Doğu Karadeniz Kırsal Mimarisi Örneklerinden Rize-fındıklı Aydınoğlu Evi Restorasyon Projesi

(1)

İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ  FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

YÜKSEK LİSANS TEZİ

DOĞU KARADENİZ KIRSAL MİMARİSİ ÖRNEKLERİNDEN RİZE-FINDIKLI AYDINOĞLU EVİ RESTORASYON PROJESİ

Koray GÜLER

Mimarlık Anabilim Dalı Restorasyon Programı

Anabilim Dalı : Herhangi Mühendislik, Bilim Programı : Herhangi Program

(2)

(3)

İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ  FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

YÜKSEK LİSANS TEZİ Koray GÜLER

(502101207)

Mimarlık Anabilim Dalı Restorasyon Programı

Anabilim Dalı : Herhangi Mühendislik, Bilim Programı : Herhangi Program

(4)

(5)

Tez Danışmanı : Doç.Dr. Yegan Kahya ... İstanbul Teknik Üniversitesi

Jüri Üyeleri : Prof. Dr. Kemal Kutgün Eyüpgiller ... İstanbul Teknik Üniversitesi

Prof. Dr. Füsun Alioğlu ... Kadir Has Üniversitesi

İTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü’nün 502101207 numaralı Yüksek Lisans Öğrencisi Koray Güler, ilgili yönetmeliklerin belirlediği gerekli tüm şartları yerine getirdikten

sonra hazırladığı “DOĞU KARADENİZ KIRSAL MİMARİSİ

ÖRNEKLERİNDEN RİZE-FINDIKLI AYDINOĞLU EVİ RESTORASYON PROJESİ ” başlıklı tezini aşağıda imzaları olan jüri önünde başarı ile sunmuştur.

(6)

(7)

ÖNSÖZ

Çalışmalarımda bana destek olan ve cesaret veren, eleştirileri ve önerileriyle beni yönlendiren tez danışmanım Doç.Dr Yegan Kahya’ya ve bana evinin anahtarlarını teslim eden Aydınoğlu ailesine teşekkürlerimi sunarım.

Hayatım boyunca beni hiç yalnız bırakmayan babam Coşkun Güler, annem Nural Güler ve kız kardeşim Demet Güler’e çok teşekkür ederim. Rölöve çalışmalarım sırasında gerekli teknik aletlerin sağlanmasındaki katkılarından dolayı Orhan Kasap’a, ölçme çalışmaları sırasında yardımlarını esirgemeyen mimar Ayşe Ceren Bilge ile mimar Talat Çelebi’ye ve Lazca yapı terimleri konusunda bana katkı sunan babaannem Emine Güler ile araştırmacı Kamil Aksoylu’ya şükranlarımı sunarım.

Haziran 2012 Koray Güler

(8)

(9)

İÇİNDEKİLER

Sayfa

ÖNSÖZ ... v

İÇİNDEKİLER ... vii

KISALTMALAR ... xii

ŞEKİL LİSTESİ ... xiii

ÖZET ... xxii

SUMMARY ... xxv

1. GİRİŞ ... 1

1.1 Çalışmanın Amacı ... 1

1.2 Çalışmanın Kapsam ve Yöntemi ... 1

2. AYDINOĞLU EVİNİN BULUNDUĞU ÇEVRE ... 3

2.1 Doğu Karadeniz Bölgesinin Tarihsel Gelişimi ... 3

2.2 Rize-Fındıklı ... 4

2.2.1 Tarihsel gelişimi ... 4

2.2.2 Coğrafi konum ve ulaşım ... 5

2.2.3 Topoğrafya ve iklim özellikleri ... 6

2.2.4 Sosyo-kültürel ve ekonomik yapı ... 7

2.2.5 Anıtsal ve sivil mimarlık örnekleri ... 8

3. AYDINOĞLU EVİ ... 13

3.1 Konumu ... 13

3.2 Tarihçesi ... 13

3.3 Genel Tanım ... 14

3.4 Bodrum Kat Mekanları ... 15

3.4.1 BK01 Ahır(axiri /ahiri/) ... 15

3.4.2 BK02 Su kuyusu(skayiş kui /skayişi kuyi/) ... 15

3.5 Zemin Kat Mekanları ... 16

3.5.1 ZK01 Avlu(avla /avla/) ... 16

3.5.2 ZK02 Aşhane(oxoşgagure /ohoşgagure/) ... 16

3.5.3 ZK03 Ocaklık(ot’rebule /otrebule/) ... 17

3.5.4 ZK04 Yukarı oda(jilendoni oda /jilendoni oda/) ... 17

3.5.5 ZK05 Aşağı oda(3’alendoni oda /zsalendoni oda/) ... 18

3.5.6 ZK06 Koridor ... 18

3.5.7 ZK07 Hayat(xayati /hayati/) ... 18

3.5.8 ZK08 Büyük oda(didi oda /didi oda/) ... 19

3.5.9 ZK09 Köşk(köşki /köşki/) ... 19

3.5.10 ZK10 Küçük oda(ç’ut’a oda /çuta oda/) ... 20

3.5.11 ZK11 Wc(çeçme /çeçme/) ... 20

3.5.12 ZK12 Banyo ... 20

3.5.13 ZK13 Hela ... 20

(10)

3.6.1 Kuzey cephesi ... 22

3.6.2 Güney cephesi ... 23

3.6.3 Batı cephesi ... 24

3.6.4 Doğu cephesi ... 24

3.6.5 Serender batı cephesi ... 25

3.6.6 Serender doğu cephesi ... 25

3.7 Yapım Tekniği, Strüktür ve Malzeme Özellikleri ... 26

3.7.1 Temeller ... 26 3.7.2 Duvarlar ... 26 3.7.3 Döşemeler... 27 3.7.4 Çatı ... 28 3.8 Yapı Bileşenleri ... 29 3.8.1 Kapılar ... 29 3.8.2 Pencereler ... 30 3.8.3 Merdivenler ... 30 3.8.4 Bezeme Öğeleri ... 31

3.9 Yapı’daki Bozulmalar ve Nedenleri ... 31

3.9.1 Kullanıcı kaynaklı bozulmalar ... 31

3.9.2 Strüktürel bozulmalar ... 33

3.9.3 Malzeme bozulmaları ... 33

4. DOĞU KARADENİZ KIRSAL MİMARİSİ ... 35

4.1 Geleneksel Yerleşim Özellikleri... 35

4.2 Mimari Yaklaşım Özellikleri ... 37

4.2.1 Geleneksel yapı türleri ... 37

4.2.2 Geleneksel yapılarda plan özellikleri ... 38

4.2.2.1 Konut plan özellikleri ... 38

4.2.2.2 Serender plan özellikleri ... 41

4.2.3 Geleneksel yapım sistemleri... 42

4.2.3.1 Ahşap yığma sistem ... 42

4.2.3.2 Ahşap karkas sistem ... 43

4.2.3.3 Karma sistem ... 45

4.2.4 Çatı biçimlenişi ... 45

4.2.5 Geleneksel yapı malzemeleri ... 46

4.3 Aydınoğlu Evi ile Karşılaştırma (Analojik Yaklaşım) ... 47

5. RESTİTÜSYON ... 49

5.1 Yapıdaki Restitüsyon Sorunları ... 49

5.2 Restitüsyon Verileri ... 51

5.3 Restitüsyon Önerisi ... 51

5.3.1 Vaziyet planı restitüsyonu ... 51

5.3.2 Plan restitüsyonu ... 52

5.3.3 Cephe restitüsyonu ... 53

6. RESTORASYON ... 55

6.1 Yapının Onarımına İlişkin Müdahale Yaklaşımı ... 55

6.1.1 Niteliksiz müdahalelerden arındırma ve temizleme ... 55

6.1.2 Sağlamlaştırma ... 56

6.1.3 Bütünleme ... 57

6.1.4 Yeniden Yapım ... 57

6.1.5 Çağdaş Ek ... 58

6.2 Yeniden Kullanım Önerisi ... 59

(11)

6.2.2 Yapıda yeniden kullanım önerisi ... 60

7. DOĞU KARADENİZ’DE KULLANILAN LAZCA YAPI TERİMLERİ ... 61

8. SONUÇ VE ÖNERİLER ... 69

KAYNAKLAR ... 71

EKLER ... 75

(12)

(13)

KISALTMALAR

ICOMOS : Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (International Council on Monuments and Sites)

TKVKBK : Trabzon Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu

UNESCO : Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilatı (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)

(14)

(15)

