ÖZET: 31 Ağustos 1991 yılında bağımsızlığına kavuşan Kırgızistan 2000’li yıllara kadar yüksek enflasyon ve işsizlik so-runları ile karşı karşıya kalmıştır. Bağımsızlıktan sonra piyasa ekonomisine geçiş reformlarını gerçekleştirmek için uygulamaya başlamıştır. Kırgızistan Sovyetler Birliği’nden ayrılan ülkeler ara-sında en yoksul ülkelerden biri olmasına rağmen 2000’li yıllardan sonra ülke ekonomisinde olumlu gelişmeler başlamıştır. Yüzölçü-mü bakımından küçük olan Kırgızistan, zengin doğal kaynaklara ve tarım alanlarına sahiptir. Türkiye ile Kırgızistan arasında tarihi, kültürel, dini ve milli bağlar vardır. Ayrıca Kırgızistan’ın bağımsız-lığını ilk tanıyan ülke Türkiye olmuştur.
Bu çalışmada bağımsızlığından günümüze Kırgızistan’ın ekonomi-si ve dış ticareti araştırılmıştır. Ülke hakkında genel bilgilere yer verilmiştir. Ayrıca Türkiye ile olan ikili ekonomik ilişkilerden bah-sedilmiştir.
ANAHTAR KELIMELER: Kırgızistan, Türkiye, Ekonomik Ilişki-ler, Doğal Kaynaklar, Issık Göl
ABSTRACT: “On 31 August 1991, Kyrgyzstan gained its independence in the 2000s and have been faced with the problems of high inflation and unemployment. To perform transition to a market economy after independence has started to implement re-forms. Kyrgyzstan is one of the poorest countries among the count-ries of the former Soviet Union, although positive developments in the country’s economy after 2000 has started. The surface area is small in terms of Kyrgyzstan, which has rich natural resources and agricultural areas. Between Turkey and Kyrgyzstan historical, cul-tural, religious and national ties. Also Turkey was the first country to recognise the independence of Kyrgyzstan.
In this study, since independence, Kyrgyzstan’s economy and fo-reign trade have been investigated in. General information about the country are given. Also discussed bilateral economic relations with Turkey.”
KEYWORDS: Kyrgyzstan, Turkey, economic relations, natural re-sources, Issık Lake
1. Kırgızistan Cumhuriyeti Kimliği
Resmi Adı: Kırgız CumhuriyetiYönetim Biçimi: Cumhuriyet, Parlamen-ter
Bağımsızlık Tarihi: 31 Ağustos 1991 (Sovyetler Birliği’nden)
Başkent: Bişkek
Başlıca Önemli Şehirleri: Bişkek (804 bin), Oş (228 bin), Celalabat (78 bin), Kara Kul (63 bin), Çolpan Ata, Narın, Talas. İdari Yapı: 7 Eyalet (bölge) ve 1 Şehir İda-resi
Nüfusu: 5.6 (milyon) Yüzölçümü: 198.500 km2
Resmi Dili: Kırgızca, Rusça
Etnik Yapı: Kırgız (%65), Özbek (%13), Rus (%12) (2011 yılı verilerine göre) Din: Müslüman %75, Rus Ortodoks %20, Diğer %5
Komşuları: Kazakistan, Çin, Tacikistan, Özbekistan
Para Birimi: Kırgız somu
Resmi Tatil günleri: 1 Ocak Yeni Yıl, 7 Ocak Ortodoks Noel’i, 8 Mart Dünya Ka-dınlar Günü, 21 Mart Nevruz Bayramı, 1 Mayıs İşçi Bayramı, 5 Mayıs Anayasa Bayramı, 9 Mayıs Zafer Günü, 31 Ağustos Bağımsızlık Günü, Ramazan ve Kurban Bayramları
GSYİH: 7.4 (milyar dolar 2014 yılı verileri) Doğal Kaynaklar: Altın, kömür, uran-yum, petrol, doğalgaz ve antimon Üyesi Olduğu Başlıca Uluslararası Ku-ruluşlar: UN, CIS, BDT, EBRD, ECO, IBRD, IFC, IMF, WHO, WTO
2. Kırgızistan Hakkında Genel Bilgiler
Kırgızistan 1924 yılında Sovyet-ler Birliği’ne bağlı “Kara Kırgız” olarak adlandırılan özerk bölge, 1936 yılında ise Sovyet yönetimine bağlı Sovyet Sos-yalist Cumhuriyetlerinden biri olarak 31 Ağustos 1991 yılına kadar devam etmiş-tir. Bağımsızlığa kavuştuktan sonra eski yöneticiler, muhalif ve kitlesel eylemler arasında çalkantılı dönemler geçirmiştir. Bu karışık dönemler ekonomik kalkınma ve yabancı yatırımcılar üzerinde olum-suz etkiler oluşturmuştur (DEİK, 2011: Haziran).Coğrafi olarak Orta Asya’da bulu-nan Kırgızistan; Kazakistan ve Çin ile düz uzun, Özbekistan ve Tacikistan ile girinti-li çıkıntılı bir sınıra sahiptir. Tanrı dağları ülke topraklarının yüzde 65’ini kapla-maktadır. Dağlık olmasından dolayı ül-keye Orta Asya’nın “İsviçre’si” benzetme-si yapılmaktadır. Tanrı dağları üzerinde bulunan Issık Göl, dünyanın ikinci büyük dağ gölü özelliği taşımaktadır.
