncesinde özel lirler, fiziksel olarak e÷itim gerektirmektedir. Normallerden farklı
görünmeyebilirler. 6.1.2. Orta Derecede Zihinsel Engelliler
Okulöncesi Dönem Okul Ça÷ı Yetiúkinlik Ça÷ı
(0-5 Yaú) (6-20 Yaú) (21 Yaú üstü)
Daha çok klinik farklılıklar Özbakım ve fonksiyonel øú yaúantısında per- göstermektedirler. (Down akademik yeteneklerde formans düzeyleri Sendromu) iletiúim yetenek- kendini idare edebilmek- düúüktür.
lerinde zayıflık göstermek- tedirler. tedirler.
6.1.3. øleri Derecede Zihinsel Engelliler
Okulöncesi Dönem Okul Ça÷ı Yetiúkinlik Ça÷ı
(0-5 Yaú) (6-20 Yaú) (21 Yaú üstü)
Motor ö÷renmede Kiúisel ihtiyaçlarını bakım øletiúim kurmada bazı yavaúlık,iletiúim gerektirmektedirler,iletiúim durumlarda sınırlı kal- yetersizli÷i görül- iletiúim kurmayı ö÷renebilirler maktadırlar. Kendisi ile mekte ve genellikle uyum kurmada ve iú fiziksel anomalilere sahip e÷itimi için yardım
olabilmektedirler. gerektirmektedir.
6.1.4.Çok A÷ır Derecede Zihinsel Engelliler
Okulöncesi Dönem Okul Ça÷ı Yetiúkinlik Ça÷ı
(0-5 Yaú) (6-20 Yaú) (21 Yaú üstü)
øletiúime en düúük Motor geliúimde yavaúlık øletiúim çok sınırlı düzeyde cevap ver- göstermektedir. Temel Temel ihtiyaçlarında mektedirler.Birden özbakım becerilerinde bakım gerektirirler
fazla engele sahiptirler. yardıma ihtiyaç duyarlar. Aktivitelerde perfor mansları düúüktür.
6.2- E÷itsel Sınıflandırma Sistemi
Bu sistemde zihinsel engelli çocuklar e÷itim gereksinimlerine göre sınıflandırılmaktadır. E÷itimsel sınıflandırmada zihinsel engelli çocukların hangi alanlarda özel e÷itimden faydalanabileceklerinin, hangi becerileri ne derecede ö÷renebileceklerinin belirlenmesi amaçlanmaktadır.
Grupların oluúturulmasında zeka bölümü puanları kullanılmaktadır. Bununla birlikte zeka bölümü puanları psikolojik sınıflandırma sistemine göre daha esnek tutulmaktadır.
E÷itimsel sınıflandırma sistemi; • E÷itilebilir Zihinsel Engelliler • Ö÷retilebilir Zihinsel Engelliler
• A÷ır ve Çok A÷ır Derecede Zihinsel Engellilerden oluúmaktadır.
6.2.1.E÷itilebilir Zihinsel Engelliler
Bu grup çocuklar genellikle ilkokulların ve ortaokulların özel alt sınıflarında e÷itim alabilirler. Zeka bölümlerinin 50-75 arasında oldu÷u kabul edilmektedir.
“E÷itilebilir” terimi bu gruba giren çocukların okuma, yazma, matematik gibi temel akademik becerileri ö÷renebileceklerini açıklamaktadır. Fiziksel özelliklerinde hareket geliúimlerinde normallere yakın bir performans göstermektedirler. Dikkat süreleri ve ilgileri sınırlıdır. Sosyal iletiúim kurabilirler ancak sosyal kurallara uymada çektikleri güçlük okul ve ev yaúantısında problem oluúturabilmektedir. Sözel yönlendirmeleri anlama, kavram ö÷renme ve durgunluk becerilerinde yetersizlik görülmektedir. Zihinsel engelin yanı sıra hiperaktivite veya durgunluk, genel becerisizlik gibi özellikler taúıyabilirler.