ŞEKİL LİSTESİ

Sayfa

Şekil 7.1 : Resimli Lazca yapı terimleri. ... 67

Şekil 7.2 : Resimli Lazca yapı terimleri. ... 68

Şekil A.1 : Osmanlı Devleti’nin 1792’de Asya’daki durumu(Url-1). ... 76

Şekil A.2 : Johnston Alexander Keith haritası (1804-1871 (Url-2)... 76

Şekil A.3 : Sevr antlaşmasına göre bölgenin durumu (Url-3). ... 77

Şekil A.4 : Karadeniz Bölgesi haritası. ... 77

Şekil A.5 : Rize il haritası. ... 78

Şekil A.6 : Fındıklı hava fotoğrafı(Google Earth_12/12/2011). ... 78

Şekil A.7 : Geçmiş yıllarda Fındıklı iskelesinde yelkenli gemi (Url-4). ... 79

Şekil A.8 : Geçmiş yıllarda Fındıklı iskelesi (Url-4). ... 79

Şekil A.9 : Fındıklı ilçesine ilk şehir suyu hattı döşenmesi (Url-4). ... 80

Şekil A.10 : Fındıklı ilçe merkezinin 1960’lı yıllarda görünümü. ... 80

Şekil A.11 : Fındıklı Merkez Camisinin restorasyon öncesi görünümü. ... 81

Şekil A.12 : Fındıklı Merkez Camisinin restorasyon sonrası görünümü... 81

Şekil A.13 : Fındıklı Merkez Camisinin restorasyon sonrası görünümü... 82

Şekil A.14 : Meyveli köyü camisinin restorasyon öncesi görünümü. ... 82

Şekil A.15 : Meyveli köyü camisinin restorasyon sonrası görünümü. ... 83

Şekil A.16 : Çağlayan köyü taş köprüsü. ... 83

Şekil A.17 : Çağlayan köyü taş köprüsü rölöve çizimleri (Altınsapan,2001) ... 84

Şekil A.18 : Aslandere köyü taş köprüsü... 84

Şekil A.19 : Derbent köyü taş köprüsünün restorasyon öncesi görünümü. ... 85

Şekil A.20 : Derbent köyü taş köprüsünün restorasyon sonrası görünümü. ... 85

Şekil A.21 : Hurşit bey konağı güney cephesi. ... 86

Şekil A.22 : Hurşit bey konağı girişi. ... 86

Şekil A.23 : Hurşit bey konağı zemin kat planı (Batur,2005). ... 87

Şekil A.24 : Şevketbeyoğlu konağı zemin kat planı (İnanç,2010) ... 87

Şekil A.25 : Şevketbeyoğlu konağı. ... 88

Şekil A.26 : Şevketbeyoğlu konağı. ... 88

Şekil A.27 : Okman Ailesi Evi (Batur, 2005). ... 89

Şekil A.28 : Okman Ailesi Evi iç mekanının görünümü (Batur, 2005). ... 89

Şekil A.29 : Orhan Hacaloğlu Evi. ... 90

Şekil A.30 : Orhan Hacaloğlu Evi girişindeki niteliksiz ekler. ... 90

Şekil A.31 : Fındıklı’daki kültür varlıklarından örnekler haritası. ... 91

Şekil B.1 : Tapu Senedi. ... 92

Şekil B.2 : Tescil Kararı. ... 93

Şekil B.3 : Kurul ile Belediye arasındaki yazışmalar. ... 94

Şekil B.4 : Kurul ile Belediye arasındaki yazışmalar. ... 95

Şekil B.5 : Değişiklik Planı … ... 96

(16)

Şekil C.3 : Bahçedeki erik ağacından yapıya bakış. ... 99

Şekil C.4 : Araç yolundan batı ve güney cephelerine bakış ... 99

Şekil C.5 : K17 kapısı. ... 100

Şekil C.6 : Batı cephesi baca. ... 100

Şekil C.7 : Güney cephesi. ... 101

Şekil C.8 : Güney cephesi. ... 101

Şekil C.9 : Ocaklık dıştan görünüm... 102

Şekil C.10 : Güney cephesi ... 102

Şekil C.11 : Serender güney cephesi. ... 103

Şekil C.12 : Serender güney ve batı cepheleri. ... 103

Şekil C.13 : Kuzey cephesi. ... 104

Şekil C.14 : Bodrum kat moloz taş duvar. ... 104

Şekil C.15: Kuzey cephesi. ... 105

Şekil C.16 : Ahşap pencere kapakları. ... 105

Şekil C.17 : Kuzey cephesi ... 106

Şekil C.18 : Kurt boğazı geçme. ... 106

Şekil C.19 : Göz dolma duvardan görünüm. ... 107

Şekil C.20 : Serender kuzey cephesi. ... 107

Şekil C.21 : Bodrum kattan zemin kata ulaşımı sağlayan betonarme merdiven ... 108

Şekil C.22 : Doğu cephesi. ... 108

Şekil C.23 : Beton blok dolgu ile sonradan yapılmış niteliksiz onarım. ... 109

Şekil C.24 : Doğu cephesindeki niteliksiz onarımlar. ... 109

Şekil C.25 : Doğu cephesine serenderden bakış. ... 110

Şekil C.26 : Serender doğu cephesi. ... 110

Şekil C.27 : Serender batı cephesi. ... 111

Şekil C.28 : Mandıra. ... 111

Şekil C.29 : Çay bahçesinden mandıraya bakış. ... 112

Şekil C.30 : Komşu yapıya ait serender. ... 112

Şekil C.31 : Komşu yapıya ait serender. ... 113

Şekil C.32 : BK01 Ahır. ... 113

Şekil C.33 : BK01 Ahır’daki kaya üzerine oturtulmuş moloz taş duvar. ... 114

Şekil C.34 : BK01 Ahır. ... 114

Şekil C.35 : BK01 Ahır. ... 115

Şekil C.36 : BK01 Ahır’daki kapatılmış şömine. ... 115

Şekil C.37 : BK02 Su kuyusu. ... 116

Şekil C.38 : Ahşap geçme ayrıntısı. ... 116

Şekil C.39 : Ahşap geçme ayrıntısı. ... 117

Şekil C.40 : Serender dikme başlığı. ... 117

Şekil C.41 : BK02 Su kuyusu’nun tavan kaplaması. ... 118

Şekil C.42 : ZK01 Avlu. ... 118

Şekil C.43 : ZK02 Aşhane. ... 119

Şekil C.44 : ZK02 Aşhane. ... 119

Şekil C.45 : ZK02 Aşhane. ... 120

Şekil C.46 : Sonradan eklenen mutfak tezgahı. ... 120

Şekil C.47 : ZK02 Aşhane’den çatıya çıkmak için kullanılan kedi merdiveni. ... 121

Şekil C.48 : ZK02 Aşhane. ... 121

Şekil C.49 : ZK02 Aşhane zemin kaplaması. ... 122

Şekil C.50 : Kedi merdiveni. ... 122

Şekil C.51 : ZK02 Aşhane’deki ahşap dolap. ... 123

(17)

Şekil C.53 : ZK02 Aşhane’deki ahşap dolap. ... 124

Şekil C.54 : K1 kapısının Aşhane’den görünümü. ... 125

Şekil C.57 : K3 kapısı bezeme ayrıntısı. ... 128

Şekil C.58 : K3 kapısı bezeme ayrıntısı. ... 128

Şekil C.59 : Demir tutacak. ... 129

Şekil C.60 : Demir menteşe. ... 129

Şekil C.61 : K1 Kapısı kilit sistemi. ... 130

Şekil C.62 : ZK03 Ocaklık. ... 130

Şekil C.63 : Eski yıllarda yemek pişirmede kullanılan demir zincir. ... 131

Şekil C.64 : ZK03 Ocaklık. ... 131

Şekil C.65 : P4 penceresi. ... 132

Şekil C.66 : Ahşap kemer. ... 132

Şekil C.67 : ZK04 Yukarı oda. ... 133

Şekil C.71 : K3 kapısının ZK04 Yukarı odadan görünümü ... 135

Şekil C.72 : ZK04 Yukarı oda tavan kaplaması. ... 136

Şekil C.73 : ZK04 Yukarı oda zemin kaplaması. ... 136

Şekil C.74 : ZK05 Aşağı oda ... 137

Şekil C.77 : ZK05 Aşağı oda zemin kaplaması ... 138

Şekil C.78 : Ahşap sedir ... 139

Şekil C.79 : ZK05 Aşağı oda tavan kaplaması ... 139

Şekil C.80 : ZK06 Koridor ... 140

Şekil C.84 : ZK06 Koridor zemin kaplaması ... 142

Şekil C.85 : ZK06 Koridor’daki değiştirilmiş zemin kaplaması ... 143

Şekil C.86 : K4 kapısının Aşhane’den görünümü ... 143

Şekil C.87 : ZK07 Hayat ... 144

Şekil C.88 : ZK07 Hayat ... 144

Şekil C.89 : ZK07 Hayat ... 145

Şekil C.90 : ZK07 Hayat ... 145

Şekil C.91 : ZK07 Hayat zemin kaplaması ... 146

Şekil C.92 : ZK07 Hayat tavan kaplaması ... 146

Şekil C.93 : ZK08 Büyük oda ... 147

Şekil C.98 : ZK09 Köşk ... 149

Şekil C.99 : ZK09 Köşk ... 150

(18)

Şekil C.103 : ZK09 Köşk zemin kaplaması ... 152

Şekil C.104 : ZK09 Köşk tavan kaplaması ... 152

Şekil C.105 : ZK10 Küçük oda ... 153

Şekil C.109 : ZK10 Küçük oda tavan kaplaması ... 155

Şekil C.110 : ZK10 Küçük oda zemin kaplaması ... 155

Şekil C.111 : Ahşap kıyafet askısı ... 156

Şekil C.112 : ZK11 Wc ... 156

Şekil C.113 : ZK11 Wc tavan kaplaması ... 157

Şekil C.114 : ZK11 Wc ... 157 Şekil C.115 : ZK11 Wc lavabosu ... 157 Şekil C.116 : ZK12 Banyo ... 158 Şekil C.117 : ZK13 Hela ... 159 Şekil C.118 : ZK15 Ambar ... 160 Şekil C.119 : ZK15 Ambar ... 160 Şekil C.120 : ZK15 Ambar ... 161 Şekil C.121 : ZK15 Ambar ... 161