2.1 Issık Göl
Etrafı karlı dağlarla çevrili olma-sına rağmen, kış mevsiminin en soğuk günlerinde bile donmayan göl, Türkçe karşılığı “ısı veya sıcak, ılık göl” olan “Isık Köl” olarak bilinmektedir. Kırgızlar bu göl için Kırgızistan’ın “incisi” anlamına gelen “bermet” ismini kullanmaktadır. Deniz seviyesinden 1606 metre yüksek-te bulunan göl, batı – doğu yönünde 182 kilometre, kuzey – güney arası 60 kilometre ile 6.236 kilometre karelik bir alana sahiptir. Toplam kıyı uzunluğu 988 kilometre ve ortalama derinlik ise 278 metredir. En derin yeri ise 668 metredir. Gölün suyu biraz tuzlu olup, yaklaşık 320 kilometre kumlu kıyıya sahiptir. Göl bu parametrik verilerle denize kıyısı olmayan Kırgızistan için bir iç deniz olarak kabul edilebilir. Eski eserlerde gölün ismi Türk Gölü ve Mukaddes Göl olarak geçmektedir. Bir asır öncesine kadar gölün mukaddes oldu-ğuna inanılması nedeniyle göle girilmediği halde günümüzde turizm sahası olmasından dolayı; başta Kırgız Türkleri, Kazak Türkleri, Sibirya Türkleri ve Ruslar göle en çok giren turistler arasında yer almaktadır1.
1
https://tr.wikipedia.org/wiki/Issık_3. Kırgızistan Ekonomisinin
Genel Durumu
Kırgızistan’ın 31 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan etmesinin ardından Sovyetler Birliği kaynakların-dan mahrum kalması nedeniyle stoklar ve tüketim mallarında krizler yaşanmaya başlamıştır. Dolaysıyla kamu harcamaları ani olarak artış göstermiştir. 1991 – 1995 yıllarında Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GS-YİH) verileri Sovyetler Birliği’nin dağıl-masından önceki 1990 yılındaki verilerin yarısına kadar gerilemiştir. 1991- 1995 yıllarında diğer Sovyetler Birliğinden ay-rılan cumhuriyetler gibi ekonomik gös-tergeler kötüleşmiş, işsizlik artmış, reel gelirde aşırı düşüşler yaşanmıştır. Ülkede yaşanan hiper enflasyonun da etkisiyle yoksullaşma oran ve sayılarında artışlar görülmüştür. 1993 yılında milli paranın tedavüle girmesiyle fiyatlar serbest bı-rakılmıştır. Tarım ve ekonomide yapılan reform ve özelleştirmeler, kabul edilen ticaret rejimleriyle birlikte 1996 yılından itibaren ekonomi düzelme trendine gir-miştir. 1998 yılında Rusya krizinden son-ra ekonomide istikson-rar sağlanmasıyla yüz-de 5 oranında büyüme gerçekleşmiştir. Özellikle hizmet sektörlerinde büyüme hissedilir derecede görülmeye başla-mıştır. Hizmet sektörünü inşaat, enerji ve ticaret sektörleri izlemiştir. Bütün bu iyi yöndeki gelişmelere rağmen uluslara-rası hayat standartlarının raporuna göre halkın hala yüzde 23’ü yoksulluk sınırının altında yaşmaktadır. Gelir dağılımında
Göl sitesin- den
yararlanmış-tır.
adaletsizlikler oldukça fazladır ve bu du-rum halkın sosyal hayatını olumsuz yön-de etkilemektedir.
Son zamanlarda Kırgızistan’ın makroeko-nomik göstergelerinde oldukça pozitif yönde ilerlemeler kaydedilmektedir. Ül-kede GSMH2 7.4 milyar dolar olup Kişi ba-şına düşen milli gelir 3,169 dolar seviye-lerine ulaşmıştır. Enflasyon oranı yüzde 5.8 ve işsizlik oranı yüzde 2.3 olup asgari ücret ise 220 dolar civarındadır.