Temel akademik becerilerin yanı sıra özbakım becerilerinde, iú ve çalıúma becerilerinde e÷itim alabilirler. Yetiúkinlikte kısmen yada bütünüyle geçimlerini sa÷layabilmektedirler.
E÷itilebilir zihinsel engelli çocukların normal yaúıtları ile kaynaútırma yoluna gidilmesi davranıú kazandırma açısından çok önemlidir. (Ça÷lar ,1987;15)
6.2.2.Ö÷retilebilir Zihinsel Engelliler
Zeka bölümleri 25-50 arasındadır. E÷itilebilir grubun ulaútı÷ı baúarı düzeyine ulaúamazlar, bundan dolayı okuma, yazma, matematik gibi temel akademik becerilerin e÷itim uygun olmaz. Özel e÷itim ile günlük yaúam aktivitelerini, sosyal uyum, pratik iletiúim ve özbakım becerilerini ö÷renebilirler. Ö÷retilebilir zihinsel engelliler için hazırlanan e÷itim programlarında akademik ö÷renmelerin dıúında sosyal yaúama dayalı aktivitelere yer verilmesi gerekmektedir.
Okulöncesi dönemde motor geliúimde gecikme e÷itimle desteklenerek yetiúkinlikte azaltılabilir. Kullandıkları kelime sayısı çok sınırlı olmakla birlikte kelime hazinelerinin sosyal iletiúim kurabilecek düzeyde oldu÷u görülmektedir.
Yetiúkinlikte beceri gerektirmeyen yardımcı iúlerde denetim altında çalıúabilirler . (Ça÷lar ,1987;15. Okuturlar, 1968;51)
6.2.3.A÷ır Ve Çok A÷ır Derecede Zihinsel Engelliler
Zeka bölümleri 25’in altındadır.Bazı basit öz bakım becerilerini ö÷renebilirler. Yaúamları boyunca bütün aktivitelerde desteklenmeleri gerekir. Beyin patolojileri ve fiziksel anormallikler sıklıkla görülebilir. E÷itilebilir ve ö÷retilebilir düzeye hiçbir zaman ulaúamazlar. Konuúmanın geliúmemiú olması sosyal iletiúim kurmalarını güçleútirmektedir. Motor becerileri çok zayıftır. Tüm yaúamları boyunca klinik bakım gerektirmektedirler. (Ça÷lar ,1987;15. Enç, Ça÷lar, ve Do÷an,1981 ;245)
7.ZøHøNSEL ENGELøN OLUùUM NEDENLERø
Zihinsel engel nedenlerinin bilinmesi bu bireyler için alınacak tıbbi ve e÷itsel kararlar ile zihinsel gerili÷i önleme çalıúmaları açısından büyük önem taúır. Binin üzerinde zihinsel gerilik nedeni bilinmektedir. Zihinsel engel bazen tek bir sebebe ba÷lı olmayabilir.
Zihinsel engelin nedenleri oluúum zamanına ve türe göre ikiye ayrılır. 7.1. Oluú zamanına göre zihinsel engel nedenleri;
• Prenatal Dönem (Do÷um öncesi)
• Perinatal yada Neonatal Dönem (Do÷um esnasında) • Postnatal Dönem (Do÷um sonrası).