Şekil C.122 : ZK15 Ambar zemin döşemesi ... 162

Şekil C.123 : Serender kapı anahtarı ... 162

Şekil C.124 : Çatı arası ... 163

Şekil C.126 : Çatı arası. ... 164

Şekil C.131 : Çatı arası. ... 166

Şekil D.1 : Batı cephesi... 167

Şekil D.2 : Giriş ... 167

Şekil D.3 : ZK02 Aşhane ... 168

Şekil D.4 : ZK07 Hayat ... 168

Şekil E.1 : Dağınık yerleşme örneği Arhavi- Artvin. ... 169

Şekil E.2 : Dağınık yerleşme örneği Arhavi- Artvin. ... 169

Şekil E.3 : Rize- Çamlıhemşin Şenyuva Köprüsü. ... 170

Şekil E.4 : Artvin- Arhavi Çifteköprü. ... 170

Şekil E.5 : Trabzon- Of Dernekpazarı Kiremitli Köprü. ... 171

Şekil E.6 : İrili ufaklı taşlarla yapılmış yol kaplaması Hopa-Artvin (Özgüner, 1970). ... 171

Şekil E.7 : Karakteristik yapı kesiti (Şen, 1967). ... 172

Şekil E.8 : Değirmen. ... 172

Şekil E.9 : Serender plan tipleri (Özgüner, 1970) ... 173

Şekil E.10 : Serender yapı elemanları (Özgüner, 1970). ... 173

Şekil E.11 : Serender kurulum aşamaları (Demirel, 2010, s.77). ... 174

Şekil E.12 : Serender yapı elemanları (Demirel, 2010, s.79) ... 174

Şekil E.13 : Sökülüp taşınarak tekrar kurulan serender örneği Enver Avni Güler serenderi Kavak köyü Arhavi, Artvin . ... 174

Şekil E.14 : Yörükoğlu Evi serenderi Arhavi- Artvin. ... 175

(19)

Şekil E.16 : Cephe elemanı olarak dışarıya yansıyan hela

Hami Hacaloğlu Evi Fındıklı- Rize... 176

Şekil E.17 : Cephe elemanı olarak dışarıya yansıyan hela Mehmet Kesimal Evi Arhavi- Artvin. ... 176

Şekil E.18 : Kütük yığma sistem Merek (Göçmen, 2010) ... 177

Şekil E.19 : Yontma ahşap yığma sistem (Eruzun, 1992). ... 177

Şekil E.20 : Boğaz geçme detayları (Özgüner, 1970). ... 177

Şekil E.21 : Blok ahşap geçme detayları (Çakır, 2000). ... 178

Şekil E.22 : Göz dolma duvar aksonometrik çizimi (Şen, 1967). ... 178

Şekil E.23 : Çıkma düzenlemesi detayı (Şen, 1967). ... 178

Şekil E.24 : Doğu Karadenizde görülen duvar tipleri (Başkan, 2008). ... 179

Şekil E.25 : Göz dolma duvar tipleri (Özgüner, 1970)... 179

Şekil E.26 : Muskalı sistem duvar tipleri (Özgüner, 1970). ... 179

Şekil E.27 : Doğu Karadeniz kırsal mimarisinde uygulanan çatı tipleri (Özgüner, 1970). ... 180

Şekil E.28 : Kara saçak detayı (Şen, 1967). ... 180

Şekil E.29 : Debren saçak detayı (Şen, 1967). ... 180

Şekil E.30 : Göz dolma sistemle yapılmış bir ev Kınalı Köşk Fındıklı, Rize. ... 181

Şekil E.31 : Göz dolma sistemle yapılmış bir ev Osman Torunlar Evi Arhavi ... 181

Şekil E.32 : Çakatura sistemle yapılmış bir ev Vaçaroğlu Evi Arhavi- Artvin. ... 182

Şekil E.33 : Karma sistemle yapılmış bir ev Alınoğlu Evi Arhavi- Artvin. ... 182

Şekil E.34 : Tuğla malzeme kullanılarak yapılmış bir ev Arhavi- Artvin... 183

Şekil E.35 : Nurettin Duman Evi Kavak köyü Arhavi- Artvin. ... 183

Şekil E.36 : Nurettin Duman Evi Kavak köyü Arhavi- Artvin. ... 184

Şekil E.37 : Nurettin Duman Evi plan krokisi. ... 184

Şekil E.38 : Hurşit Turna Evi Arılı köyü Fındıklı- Rize. ... 185

Şekil E.39 : Hurşit Turna Evi plan krokisi ... 185

Şekil E.40 : Şükrü Arafat Evi Başköy Arhavi- Artvin. ... 186

Şekil E.41 : Şükrü Arafat Evi plan krokisi. ... 186

Şekil F.1 : Rölöve Vaziyet Planı 1/500. ... 189

Şekil F.2 : Rölöve Vaziyet Planı 1/200. ... 190

Şekil F.3 : Rölöve Kuzey ve Doğu Silüetleri 1/200. ... 191

Şekil F.4 : Rölöve Bodrum Kat Planı. ... 192

Şekil F.5 : Rölöve Zemin Kat Planı. ... 193

Şekil F.6 : Rölöve Bodrum Kat Ölçülü Planı. ... 194

Şekil F.7 : Rölöve Zemin Kat Ölçülü Planı. ... 195

Şekil F.8 : Rölöve Bodrum Kat Tavan Planı. ... 196

Şekil F.9 : Rölöve Zemin Kat Tavan Planı. ... 197

Şekil F.10 : Rölöve Çatı Planı. ... 198

Şekil F.11 : Rölöve 1-1 Kesiti. ... 199

Şekil F.17 : Rölöve Kuzey Cephesi. ... 205

Şekil F.18 : Rölöve Güney Cephesi ... 206

(20)

Şekil F.22 : Rölöve Serender Doğu Cephesi. ... 210

Şekil F.23 : Rölöve Sistem Detayı Planlar. ... 211

Şekil F.24 : Rölöve Sistem Detayı Kesit. ... 212

Şekil F.25 : Rölöve Sistem Detayı Görünüş ... 213

Şekil F.26 : Rölöve P12 Penceresi Detayı. ... 214

Şekil F.27 : Rölöve K1 Kapısı Detayı. ... 215

Şekil F.30 : Rölöve Ahşap Dolap Detayı. ... 218

Şekil F.31 : Malzeme Analizi Bodrum Kat Planı. ... 219

Şekil F.32 : Malzeme Analizi Zemin Kat Planı. ... 220

Şekil F.33 : Malzeme Analizi 1-1 Kesiti. ... 221

Şekil F.39 : Malzeme Analizi Kuzey Cephesi. ... 227

Şekil F.40 : Malzeme Analizi Güney Cephesi ... 228

Şekil F.41 : Malzeme Analizi Batı Cephesi. ... 229

Şekil F.42 : Malzeme Analizi Doğu Cephesi. ... 230

Şekil F.43 : Malzeme Analizi Serender Batı Cephesi. ... 231

Şekil F.44 : Malzeme Analizi Serender Doğu Cephesi. ... 232

Şekil F.45 : Hasar Analizi Bodrum Kat Planı. ... 233

Şekil F.46 : Hasar Analizi Zemin Kat Planı. ... 234

Şekil F.47 : Hasar Analizi 1-1 Kesiti. ... 235

Şekil F.53 : Hasar Analizi Kuzey Cephesi. ... 241

Şekil F.54 : Hasar Analizi Güney Cephesi ... 242

Şekil F.55 : Hasar Analizi Batı Cephesi. ... 243

Şekil F.56 : Hasar Analizi Doğu Cephesi. ... 244

Şekil F.57 : Hasar Analizi Serender Batı Cephesi. ... 245

Şekil F.58 : Hasar Analizi Serender Doğu Cephesi. ... 246

Şekil F.59 : Dönem Analizi Bodrum Kat Planı. ... 247

Şekil F.60 : Dönem Analizi Zemin Kat Planı. ... 248

Şekil F.61 : Dönem Analizi 1-1 Kesiti. ... 249

Şekil F.67 : Dönem Analizi Kuzey Cephesi. ... 255

Şekil F.68 : Dönem Analizi Güney Cephesi ... 256

Şekil F.69 : Dönem Analizi Batı Cephesi. ... 257

Şekil F.70 : Dönem Analizi Doğu Cephesi. ... 258

(21)