3.1 Dış Ekonomik İlişkiler
Kırgızistan Cumhuriyeti’nin
coğ-2
Gayri Safi Milli Hasıla
rafi yapısından kaynaklanan olumsuz-luklar dış ilişkilere ve ticarete direkt ola-rak yansıma göstermektedir. Özellikle dış ilişkilerde Rusya Federasyonu, Afganis-tan ve Çin büyük önem arz etmektedir. Ülkenin en önemli dış ticaret partnerleri, başta komşusu ve Rusya Federasyonu-dur. Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ile de ticari ilişkilerin geliştirilmesine öncelik verilmektedir. Kırgızistan, Rusya için büyük önem taşımaktadır. Rusya’nın yabancı topraklardaki tek hava üssü baş-kent Bişkek’e 45 kilometre uzaklıkta bu-lunan Kant Askeri Üssüdür. Bundan do-layı da Rusya-Kırgızistan ilişkileri önemli
düzeye sahiptir (DEİK, 2011: Haziran) Kırgızistan dünya ticaretine en-tegre olabilmek için büyük çaba gösterse de istenilen ölçüde başarılı olamamıştır. Ülkenin coğrafi şartlarının izin vermeme-si, dağlık bir yapıya sahip olması, kapalı bir ülke konumunda olması, denize kıyı-sının bulunmaması ve gelişmiş ülkelere uzak olması ülkenin gelişmesini ve dış ticareti olumsuz yönde etkileyen neden-ler arasında yer almaktadır. Dış ticaretin gelişmesinde sektörel bazda karşılaşılan birçok problemler mevcuttur. Kısacası; ülkenin finansman bakımından yetersiz oluşu, devletin girişimcilere yeterince kredi desteği sunamaması ve sanayi sek-töründe Sovyetlerden kalan eski maki-nelerin kullanılması bunlardan bir kaçı-dır.
Kırgızistan’ın 2014 yılı verilerine göre toplam GSYİH’sı 7,4 milyar dolar ci-varındadır. Reel GSYİH büyüme oranı ise yüzde 3,6 olarak gerçekleşmiştir. Ülkenin toplam dış ticareti 7 milyar dolar civarın-dadır. İhraç ürünlerini; pamuk, yün, et ve et ürünleri, altın, cıva, uranyum, elektrik enerjisi ve küçük makinalar oluşturmak-tadır. İthal kalemlerini ise oto benzini, ikinci el otomobiller, giyim eşyaları ve tekstil ürünleri, ilaçlar ve inşaat malze-meleri oluşturmaktadır.
4. Türkiye - Kırgızistan Arasında
Ti-cari İlişkiler
Türkiye Kırgızistan’ın bağımsız-lığını tanıyan ilk ülke olmakla birlikte ilk
büyükelçiliği de açan ülkedir. Bağım-sızlıktan günümüze Kırgız - Türk ilişki-leri başarılı şekilde devam etmektedir. “Türkiye ile Kırgız Cumhuriyeti arasında ticari ve ekonomik ilişkilerin temelini oluşturan Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması, Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması, Çifte Vergi-lendirmeyi Önleme Anlaşması, Karma Ekonomik Komisyon Kurulmasına Dair Anlaşma ile Uzun Vadeli Ticari ve Eko-nomik İşbirliği Programı imzalanmış ve yürürlüğe girmiştir. Tercihli Ticaret An-laşması ilk tur görüşmeleri 12-15Mart 2008 tarihlerinde yapılmış olup, müza-kereler devam etmektedir (DEİK, 2011: Haziran).”