7.1.1. Prenatal Döneme Ait Nedenler ı. Gebelik öncesi
• Anne ile ilgili nedenler
- Anne yaúı (on altı yaúından küçük, kırk yaúından büyük olma) - Kan uyuúmazlı÷ı
- Akraba evlili÷i
- Anatomik kusur (dar pelvis gibi)
- Sorunlu gebelik (düúük ve ölü do÷um gibi)
- Sistematik hastalıklar (diyabet ve hipertansiyon gibi) - Enfeksiyonlar (toksoplazmozis gib)
• Aile ile ilgili nedenler
- Kromozom hastalıkları (mongolizm gibi) - Metabolik hastalıklar
- Kalıtımsal di÷er hastalıklar ıı.Gebelik
• Plasenta yerleúim anomalileri • Gebelik toksemisi
• Enfeksiyonlar (kızamıkçık gibi) • Annenin malnutrisyonlu oluúu
7.1.2.Perinatal Döneme Ait Nedenler
• Do÷um Travmaları (forceps kullanımına ba÷lı beyin zedelenmesi) • Kordon Dolanması • Ço÷ul Gebelik • Düúük Do÷um A÷ırlı÷ı • Prematüre Do÷um • Konvülsiyon • Hiperbilirubinemi • Hipoglisemi
7.1.3. Postnatal Döneme Ait Nedenler • Travma
• Enfeksiyon (Ensefalit/Menenjit)
7.2. Türüne Göre Zihinsel Engel Nedenleri; • Biyolojik ve tıbbi nedenler
• Psiko-sosyal dezavantajlar ( ùahin,1994;11. Ça÷lar ,1987;36)
Bu nedenlerin dıúında AAMR 1983 yılında zihinsel engelin oluú nedenlerini úu baúlıklarda açıklamıútır;
• Bulaúıcı hastalıklar ve zehirlenmeler • Yaralanma ve fiziksel etkiler
• Metabolizma ve beslenme bozuklukları • Kaba beyin hastalıkları
• Do÷um öncesi bilinmeyen nedenler • Kromozom anormallikleri
• Gebelik bozukluklar • Ruhsal bozukluklar
• Çevresel yada psikososyal dezavantajlar. (Ersoy,Avcı,2000;152. Özsoy, Özyürek ve Eripek,1997; 161)
8.ZøHøNSEL ENGELLø ÇOCUKLARIN ÖZELLøKLERø
Zihinsel engelli çocuklar da normal yaúıtları gibi temelde aynı psikolojik, fizyolojik, sosyal ve duygusal gereksinimlere sahiptirler. Kendi aralarında da bireysel farklılıklar gösterirler.
Zihinsel engelli çocukların en belirgin özelli÷i geliúim hızlarının yaúıtlarından yavaú olmasıdır. Bu gecikme geliúimin tüm alanlar için geçerlidir.
Genel olarak bu çocukların geliúim özelliklerini úöyle sıralayabiliriz; • Ö÷renmede yavaúlık/güçlükler vardır.
• Kavramları güç ve uzun zamanda ö÷renirler. • Dikkat süreleri kısa ve da÷ınıktır.
• ølgileri kısa sürelidir.
• Yeni durumlara uymakta güçlük çekerler.
• Genelleme yapmakta ve kazandıkları bilgileri transfer etmekte zorluk çekerler.
• Bellekte tutma, organizasyon yapabilme yetenekleri için aynı uyarıcıları de÷iúik úekil, zaman ve yerlerde vermek gerekir.
• Yakın çevrelerine ilgi duyarlar ancak içinde bulundukları mekan ve zaman onları daha çok ilgilendirir.
• Baúardıkları iúin hemen ödüllendirilmesini isterler. • Duyu-motor problemleri vardır.
• Günlük yaúama iliúkin becerilerde yetersizlikleri vardır. • Sosyal becerilerde yetersizlikleri vardır. (Ça÷lar ,1987;80)
Bu özellikler genel olarak tüm zihinsel yetersizli÷i olan çocuklarda görülmekte ancak bu becerilerdeki baúarısı, yeterlili÷i zihinsel engelin derecesine göre de÷iúebilmektedir. Örne÷in hafif derecede zihinsel engelli bir çocuk sosyal geliúim ve günlük yaúam becerilerinde yeterli bir çocuktur. Temel problemin ö÷renme ve dikkat da÷ınıklı÷ı ile ilgili oldu÷u kabul edilmektedir.
Orta, ileri ve çok ileri derecede zihinsel engelli çocuklar ise bu alanların tümünde Birden Yetersizlik Gösteren, Deste÷e Gereksinimi Olan Çocuklardır. (Enç,Ça÷lar ve Do÷an,1981;249)
Zihinsel engelli çocukları tanıyabilmek için belirgin özelliklerini incelemek gerekir. Bazı özellikleri úunlardır;
8.1.Zeka Gerili÷i Olan Çocukların Bedensel ve Devimsel Özellikleri
• Beden geliúimleri, bilhassa az troid salgısı nedeniyle, oluúan gerilikte çok geri kalmıú veya duraklamıú olabilir. Beslenme bozukluları ve yoksunluklar nedeni ile beden geliúimi çok geridir.