Şekil F.72 : Dönem Analizi Serender Doğu Cephesi. ... 260

Şekil F.73 : Restitüsyon Vaziyet Planı 1/200. ... 261

Şekil F.74 : Restitüsyon Kuzey ve Doğu Silüetleri 1/200. ... 262

Şekil F.75 : Restitüsyon Bodrum Kat Planı. ... 263

Şekil F.76 : Restitüsyon Zemin Kat Planı. ... 264

Şekil F.77 : Restitüsyon Bodrum Kat Tavan Planı. ... 265

Şekil F.78 : Restitüsyon Zemin Kat Tavan Planı. ... 266

Şekil F.79 : Restitüsyon Çatı Planı. ... 267

Şekil F.80 : Restitüsyon 1-1 Kesiti. ... 268

Şekil F.86 : Restitüsyon Kuzey Cephesi. ... 274

Şekil F.87 : Restitüsyon Güney Cephesi ... 275

Şekil F.88 : Restitüsyon Batı Cephesi. ... 276

Şekil F.89 : Restitüsyon Doğu Cephesi. ... 277

Şekil F.90 : Restitüsyon Serender Batı Cephesi. ... 278

Şekil F.91 : Restitüsyon Serender Doğu Cephesi. ... 279

Şekil F.92 : Restorasyon Vaziyet Planı 1/200. ... 280

Şekil F.93 : Restorasyon Kuzey ve Doğu Silüetleri 1/200. ... 281

Şekil F.94 : Restorasyon Bodrum Kat Planı. ... 282

Şekil F.95 : Restorasyon Zemin Kat Planı. ... 283

Şekil F.96 : Restorasyon Bodrum Kat Tavan Planı. ... 284

Şekil F.97 : Restorasyon Zemin Kat Tavan Planı. ... 285

Şekil F.98 : Restorasyon Çatı Planı. ... 286

Şekil F.99 : Restorasyon 1-1 Kesiti. ... 287

Şekil F.105 : Restorasyon Kuzey Cephesi. ... 293

Şekil F.106 : Restorasyon Güney Cephesi ... 294

Şekil F.107 : Restorasyon Batı Cephesi. ... 295

Şekil F.108 : Restorasyon Doğu Cephesi. ... 296

Şekil F.109 : Restorasyon Serender Batı Cephesi. ... 297

Şekil F.110 : Restorasyon Serender Doğu Cephesi. ... 298

Şekil F.111 : Müdahale Analizi Bodrum Kat Planı. ... 299

Şekil F.112 : Müdahale Analizi Zemin Kat Planı. ... 300

Şekil F.113 : Müdahale Analizi 1-1 Kesiti. ... 301

(22)

Şekil F.122 : Müdahale Analizi Doğu Cephesi. ... 310 Şekil F.123 : Müdahale Analizi Serender Batı Cephesi. ... 311 Şekil F.124 : Müdahale Analizi Serender Doğu Cephesi. ... 312 Şekil F.125 : Restorasyon P24 Penceresi Detayı. ... 313

(23)

ÖZET

Doğu Karadeniz doğası, kültürü ve mimarisi ile özellikli bir yaşam çevresidir. Bu özellikli coğrafyaya ait geleneksel mimari miras, koruma çalışmalarının yetersizliği, koruma bilincinin yeterince oluşmamış olması ve değişen yaşam koşulları karşısında hızla yitirilmektedir.

Rize’nin Fındıklı ilçesinde bulunan Aydınoğlu Evi ve serenderi, yapım tekniği ve mimari özellikleriyle Doğu Karadeniz kırsal mimarisinin tipik bir örneğidir. Eğimli bir arazide çay bahçeleriyle sınırlanan yapı hemen yanında bulunan serenderi ve su kuyusu ile birlikte özgünlüğünü büyük ölçüde koruyarak günümüze ulaşmıştır. Tez çalışmaları kapsamında çalışılan mimari kültürün hangi ortam ve koşullarda oluştuğunu anlamak için Doğu Karadeniz Bölgesi, tarihçesi, coğrafi özellikleri, iklim ve topoğrafik özellikleri, sosyo-kültürel ve ekonomik yapısıyla birlikte incelenmiştir. Fındıklı ilçesi Doğu Karadeniz sahil şeridinde Rize’nin en doğusundaki ilçesidir. Yüzölçümü 409 km² olan ilçenin kuzeyinde Karadeniz, güneyinde Artvin’in Yusufeli ilçesi, doğusunda Artvin’in Arhavi ilçesi ve batısında Rize’nin Ardeşen ilçesi bulunmaktadır. Doğu Karadeniz ve Fındıklı tarih boyunca birçok medeniyetin hüküm sürdüğü bir coğrafyadır. Fındıklı coğrafyasında günümüze kadar sırasıyla Med, Pers, Pontus, Roma, Bizans, Trabzon Rum İmparatorluğu, Osmanlı, Rus ve Türkiye Cumhuriyeti egemenlikleri yaşanmıştır. Eski adı Vitze olan Fındıklı, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından 1948 yılında belediyenin kurulmasıyla günümüzdeki statüsüne kavuşmuştur.

Fındıklı- Hopa arasındaki karayolu ulaşımı 1916 tarihinde Ruslar tarafından yapılan yoldan karşılanmaktayken, 1967 yılında yapılan sahil yolu ile yol güzergahı değiştirilerek sahile alınmış bunun sonucunda eski yol güzergahında yer alan yerleşim birimleri canlılığını yitirmiştir. Günümüzde Fındıklı’ya ulaşım 2007 yılında tamamlanan Karadeniz Sahil yolundan sağlanmaktadır. Karadeniz Sahili doldurularak yapılan yol ilçenin büyük kentlerle olan ulaşımını kolaylaştırdıysa da ilçenin denizle olan ilişkisini zedelemiş ve doğal dokuyu tahrip etmiştir.

Doğu Karadeniz bölümünü Karadeniz bölgesinin diğer bölümlerinden ayıran en önemli özellik, Doğu Karadeniz dağlarının sahilden itibaren aniden yükselmesidir. Doğu Karadeniz dağlarının kuzey yamaçları, Anadolu coğrafyasının en çok yağış alan kesimidir. Kıyı kesimleri, yüksek kesimlere ve vadilerin iç kısımlarına nazaran daha çok yağış almaktadır. Bölgenin engebeli arazi yapısı ve bol yağışlı iklimi kırsal mimariyi ve yerleşim biçimini belirleyici özelliktedir. Fındıklı’da yerleşim sahil ve dere vadileri boyunca yer alan düzlüklerde kurulmuştur. İlçede Doğu Karadeniz’e özgü dağınık yerleşme biçimi gözlenmektedir. Tez kapsamında ilçe sınırları içerisinde yer alan anıtsal yapılara ve sivil mimarlık eserleri arasından diğerlerine

(24)

Aydınoğlu Evi’nin günümüzdeki durumu rölöve çizimleri, fotoğraflar, hasar, malzeme ve dönem analizleriyle ayrıntılı olarak belgelenmiştir. Serenderiyle birlikte eğimli bir arazide yapılmış olan yapı güney cephesinde tek katlıyken, kuzey cephesinde iki katlıdır. Eğimden faydalanılarak konumlandırılan yapı bodrum katta yer alan ahır ve günlük yaşamın geçtiği zemin kattan oluşmaktadır. Ahır duvarları yapıyı nemden uzak tutmak amacıyla moloz taş tekniğiyle yapılmıştır. Zemin kat duvarlarının büyük kısmı köşelerde kurt boğazı geçme ile birbirine oturtulmuş göz dolgu duvar tekniğiyle inşa edilmiştir. Bölgede zaman içerisinde artan nüfusla birlikte ağaçların azalması yapı bünyesine ahşapla birlikte taşın girmesi zorunluluğunu getirmiştir. Bölge mimarisine özgü göz alıcı güzellikteki göz dolgu duvar ahşap bir karolajın içine yerleştirilmiş dolma taşlardan oluşmaktadır. Yapıda yüksek tutulan çatı yüksekliğiyle oluşturulan çatı arası mekanı depo amacıyla kullanılmaktadır. Doğu Karadeniz bölgesine özgü serender, geçmişte üretilen besinlerin saklanması amacıyla yapılan, içinde oturulmayan ve yaşanmayan bir depo mekanıdır. Aydınoğlu evi serenderi tamamı ahşaptan yapılan alt katında su kuyusu bulunan dört dikmeli bir serenderdir. Doğu Karadeniz kırsal mimarlığında karakteristik bir özellik olarak gözlenen dış cephede ayrı bir girişle düzenlerek iç mekanlardan ayrılan ıslak hacimlerin, Aydınoğlu Evi’nde beton kökenli malzeme kullanılarak değiştirildiği gözlenmektedir.

Değişen yaşam şartları ve konfor anlayışı, bölge halkının geleneksel yapılarını değiştirmesi, ekler yapması ya da yıkmasıyla sonuçlanmaktadır. Yapılan onarımların niteliği genellikle kolay ulaşılan beton malzeme ile yapıldığından geleneksel doku bozulmaktadır. Bölge halkının yapıların bakımı için gerekli maddi güçten yoksun olmaları ve koruma bilincinin yetersizliği sonucunda hızlı bir yok olma süreciyle karşı karşıya kalınmıştır. Aydınoğlu Evi’nde görülen hasarlar ve sorunlar bölgede bulunan pek çok geleneksel yapıda da gözlenmektedir. Aydınoğlu Evi’nin detaylı belgelenmesi ve yapıdaki sorunlara karşı geliştirilen öneriler, bölgede yapılacak koruma çalışmaları için örnek oluşturacaktır.