2014 yılı verilerine göre iki ülke arasında toplam ticaret hacmi yaklaşık 500 milyon dolara civarındadır. İki ülke-nin aralarındaki mesafeülke-nin uzak olması Tablo 1. Kırgızistan’ın Dış Ticareti (milyar dolar)
Yıllar
2009
2010
2011
2012
2013
2014
İhracat
1.673
1.756
1.979
1.683
1.791
1.650
İthalat
3.040
3.223
4.261
5.374
6.070
5.732
Dış Ticaret Hacmi
4.719
4.979
6.240
7.057
7.861
7.382
Dış Ticaret Dengesi
-1.367
-1.467
-2.282
-3.691
-4.279
-4.082
İhracat / İthalat Oranı
0.55
0.54
0.46
0.31
0.29
0.28
Kaynak: Kırgızistan Cumhuriyeti Milli İstatistik Komitesi, The Economist Intelligence Unit, E.I.U./ Country by Country
Tablo 2. Türkiye - Kırgızistan Arasında Dış Ticaret Değerleri ( bin dolar)
Yıl İhracat İthalat Ticaret Hacmi Denge
2010 129.202 30.900 160.102 98.302
2011 180.241 52.123 232.364 128.118
2012 257.470 45.226 302.697 212.244
2013 388.336 36.964 425.300 351.372
2014 421.980 65.648 487.628 356.332
Kaynak: Kırgızistan Ülke Raporu 2015, Türkiye İstatistik Kurumu: www.tuik.gov.tr
ticareti olumsuz yönde etkilemektedir. Türkiye’nin Kırgızistan’dan ithal ettiği başlıca ürünler; kuru baklagiller, pamuk, bakır hurdalar, alüminyum hur-daları, altın ve işlenmemiş kurşun ve alüminyum gibi hammadde ve ürünler-den oluşmaktadır (Ashimova vd, 2015: 116,117). İhraç ürünlerini ise, tekstil ürünleri, dokunmuş halılar, temizlik ürünleri, şekerli mamuller, elektrikli ısı-tıcılar, ortam ısıtıcıları, saç ve el kurutu-cuları, ütüler ve elektro termik cihazlar oluşturmaktadır.
5. Sonuç ve Değerlendirme
Kırgızistan 1991 yılında bağım-sızlığına kavuşmasından sonra merkezi planlı ekonomiden serbest piyasa ekono-misine geçiş sürecinde diğer BDT ülkeleri gibi birtakım makroekonomik sıkıntılar yaşamıştır. Sovyetler Birliği döneminde ülke Sovyet sistemine entegre olduğun-dan ve ekonomisi tarım ile hayvancılığa bağlı bırakıldığından, teknik ve altyapı bakımından yoksun kalmıştır. Bundan dolayı bağımsızlık sonrası ekonomisin-de daralmalar ve küçülmeler olmuştur. Ülkenin ekonomik yapısı incelendiğinde karşımıza zengin doğal kaynaklar, çeşit-li tarım ürünleri ve enerji bakımından önemli bir potansiyelin varlığı çıkmak-tadır. Yine doğalgaz ve petrol gibi yer altı madenleri ve doğal kaynakların yanı sıra sahip olduğu zengin altın rezervleri ve kömür rezervleri ile Orta Asya ülke-lerinde birinci durumdadır. “Türkiye ve Kırgızistan arasında ticari ve ekonomik ilişkilerin geliştirilmesine yönelik 1991 tarihinde Ankara’da “ekonomik ve Ticari İşbirliğine Dair Protokol” imzalanmıştır. Türkiye ile Kırgızistan arasında tarih ve kültür bağı olması iki ülke arasında
tica-ri ilişkiletica-rin geliştitica-rilmesi için uygun bir ortam sağlamaktadır. Öte yandan Türki-ye’nin sanayileşme ve teknik bilgi olarak Kırgızistan’ a göre oldukça deneyimli ol-ması iki ülke arasında işbirliğinin ve dış ticaret hacminin artırılmasında önemli bir faktördür. Ayrıca Kırgızistan’ın yatırım olanaklarının çeşitliliği bölgeyi yatırım açısından cazip hale getirmekte ve Türk yatırımcılarının ülkeye yönelik yatırımla-rındaki artışın önemli bir nedenini oluş-turmaktadır (İnançlı, Konak ve Ashimova, 2015: 122,123).”
Kaynakça
1. DEİK, (2011), “Kırgızistan Ülke
Bülte-ni”, Haziran 2011
2. İNANÇLI, S. , KONAK, A. , ASHİMOVA, Z. (2015), “Türkiye – Kırgızistan Eko-nomik İlişkilerinin Dış Ticaret Üzerine Yapısal ve Sektör el Olarak Yansıma-ları” , Kastamonu Üniversitesi İktisa-di ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi Temmuz 2015, Sayı:8
3. KARA, F. (2013), “Kırgız Sovyet Sosya-list Cumhuriyetinin Ekonomik Duru-mu”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araş-tırmaları Dergisi, 2013 | Cilt.2, Sayı: 2 4. KESİK, A. (2013), “Türkiye -
Kırgızis-tan İlişkileri: Bugünden Yarına”, Orta-doğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM) Tutanakları, 32(9).
5. ÖZDEN, Ç. (2013), “Kırgızistan Ticaret ve Yatırım Ortamı Raporu”, T.C. Eko-nomi Bakanlığı Bişkek Ticaret Müşa-virliği
6. https://tr.wikipedia.org/wiki/Issık_ Göl
7. Türkiye İstatistik Kurumu: www.tuik. gov.tr
8. Kırgızistan Ülke Raporu 2015