• Mongoloid ve kretenlerde beden yapısı ve organlarda o tipe ait bedeni özellikler görülür.
• Hidrosefaller ve benzerlerinin baúları belirli úekilde büyüktür.
• Mikrosefallerde baúlar çok küçüktür. Bazılarında baúın vücuda oranı normallerininkinden çok farklıdır. Baú kısmında birçok acayipliklere rastlanır.
• Zeka gerili÷i olan çocuklarda diú deformasyonları görülür. Diú düzeninde belirgin anormallikler görülür. Erken yaúlarda diú çürümeleri yaygın úekilde görülür. • Bedeni geliúimleri daha yavaútır. Akranlarından daha zayıf, kuvvetsiz ve cansızdırlar. Özellikle yıkılmıú ailelerden fakir ailelerden gelen geliúim için gerekli besin, sevgi ve úefkatle doyurulmayan çocuklarda çok sık görülür
• Normal yaúıtlarına göre daha sık hasta olurlar. Çeúitli sa÷lık problemleri vardır.
• Görme ve iúitme gibi ek bazı özürlere daha sık rastlanır.
• Zeka gerili÷i olan çocuklar psiko-devimsel alanlarda belirli derecede gerilik gösterirler. Büyük ve küçük adalelerini kullanmada belirgin úekilde becerisizlik gösterirler. El göz iúbirli÷ini geç ve güç sa÷larlar.
• Basit hareketlerde yaúıtlarından gerilik, kompleks hareketlerde belirli gerilik yanında yürüme, hareket etme, oturma, durma ve benzeri fiziki hareketlerde acayiplikler görülür. (Ça÷lar ,1987;81)
Psiko-devimsel alanda görülen bu belirgin geriliklerin sebebi geliúim bozuklu÷u ve gecikme oldu÷u kadar bazı hallerde uygun geliúime olanak sa÷lamayan ve yaúantıları sınırlayan ortam olarak görülmelidir. (Okuturlar, 1968;57. Özsoy, Özyürek ve Eripek,1957;167)
8.2.Zeka Gerili÷i Olan Çocukların Zihinsel Özellikleri
Zeka gerili÷i olan çocukların yaúıtlarından farklı olduklarını gösteren en belirgin özellikleri zihinsel geliúimde ve fonksiyonlarında geri olmalarıdır. Bu gerilik akranları ile kıyaslandıklarında kolayca görülür. Bilhassa gerilik derecesi fazla olan çocukların bu farklılı÷ı kolayca herkes tarafından saptanabilir. Bu özelliklerdeki gerilik süreklilik gösteriyorsa gerilik konusunda bir yargıya varılabilir.
Zeka gerili÷i olan çocuklar yaúıtlarına göre;
• Akademik kavramları geç, güç ve sınırlı olarak ö÷renirler. En çok sıkıntı çektikleri etkinlikler akademik etkinliklerdir.
• Dikkat süreleri kısa ve da÷ınıktır. Devamlı takip ve teúvik isterler.
• ølgileri kısa sürelidir. Daldan dala sıçrar. Kısa zamanda ilginç buldukları etkinliklerden dahi bıkarlar.
• Sosyal terim, tanım ve kavramları çok geç ve güç anlar ve kavrarlar. Tamamen yabancılık duyarlar çoktur. Somut úeyleri kavrarlar. Sözel etkinlikler bunlar için bir anlam taúımaz.
• Zaman kavramı çok geç ve güç geliúir.
• Konuúmaya geç baúlarlar. Konuúma geliúimleri zeka gerilik derecesi ile orantılı olarak yavaú geliúir. Akranları ile anlaúmada güçlük çekerler. Konuúma özürleri fazladır. Genellikle çocu÷un geç konuúmaya baúlaması gerilik için önemli bir iúaret sayılır.