Doğu Karadeniz kırsal mimarlığının oluşumunda doğal şartlar, ekonomik şartlar ve sosyo kültürel yapı büyük rol oynamaktadır. Doğal yapı yerleşim düzenini etkilerken, ekonomik yapı ev ve yardımcı yapıların ortaya çıkışında etkilidir, sosyo-kültürel ve etnik yapı ise plan tiplerinin oluşumunda etkilidir. Bölgedeki mimari kültürün yaşam modelinden ayrıştıralamayacağı açıktır. Tez çalışmaları kapsamında Doğu karadeniz kırsal mimari geleneği; yerleşim düzeni, plan özellikleri, yapım teknikleri ve malzeme başlıkları altında incelenmiştir. Aydınoğlu Evi ile plan tipolojisi, cephe düzeni, bezeme ve yapı elemanları bakımından benzer özellik gösteren yapılar alınan rölöveler ve kaynak araştırmalarından ulaşılan belgeler doğrultusunda belirlenip Aydınoğlu Evi ile benzerlikleri ve farklılıkları saptanarak restitüsyon için veriler toplanmıştır. Yapının özgün durumunu yansıtan restitüsyon önerisi, analojik veriler, yapısal izler, eski fotoğraflar ve yapı kullanıcılarıyla yapılan sözlü görüşmeler neticesinde şekillendirilmiştir. 20. Yüzyılın ilk çeyreğinde yapılmış olan ve yapıldığı günden günümüze kadar özgün işlevi olan konut işlevini sürdüren Aydınoğlu Evi’nin, restitüsyonuna ilişkin iki farklı dönem bulunmaktadır. 1.dönem yapının inşa edildiği ve Aydınoğlu ailesinin yapıyı kullanmaya başladığı dönemdir. Yapının 2.dönemi ise 1980’li yıllarda yapılan onarımlar sonucu yapının özgün karakterinin bozulduğu ve günümüze kadar uzanan dönemdir. Geliştirilen restitüsyon önerisi 1.döneme yöneliktir. Aydınoğlu Evi’nin kamulaştırma sürecinde olması yapı için yeni kamusal bir işlevin düşünülmesini gerektirmiştir. Aydınoğlu Evi’nde yapılacak onarımlar ve çağdaş kullanımla ilgili yapılacak müdahalelerin kültür

(25)

varlığı yapının kütlesel ve mekansal özellikleri değiştirmemesine önem verilmiştir. Yeniden kullanım, yapının gelecek nesillere aktarılmasını sağlamak için bir araç olarak düşünülmüştür. Yapıya en az müdahale gerektirecek ve yapının bir bütün olarak kullanılmasını sağlayacak müze-kafe işlevi yeniden kullanım için önerilmiştir. Yapının hasarları ve yeniden kullanıma yönelik yapıya yapılacak müdahaleler de müdahale analizlerinde detaylı olarak belirtilmiştir. Restorasyon önerisinde temizleme, sağlamlaştırma, bütünleme, yeniden yapım ve çağdaş ekler detaylı olarak açıklanmıştır.

Doğu Karadeniz’de bulunan çok kültürlü yapı bölgedeki yapı terimlerinde de büyük bir zenginlik oluşturmuştur. Bölgede konuşulan ve UNESCO’nun tehlike altındaki diller listesinde bulunan Lazcaya ait yapı terimleri yapılan alan çalışmaları ve literatür yardımıyla derlenmiştir. Tez kapsamında derlenen Lazca yapı terimlerinden bir bölümü için resimler yardımıyla anlatım yapılarak anlatım güçlendirilmeye çalışılmıştır. Bu resimli anlatım şekiller arasında verilmiştir.

Günümüzde sayıları giderek azalan Doğu Karadeniz kırsal mimarisi örneklerinden biri olan Aydınoğlu Evi’nin gelecek nesillere tarihi bir belge olarak aktarılması, yapılacak koruma önerileriyle bölgedeki koruma çalışmalarına bir örnek oluşturması ve bölge mimarisi hakkındaki literatüre bir katkı sağlanması tezin ana hedefidir. Restorasyon önerileri yapının ömrünün uzatılması ve gelecek nesillere aktarılması açısından oldukça önemli olmakla birlikte korumanın sürdürülebilir olması ancak sürekli bakımının yapılmasıyla sağlanabilir. Doğu Karadeniz’in kırsal mimari mirası ve olağanüstü doğasının korunabilmesi ancak bütüncül bir yaklaşımla hazırlanacak doğru koruma ve kalkınma politikaları ile gerçekleştirilebilir.

(26)

(27)

EXAMPLE OF RURAL ARCHITECTURE OF THE EASTERN BLACK SEA REGION IN ANATOLIA RİZE-FINDIKLI AYDINOĞLU HOUSE

RESTORATION PROJECT SUMMARY

Eastern Black Sea is a featured life environment with its nature, culture and architecture. The vernacular architectural heritage belongs this featured geography, has been losing quickly due to lack of conservation studies, not consisting of conservation awareness and changing life conditions.

Aydınoğlu(name of family) House and its store house(serender in local terminology) which located in Rize-Fındıklı, is one of the typical example of Eastern Black Sea rural architecture. The building bordered with tea plants in a sloping terrain has preserved its authenticity highly with its store house and water well since nowadays. Within the studies of the thesis history, geography, climate, topographic features, socio-cultural and economical conditions of Eastern Black Sea region researched for understanding how this architectural culture created in which conditions.

Fındıklı town is existing in the coastline of Eastern Black Sea, east part of Rize. The land area of town is 409 km² and it is surrounding in the north from Black Sea, in the south from Artvin’s Yusufeli town, in the west from Rize’s Ardeşen town and in the east from Artvin’s Arhavi town. The Eastern Black Sea region of Anatolia and Fındıklı town is a geography that many civilizations have reigned throughout the history. In the geography of Fındıklı, there had been Median, Persian, Pontus, Roman, Byzantion, Empire of Trebizond, Ottoman, Russian Empire and Republic of Turkey’s sovereignty until to today. Vitze former name of Fındıklı has taken its current status, by the foundation of municipiality in 1948 after the establisment of the Republic of Turkey.

Transportation beetween Fındıklı and Hopa had been provided until 1967, from the road that Russians made in 1916. In 1967 Republic of Turkey made a new road and changed the route of the road from inner part to the coast, as a result of this, residential units along the old way had lost its importance. Today Fındıklı’s transportation is providing by Black Sea Coast Way, the new road that finished in 2007. The Black Sea Coast Way had built by filling the coast with rocks that facilitates to axess to big cities however it has damaged the relationship beetween sea and natural texture has been destroyed.

Eastern Black Sea district’s most distinctive feature from the other parts of Black Sea region is that montains are rising suddenly from the coast. The norther slopes of the Eastern Black Sea mountains are the most rainy area of Anatolia. Coasts are taking much rainfall than higher sides and the inner sides of valleys. The regions rugged terrain and very rainy climate designates the rural architecture and settlement form. Settlement in Fındıklı has based on the plains in river valleys and coasts. In Fındıklı

(28)

big size of civil architecture examples existing in the Fındıklı had mentioned for reflecting the architectural enviroment of the town.

The present state of the Aydınoğlu House documented detailly with survey drawings, photographs, chronological analysis, detorioration analysis and material analysis. The Aydınoğlu house had built in a sloping terrain with its store house (serender in the local terminology) as a result of topography, the building has one storey in the south side and two storey in the north side. The house has built using the topography and had designed two storeys occuring a barn in the basement floor and ground floor where the daily life exists. The barns wall had built by stone in order to keep away the building from moisture. The ground floor walls had built by the technic that the timbers are slipping on to each other at the corner and making a modular structure in vertical and horizontal ways with wood on the facade. The forest reserve had became inadaquate in the district with inceasing of population by the time as a result of this situation it had been necessary to use stone on building structures. The eye-catching look of the walls which belongs to the Eastern Black Sea rural architecture, is being formed from a timber grid that filled with stones. The roof space created with helding high to the height of the buildings roof that used as a ware house in older times. Serender is a unique building belongs to the Eastern Black Sea rural architecture that it is built for the purpose of keeping the foods produced in the fields and anyone lives in it. Aydınoğlu House Serender is a timber construction that occurs four wooden pole and a water dump which is built with stone in the basement floor. Wet places of the building which are seperated from the building and entrance of this place designed apart from the buildings entrance. This spatial sheme is characteristic features of the rural architecture of the Black Sea region. The main aim of separating wet places is keeping away the bad smells from the living rooms. The wet places of Aydınoğlu house had changed with the concrete origin materials. This unqualified intervention to the building is incompatible with the original texture of the building. Local people are changing, making additions or destroying their traditional buildings as a result of changing life conditions and comfort perceptions. Repairs are generally made with concrete materials that easily accessible and cheap, are disturbing the traditional pattern. The conservation awareness is not developed enough and local people has not enough financial source required for the maintanence of the traditional buildings so there is a fast extinction process in the regions cultural heritage. The deteriorations and other problems that existing in the Aydınoğlu house also can be seen in many examples of traditional buildings in the region. The survey drawings and proposals developed for the problems of the Aydınoğlu house will be an example in the conservation studies of the regions architectural heritage.

Natural conditions, economic and socio-cultural situation are taking great role in the creation of the rural architecture of Eastern Black Sea. Natural conditions affects on the settlement system, the economic situation affects the creation of house and its auxiliary buildings, and the socio cultural-ethnic structure affects on the creation of the plan scheme. The architectural culture of the region cannot be seperated from the living model. The rural architectural tradition of Black Sea researched under the titles of settlement, construction techniques, plan and material properties during the thesis studies. The buildings that showing similar properties as plan typology, facade design and consruction date with the Aydınoğlu house are researched and determined similarities and differences to Aydınoğlu house with the direction of the literature and survey drawings taken in the area. This comparison gave datas for the restitution proposal. Restitution proposal which is showing the original state of the building(the

(29)

period that the building first used) formed as a result of analogical datas, structural traces, old photographs and interviews with the users of the building. The building used as a house since first the day it built. There is two periods about the restitution of the Aydınoğlu house, first is the era that the building had built and begun to used by Aydınoğlu family. The interventions made in the 1980s which were spoiled the authenticity of the building is the start of the second period. The second period of the building is the era beetween 1980s to today. The restitution proposal developed to reflect the first period of the building.

The re-use proposal about the building which is in nationalization process by Fındıklı municipality, is museum-cafe that requires the least intervention to building and provides using the building as a whole. The interventions for the buildings re-use project and deteriorations detailly indicated at the analysis of interventions. Cleaning, consolidation, re-integration, re-construction and modern additions are detailly explained at restoration proposal.

The multi-cultural structure in the Black Sea created a large wealthy at the building terms. The building terms belongs the Laz language that speaken from local people and defined as definitely endangered by the UNESCO is compiled by the help of area works and literature. Some parts of this building terms had been shown with the pictures of them to make them more understandable.

The main aims of thesis are transmitting Aydınoğlu house which is one of the example of the Black Sea rural architecture that there is decrease in the numbers of this tradition to future generations as historical document, making an example to the conservation studies in the region and contribute the literature about the vernacular architecture in the region.

The restoration proposals helps to extent the life of building and transmit to future generations but sustainability of the conservation can be ensure only by continous maintanence. The protection of the rural architectural heritage and extraordinary nature of the Black Sea can only be realize with the correct conservation and development politics which are prepared with integrated approach.

(30)

(31)

1. GİRİŞ

1.1 Çalışmanın Amacı

Doğu Karadeniz bölgesinde yer alan Fındıklı ilçesi, 20 yy. a kadar bir balıkçı köyü durumundadır. 20 yy.da yapılan karayolu ile büyük kentlerle olan ilişkisi giderek artmıştır. Yaşanan gelişmeler ile birlikte yeni yapı malzemelerinin kullanımı artmış, geleneksel yapım giderek terk edilmeye başlanmıştır. Özellikle belediyenin de kurulmasıyla hızlanan yeni yapılaşma sürecinde geleneksel mimari yerini apartmanlaşmaya bırakmıştır. Bölgede koruma adına yapılan çalışmaların yetersizliği, geleneksel mimari mirasın yok olmasını hızlandırmıştır.

Günümüzde ilçe merkezinde çok sınırlı sayıda geleneksel mimarlık ürünü yapı bulunmaktadır. Kullanıcıların yapıların bakımı için gerekli maddi güçten yoksun olmaları ve koruma bilincinin yetersizliği sonucunda hızlı bir yok olma süreciyle karşı karşıya kalınmıştır.

Fındıklı merkez mahallesinde bulunan 127 ada 164 parsel nolu Aydınoğlu Evi serenderiyle birlikte, Doğu Karadeniz kırsal mimarisinin günümüze kadar çok az değişiklik geçirerek kalabilmiş tipik bir örneğidir. Günümüzde sayıları giderek azalan bu yapı türünün gelecek nesillere de tarihi bir belge olarak aktarılması ve bölgedeki koruma çalışmalarına bir örnek teşkil etmesi amacıyla Aydınoğlu Evi tez konusu olarak çalışılmıştır.

1.2 Çalışmanın Kapsamı ve Yöntemi

Tez çalışması yapının mevcut durumunu anlatan rölöve, özgün durumunu anlatan restitüsyon ve önerilen işleve yönelik müdahaleleri içeren restorasyon projesinin hazırlanmasının yanı sıra, yapının bulunduğu çevredeki geleneksel mimariyi ve yapım tekniklerini de anlamaya çalışan bir anlayışla ele alınmıştır.

(32)

Kat planları, katlar arası pencere boşluklarından sarkıtılan çekül yardımıyla birbirine bağlanmıştır. Yapının dış sınırları, cephe ölçüleriyle beraber total station kullanılarak alınmış ve buradan gelen ölçülerin üçgenleme yöntemiyle alınan ölçülerle ilişkisi kurularak çizime aktarılmıştır. Kesitler; elde edilen cephe ve plan ölçüleriyle ilişkilendirilerek ve katlardaki sıfır hatlarının arasındaki ölçülerin birbirine bağlanması ile çizilmiştir.

Yapının konumunun ve kuzey yönünün anlaşılması için alanda pusula yardımından ve belediyenin halihazır haritasından yararlanılmıştır.

Vaziyet planı 1/500 ve 1/200; plan, kesit ve görünüşler 1/50, sistem detayı 1/20, kapı ve pencereler 1/5 çizim tekniğinde çizilmiştir. Yapıdaki hasarlar, kullanılan malzemeler ve farklı dönem ekleri rölöve üzerinde çeşitli renk ve taramalarla ayrıntılı olarak çizime aktarılmıştır.

Yapının geçmişinin aydınlatılması amacıyla, bulunduğu çevredeki benzer yapılar incelenmiş, yapı üzerindeki izler, benzerlerinden elde edilen analojik veriler ve ev sahipleriyle yapılan sözlü görüşmeler doğrultusunda restitüsyon önerisi geliştirilmiştir.

Aydınoğlu Evi’nin sürekli bakımının sağlanarak korunmasını sağlamak amacıyla, getirilen yeni işlev doğrultusunda gerçekleşecek olan müdahaleler ve çeşitli koruma teknikleri ayrıntılı olarak restorasyon projesi üzerinde ele alınmış ve araştırılmıştır. Bölgede yaşayan yerli halkın kullandığı Lazca yapı terimleri de alan çalışması ve literatür yardımıyla tez çalışması sırasında derlenmiştir. Tez içerisinde bu terimlerin geçtikleri yerlerde Lazca yazılışları ve parantez içerisinde de Türkçe telaffuz edilecek şekildeki yazılışları aktarılmıştır.

(33)

2. AYDINOĞLU EVİ’NİN BULUNDUĞU ÇEVRE

2.1 Doğu Karadeniz Bölgesinin Tarihsel Gelişimi

Doğu Karadeniz sahilleri ile ilgili ilk yazılı belgelerin Urartu döneminden kalma olduğu ve bu dönemin bu bölgedeki yazılı tarihin de başlangıcı olarak kabul edildiği belirtilmektedir (Zehiroğlu, 1999). Karadeniz’in eski çağda Pontos sözcüğüyle özdeşleştiği anlaşılmaktadır (Arslan, 2007). Pontos kelimesi Hellenler tarafından kendisine yakıştırılan Euksenos1

ve Aksenos2 sıfatıylarıyla başlangıçta Karadeniz’i nitelemesine karşın, zaman içerisinde önce bütün Karadeniz etrafındaki sahilleri, daha sonra da Kuzey Anadolu’nun doğu kıyılarını kapsayan coğrafyayı nitelemeye başlamıştır. Zehiroğlu’na (1999), göre eski çağda bölgenin kültürel yapısınının ifade edilmesinde en çok kullanılan ifade Kolhi terimidir. M.Ö. 606 yılında bölgeye Medlerin hakim olduğu, M.Ö. 547 yılından sonra ise Pers egemenliğinin olduğu aktarılmaktadır (Karpuz, 1992). İskender’in doğu seferiyle bölgedeki Pers hakimiyeti son bulmuştur (Karpuz, 1992). İskender’in ölümü sonrası bölgede Pont satraplığının devamı olan Pontus Devleti kurulmuştur (Karpuz, 1992). M.Ö. 63’te Pompeius’un Pontus Kralı Mithradates’i yenmesi ile birlikte bölgede Roma hakimiyeti başlamıştır (Arslan, 2007). Roma İmparatorluğunun ikiye bölünmesiyle bölge Bizans’ın sınırlarında kalmıştır. Bizans egemenliği ile birlikte Kolhi teriminin yerine Lazi terimi kullanılmaya başlanmıştır (Zehiroğlu, 1999). M.S. 6. Yüzyılda yaşamış olan Bizanslı tarihçi Agathias Lazika’da yerleşik halkın eskiden Kolhiler olarak adlandırıldığını ve Lazlar ve Kolhilerin aynı halklar olduğunu belirtmiştir (Zehiroğlu, 1999). Bölgede yaşayan Lazların bağımsızlıklarını Bizans ve Pers mücadelesinden faydalanarak küçük bir zaman diliminde bir ölçüde korudukları ancak M.S. 7.yy’la birlikte tam olarak Bizans egemenliğine girdikleri belirtilmektedir (Hann, 1999).

1_{Euksenos Pontos, antikçağda Karadeniz’e verilen isimlerden biridir. Kelime anlamı Misafir Sever}

Deniz şeklindedir (Arslan, 2007).

(34)

1204 yılında İstanbul Latinler tarafından işgal edilince Kafkasya’ya kaçan Alexios Kommenos Gürcü desteğiyle Trabzon’da bağımsız Trabzon Rum İmparatorluğu’nu kurmuştur (Bıjışkyan, 1969). Bölgede iktidarı elinde tutan Trabzon Rum Devleti 1461 itibariyle Osmanlı hakimiyetine girmiştir (Bıjışkyan, 1969).

Rize, Osmanlı döneminde liman, nahiye ve kaza merkezi olmuştur ve Anadolu’nun çeşitli yerlerinden gelen göçlerle etnik yapısında değişiklikler gerçekleşmiştir (Cumhuriyet’in 75.yılında Rize, 1998). 1867 Osmanlı Vilayet Nizamnamesine göre Rize, Trabzon vilayetinin 6 kazasından biri durumundadır (Cumhuriyetimizin 75.yılında Rize, 1998). 1878 yılında Osmanlı Devleti ve Çarlık Rusya’sı arasında imzalanan Berlin Anlaşması ile Batum Rusya’ya geçmiştir (Ak, 2000). Lazistan sancağının başkenti olan Batum’un Rusya’ya geçmesiyle sancak merkezi Rize yapılmıştır (Karpuz, 1992). Lazistan sancağının üç kazası(Rize, Pazar[Atina], Hopa), altı nahiyesi ve 364 köyünün bulunduğu belirtilmektedir (Karpuz, 1992). Şemseddin Sami ise Lazistan hakkında; Trabzon’ın doğu ucunda yer alan bir sancak olup, eski merkezinin Batum olduğunu ve sonradan merkezin Rize’ye kaydırıldığını belirtmiştir (Karpuz, 1992). 1904 tarihli Trabzon Salnamesi’nde ise Rize ile ilgili bölümde Lazistan sancağının merkezi olduğu, yeşilliklerle kaplı düzlük bir sahili olduğu, yedi tepe üzerine kurulduğu belirtilmektedir (Trabzon Vilayeti Salnamesi, 1904). Salnamede mahallelerin arazi darlığı dolayısıyla uzaklara yayıldığı, bahar aylarının ılık geçtiği, en güzel mevsimin de sonbahar olduğundan bahsedilmektedir.

1.Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin aldığı yenilgi sonucu 8 Mart 1916 tarihinde Rize, Rusya sınırlarına geçmiştir (Karpuz, 1992). Sevr anlaşmasına göre Trabzon Ermenistan’a, Rize ve Hopa arasındaki bölümler ise Gürcistan’a bırakılmak istenmiştir (Şekil A.3). Rusya’da gerçekleşen sosyalist devrim sonrası, Rusya Brest-Litovsk anlaşması gereğince bu bölgeden çekilmiştir (Ak, 2000). Cumhuriyet’in ilanına kadar sancak merkezi olan Rize, 20 Nisan 1924 tarihinde vilayet olmuştur (Cumhuriyet’in 75.yılında Rize, 1998), (Şekil A.5).

2.2 Rize-Fındıklı 2.2.1 Tarihsel gelişimi

Eski adı Vitze olan ilçe, Osmanlı döneminde küçük bir balıkçı köyü konumundadır. 1886 yılına kadar karye (Osmanlı döneminde köy ile nahiye arasındaki idari birim)

(35)

olan Vitze3, bu tarihte nahiye statüsüne ulaşmıştır (Yazıcı, 1984). Yazıcı’ya (1984), göre Vitze’de ilk jandarma teşkilatı 26 Mart 1887 yılında kurulmuştur. Fındıklı’nın nahiye olması ile birlikte atanan ilk nahiye müdürü Tuzcuoğlu Mehmet Efendi’dir (Yazıcı, 1984). Kayıtlara göre Rize’de ilk rüştiye mektebi 1876 yılında açılırken Pazar(Atina4), Fındıklı(Vitze) ve Arhavi(Arkabi5)’de ise 1887 yılında birer rüştiye mektebi açılmıştır (Yazıcı, 1984). Hopa‘ya bağlı bir nahiye olan Vitze, 15 Şubat 1916 tarihinde Rusya devletinin sınırlarına katılmıştır (Yazıcı, 1984). Bu dönemde bölge halkının ‘’muhacirlik’’ olarak tanımladığı göçler meydana gelmiştir (Yazıcı, 1984). Rusya egemenliği döneminde bu bölgede ‘’Naçalık’’ adı ile bir mülki idari birim kurmuş ve bölgede kullanılmak üzere ‘’manat’’ adı verilen paralarını bastırmışlardır (Yazıcı, 1984).

Rusya ile Türkiye arasında yapılan Brest-Litovsk anlaşması ile Rusya 11 Mart 1918’de Vitze’yi Türk devletine bırakmıştır. 1933 tarihde Artvin(Çoruh)6

adı ile Rize’ye bağlanmıştır (Ak, 2000). Üç yıl Rize’ye bağlı kalan Artvin(Çoruh) 1936’da Rize’den ayrılmıştır (Ak, 2000). Artvin(Çoruh) vilayeti, Hopa kazasına bağlı bir bucak olan Fındıklı, 11 Haziran 1947 tarihinde çıkarılan 5071 sayılı yasa ile bucak olmaktan çıkarılıp ilçe statüsüne yükseltilmiştir (Yazıcı, 1984). Bu kanundan bir yıl sonra 1948’de de Fındıklı Belediyesi kurulmuştur (Yazıcı, 1984). 1947 yılından önce doğan Fındıklı’ların nüfus cüzdanlarında vilayeti Artvin(Çoruh), kazası Hopa, nahiyesi/kazası Vitze yazmaktadır (Yazıcı, 1984). 27 Kasım 1953 tarihinde çıkarılan 6190 sayılı kanunla Fındıklı Artvin’den ayrılıp, Rize’ye bağlanmıştır (Yazıcı, 1984). Günümüzde Fındıklı; 8 mahallesi ve 22 köyüyle Rize iline bağlı bir ilçedir.

2.2.2 Coğrafi konum ve ulaşım

Fındıklı, Doğu Karadeniz sahil şeridinde yer alan Rize’nin en doğusundaki ilçesidir (Şekil A.5). Coğrafi koordinatları 41° 8’ kuzey enlemi ve 41° 1’ doğu boylamıdır. Yerleşim sahil şeridindeki ve Çağlayan, Sümer, Arılı derelerinin oluşturduğu vadilerdeki düzlük alanlardadır. Yüzölçümü 409 km² olan ilçenin kuzeyinde Karadeniz, güneyinde Artvin’in Yusufeli ilçesi, doğusunda Artvin’in Arhavi ilçesi ve batısında Rize’nin Ardeşen ilçesi bulunmaktadır. Fındıklı’nın Rize il merkezine

(36)

uzaklığı 63 km. dir. Fındıklı-Hopa arasındaki karayolu ulaşımı 1916 yılında Ruslar tarafından yapılmış karayolundan sağlanmaktaydı (Yazıcı, 1984). Bu tarihlerde Fındıklı-Hopa arasında kayıklarla denizden de ulaşım sağlanmaktadır (Yıldırımkaya ve Ataseven, [t.y.]). 1967 yılında yapılan karayoluyla eski yol güzergahı değiştirilip sahile alınmıştır (Yıldırımkaya ve Ataseven, [t.y.]). Bunun sonucunda yol üzerindeki eski yerleşim yerleri zaman içerisinde önemini kaybetmeye başlamış ve nüfus yoğunluğu sahile doğru kaymıştır. Bu duruma Fındıklı’dan Sümer köyü ve Arhavi’den Kavak köyü örnek olarak verilebilir. Geçmiş yıllarda canlı olan bu köylerden Sümer’de ilkokul, cami, kahvehane, terzi, marangoz, berber, fırın, kunduracı, bakırcı, sobacı, demirci gibi zanaatçılar bulunurken günümüzde bu canlılık kalmamıştır. Arhavi Kavak köyünde ise geçmiş yıllarda ticaretin yoğun olduğu köy merkezinden büyük şehirlere otobüs seferlerinin gerçekleştiği günler geride kalmıştır.

Fındıklı’ya günümüzde ulaşım 2007 yılında tamamlanan Karadeniz Sahil yolu ile sağlanmaktadır. Karadeniz Sahili doldurularak yapılan yol büyük kentlerle olan ulaşımı kolaylaştırdıysa da ilçenin denizle olan ilişkisini zedelemiş ve doğal dokuyu tahrip etmiştir.

2.2.3 Topoğrafya ve iklim özellikleri

Karadeniz Bölgesi’nin iklimini etkileyen topoğrafya özellikleri, dağların konumu, bakı ve yükseklik olmak üzere üç başlıkta toplanabilir (Atalay ve Mortan, 1995). Doğu-Batı doğrultusunda uzanan Kuzey Anadolu dağlarının kuzey ve güney yamaçları arasındaki iklim şartları neredeyse karşıtlık gösterecek kadar farklılık göstermektedir. Kuzey yamaçları bol yağış ve nemli iklim özellikleri gösterirken güney yamaçları yarı kurak ve yarı nemli iklim özellikleri gösterir. Yüksekliğe bağlı olarak iklim değişkenlik gösterir. Kıyı kesimlerde nemli-ılıman, yüksek kesimlerde nemli-soğuk iklim egemenken, güney kesimlerde yarı kurak iklim gözlenmektedir (Atalay ve Mortan, 1995). İklimdeki bu değişkenlik bitki örtüsünü de etkilemiştir. Doğu Karadeniz bölümünü Karadeniz bölgesinin diğer bölümlerinden ayıran en önemli özellik, Doğu Karadeniz dağlarının sahilden itibaren aniden yükselmesidir. Rize ili sınırları içerisindeki zirvelerin yükseklikleri Kaçkar dağlarında 3937 m. ye kadar ulaşır. Doğu Karadeniz dağlarının kuzey yamaçları, Anadolu coğrafyasının en çok yağış alan kesimidir (Atalay ve Mortan, 1995). Kıyı kesimleri, yüksek kesimlere

(37)

ve vadilerin iç kısımlarına nazaran daha çok yağış almaktadır. Sahil kuşağının 500 m. yüksekliğe kadarki kesimlerinde çay, mısır, patates, tütün, fındık ve çeşitli sebze ve meyveler yetişir (Tarhan, 1973). Dağların yüksek kısımlarında ladin, sarıçam ve köknar ağaçlarından oluşan ormanlar bulunmakta, 2000 m. den yüksek kesimlerde dağ çayırları yetişmektedir (Atalay ve Mortan, 1995). Doğu Karadeniz bölümünün güneyini oluşturan Çoruh Vadisi’nde bitki örtüsü giderek fakirleşmektedir (Atalay ve Mortan, 1995). Doğu Karadeniz’de bol yağış, deniz etkisi ve bitki örtüsünün sık olması nedeniyle nemlilik oranı normal değerlerin üzerindedir. Rize’de yıllık nem oranı mevsimlere gore değişmekle birlikte minimum %75 civarındadır. Doğu Karadeniz’in yer aldığı 41.enlem, Türkiye’nin diğer bölgelerine oranla güneş ışınlarının daha eğik geldiği bölgelerdendir. Doğu Karadeniz bölgesindeki yoğun su buharı ve bulutluluk nedeniyle güneşlenme süresi oldukça sınırlıdır. Fındıklı ilçesinin 13 km. lik sahil şeridi ve Çağlayan, Arılı ve Sümer derelerinin oluşturduğu vadiler boyunca düzlükler gözlenmektedir. Fındıklı Doğu Karadeniz bölgesinin karakteristik bitki örtüsü özelliklerini göstermektedir.

Fındıklı Liman mahallesinde denize kadar inen sarıçam ormanları diğer sahil kasabalarında pek de görülmeyen bir özelliktir. Denize kadar inen sarıçam ormanları ile Sümer, Çağlayan ve Arılı vadileri boyunca kızılağaç, kestane, kayın, ıhlamur ve akasya ağaçlarının oluşturduğu karma bir orman örtüsü bulunmaktadır. Fındıklı ve Doğu Karadeniz bölgesinde yetiştirilen meyve ağaçları diğer bölgelerle kıyaslandığında oldukça yüksek boyludur. Bol yağış ve elverişli büyüme şartları meyve ağaçlarının dev boyutlara ulaşmasına yol açmıştır. Doğu Karadeniz ormanlarında bol miktarda bulunan ağaçlar, geleneksel mimaride kullanılan başlıca malzemelerden birini oluşturmuştur.

2.2.4 Sosyo-kültürel ve ekonomik yapı

Fındıklı ilçesinde bütün Doğu Karadeniz gibi çok kültürlü bir yaşamdan bahsetmek mümkündür. İlçede Lazlar, Hemşinliler ve göçle gelen diğer halklar yaşamaktadır. Fındıklı nüfusunun büyük çoğunluğunu oluşturan etnik unsur Lazlardır. Lazca bölgede orta yaş ve üzeri tarafından kullanılmakla beraber, genç nüfusta dilin kullanılma oranı düşmektedir. Bölgede geleneksel mimaride kullanılan veya kullanımı azalarak unutulmaya yüz tutan Lazca yapı terimleri de tez çalışması

(38)

Ekonomideki en önemli girdi 1950’li yıllarda üretimine başlanan çay tarımıdır (Yıldırımkaya ve Ataseven, [t.y.]). İlçede çay tarımı yaygınlaşmadan önce; fındık, mısır, pirinç, arpa ve yörede pasta olarak adlandırılan darı ekimi yapılmaktaydı. Günümüzde Fındıklı’da çay tarımı ile birlikte fındık, kivi başta olmak üzere meyve-sebze üretimi de yapılmaktadır. Arıcılık ve balıkçılık da ekonomideki diğer girdilerdir. İlçede çay tarımının başlamasıyla birlikte kurulan çay fabrikalarından sağlanan gelir ile köyde yaşayan aileler zaman içerisinde ilçe merkezinde konut edinmeye başlamışlardır. Özellikle kış aylarında nüfusun büyük çoğunluğu ilçe merkezinde yaşamlarını sürdürmektedirler. Köylerde nüfus yaz aylarında artmaktadır. Kış aylarını ilçe merkezinde geçiren halk ve şehir dışında yaşayan Fındıklı’lılar yaz aylarında köylerine gelmektedirler. İlçe merkezinde köylerden göç eden nüfusun baskısı sonucunda plansız, çarpık kentleşme ortaya çıkmıştır.

2.2.5 Anıtsal ve sivil mimarlık örnekleri

Fındıklı ilçe sınırları dahilinde Şubat 2012 tarihi itibariyle Trabzon Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu (TKVKBK), tarafından kültür varlığı olarak tescili yapılan 55 eser bulunmaktadır. Tescilli yapı sayısının azlığı kültür varlığı yapıların olmamasından değil ilçede yeterli tespit ve çalışma yapılmamasından kaynaklanmaktadır. Yapılan tescillerin 10’u 1994’te, diğer 45 kültür varlığı yapı ise 2004 ve sonrasında tescil edilmiştir. İlçede özellikle köylerde geleneksel mimari mirasa yönelik bir envanter çalışmasının hızla yapılması gerekmektedir.

Fındıklı’daki anıtsal ve sivil mimarlık eserleri başlığı altında incelenen örnekler; ilçe sınırlarında yer alan anıtsal yapılar ile sivil mimarlık eserleri arasından diğerlerine göre boyut olarak büyük ve daha nitelikli olan yapılardan seçilmiştir. Seçilen kültür varlıklarının ilçeye dağılımları hazırlanan haritada işaretlenmiştir (Şekil A.31). Fındıklı Merkez Camisi

Yapım tarihine ilişkin kesin bir bilgi yoktur. Cami içerisindeki minber kapısında ise H. 1291(1874) tarihine rastlanmaktadır. 20.yy ın başlarında bir onarım geçiren cami 2010 tarihinde tekrar restore edilmiştir (Şekil A.12, Şekil A.13). Cami iki katlı, moloz taştan dikdörtgen planlıdır. Caminin çatısı restorasyonla birlikte alaturka kiremit kırma çatı olarak düzenlenmiştir. İbadet mekanına kuzey ve batı cephesinden olmak üzere iki giriş vardır. Caminin ahşap minberinde barok tarzı bezemeler

(39)

bulunmaktadır. Minaresi tek şerefeli olup taş bir kaide üzerinde yuvarlak gövdeli olarak inşa edilmiştir (Şekil A.11).

Meyveli Köyü Camisi

Meyveli köyünde Orta mahallede bulunmaktadır. İki katlı olan yapı, bölgenin tipik ahşap yığma camilerindendir. 1871 yılında Mustafa Bin Alişan tarafından yaptırılmıştır (Yıldırımkaya ve Ataseven, [t.y.]). Zemin kat medrese bölümüdür. Bezeme bakımından minber aynalığı, mahfil köşkü ve korkulukları zengindir. Minber üzerinde geometrik, korkuluklar üzerinde ise yatay örgü ve yatay palmet dizilerinden meydana gelen bezeme unsurları görülmektedir. Sütun başlıkları üzerinde Mührü Süleyman motifleri göze çarpmaktadır (Yıldırımkaya ve Ataseven, [t.y.]). Cami yıllar içerisinde bakımsızlık sonucu kullanılamaz duruma düşmüşken 2010 yılında yapılan restorasyon ile tekrar kullanılmaya başlanmıştır (Şekil A.14, Şekil A.15). Meyveli köyü camisinin tescil kararı TKVKBK tarafından 3.7.2004 tarihinde alınmıştır.

Çağlayan Köyü Taş Köprüsü

Köprü, Çağlayan köyünün kuzeyinde yer almaktadır ve yanı başında batı yönünde yeni inşa edilmiş betonarme bir köprü daha bulunmaktadır. Kesme taş ve moloz taştan yapılmış olan dikdörtgen planlı köprünün geçtiği açıklık yaklaşık 30 metre kadardır (Şekil A.17).

Köprünün her iki yanında yer alan korkuluk taşları yer yer düşmüştür. Yuvarlak kemerli köprünün üzeri yassı dere taşı ile kaplanmıştır. Çağlayan köyü taş köprüsü TKVKBK tarafından 18.02.1994 tarihinde 1901 sayılı kararla korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edilmiştir. Çağlayan(Abu)7

deresinin iki yakasını birbirine bağlayan köprünün yapım tarihine dair iki görüş bulunmaktadır. Bir görüş köprü kilit taşındaki askıda da yazdığı üzere köprünün 1924’te yapıldığı, diğer bir görüş ise kilit taşındaki askıda yazılı olan 1924 tarihinin onarım tarihi olduğu yönündedir (Altınsapan, 2001).

Günümüzde kullanılmayan köprünün yakınındaki plansız yapılaşma ve hemen yanında yapılan betonarme köprü kültür varlığının algılanmasına zarar vermektedir (Şekil A.16). Köprüde bakımsızlık sonucu oluşan bitkilenme vb. hasarlar göze