ĠSTANBUL TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ
YÜKSEK LĠSANS TEZĠ Gülcan CANĠK
Anabilim Dalı : Peyzaj Mimarlığı Programı : Peyzaj Mimarlığı
HAZĠRAN 2011
AMASYA YEġĠLIRMAK NEHRĠ KIYISI PEYZAJ TASARIMININ ĠRDELENMESĠ:YALIBOYU VE PĠRĠNÇÇĠ PROMENADI ÖRNEĞĠ
HAZĠRAN 2011
ĠSTANBUL TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ
YÜKSEK LĠSANS TEZĠ Gülcan CANĠK
(502081604)
Tezin Enstitüye Verildiği Tarih : 06 Mayıs 2011 Tezin Savunulduğu Tarih : 14 Haziran 2011
Tez DanıĢmanı : Yrd. Doç. Dr. A.Senem DEVĠREN (ĠTÜ) Diğer Jüri Üyeleri : Prof. Dr. Adnan UZUN (ĠÜ)
Yrd. Doç. Dr. Y.Çağatay SEÇKĠN (ĠTÜ)
AMASYA YEġĠLIRMAK NEHRĠ KIYISI PEYZAJ TASARIMININ ĠRDELENMESĠ:YALIBOYU VE PĠRĠNÇÇĠ PROMENADI ÖRNEĞĠ
Elim bir trafik kazasında hayata veda eden, lisans dönemi boyunca bana çok emeği geçen, İstanbul Üniversitesi Orman fakültesi öğretim görevlilerinden Prof.Dr.Asuman Efe ve Prof.Dr.Ahmet Hızal hocalarıma ve değerli aileme,
ÖNSÖZ
Tez çalışmam süresince, yakın ilgisini esirgemeyen, bilgi ve fikirleriyle bana yön veren, tez çalışmamda büyük katkısı olan tez danışmanım Sayın Yrd. Doç. Dr. A. Senem Deviren‟ e sonsuz teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim.Ayrıca yüksek lisans öğrenimim boyunca bana emeği geçen İ.T.Ü Mimarlık Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü‟ndeki tüm hocalarıma teşekkür ederim.
Her zaman bana yol gösteren,ufkumu açan,çalışmalarım sırasında da büyük bir özveri,sabır ve anlayışla yanımda olan,maddi ve manevi yönden bana desteklerini hiçbir zaman esirgemeyen aileme teşekkürlerimi bir borç bilirim.
Haziran 2011 Gülcan Canik
ĠÇĠNDEKĠLER
Sayfa
ÖNSÖZ ... v
KISALTMALAR ... ix
ÇĠZELGE LĠSTESĠ ... xi
ġEKĠL LĠSTESĠ ... xiii
ÖZET ... xvii
SUMMARY ... xix
1. GĠRĠġ ... 1
1.1 Tezin Amacı ... 4
2. NEHĠR KIYISI KENTLER ... 7
2.1 Nehir Kentleri Tanımı ve Nehir Kıyısı Kent Örnekleri ... 7
2.1.1 Nehir kıyısı kentlerin yerleşim karakteristikleri ... 10
2.2 Nehir Kıyısı ve Kent İlişkisi ... 13
2.3 Nehir Kıyısı ve Kullanıcı İlişkisi ... 15
2.4 Nehir Kıyısı Kullanım Amaçları ... 16
2.4.1 Ulaşım amaçlı kullanımlar ... 17
2.4.2 Endüstriyel amaçlı kullanımlar ... 19
2.4.3 Ticari amaçlı kullanımlar ... 21
2.4.4 Yerleşim amaçlı kullanımlar ... 21
2.4.5 Kültür ve eğitim amaçlı kullanımlar ... 22
2.4.6 Rekreasyonel amaçlı kullanımlar ... 24
3. NEHĠR KIYISI KENTLERDE KIYI PEYZAJ TASARIMI ... 27
3.1 Nehir Kıyısı Peyzaj Tasarım ve Prensipleri ... 29
3.2 Nehir Kıyısı Kentlerde Kıyı Peyzaj Tasarımına Örnekler ... 35
4. MATERYAL VE YÖNTEM ... 47
4.1 Materyal ... 47
4.2 Yöntem ... 48
5. ARAġTIRMA BULGULARI ... 51
5.1 Amasya Kentinin Doğal Verileri ... 51
5.1.1 Coğrafi konum ... 51
5.1.2 İklim ... 52
5.1.3 Topoğrafya ... 58
5.1.4 Jeolojik yapı ... 60
5.1.5 Amasya ilinin toprak özellikleri ve tipleri ... 62
5.1.5.1 Başlıca toprak grupları……… 64
5.1.6 Flora ... 69
5.2 Amasya Kentinin Kültürel Verileri ... 74
5.2.1 Tarihsel gelişim ... 74
5.2.2 Nüfus ve demografik yapı ... 85
5.3 Amasya Yeşilırmak Nehri Kıyısı Yalıboyu Promenad Alanı ile Pirinççi
Promenadı Peyzaj Tasarımlarının İncelenmesi ve Karşılaştırılması ... 89
5.3.1 Çalışma alanlarının kent içindeki konumu ... 89
5.4 Çalışma Alanlarının Tarihi Gelişimi ... 90
5.4.1 Yalıboyu promenad alanının tarihi gelişim ... 90
5.4.2 Pirinççi yolu alanının tarihi gelişimi ... 92
5.5 Çalışma Alanlarının Nehir ve Kentle Olan İlişkisi ... 94
5.5.1 Yalıboyu promenad alanının nehir ve kentle olan ilişkisi ... 94
5.5.2 Pirinççi yolu alanının nehir ve kentle olan ilişkisi ... 95
5.6 Çalışma Alanlarının Kullanım Amacı Yönünden İncelenmesi ... 96
5.6.1 Yalıboyu promenad alanının kullanım amaçları ... 97
5.6.2 Pirinççi yolu alanının kullanım amaçları ... 99
5.7 Çalışma Alanlarının Kullanım Yoğunluğu Yönünden İncelenmesi ... 102
5.7.1 Yalıboyu promenad alanının kullanım yoğunluğu ... 102
5.7.2 Pirinççi yolu alanının kullanım yoğunluğu ... 103
5.8 Çalışma Alanlarında Kullanılan Bitki Türleri ... 104
5.8.1 Yalıboyu promenad alanında kullanılan bitki türleri ... 104
5.8.2 Pirinççi yolu alanınında kullanılan bitki türleri... 104
5.9 Bölüm Sonucu ... 105
SONUÇ VE ÖNERĠLER ... 123
KAYNAKLAR ... 145
EKLER ... 153
KISALTMALAR
DMĠGM : Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü KHGM : Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü
ÇĠZELGE LĠSTESĠ
Sayfa
Çizelge 5.1 : Amasya‟da ortalama sıcaklıkların yıl içindeki gidişi (ºC). ... 53
Çizelge 5.2 : Amasya‟da en yüksek ve en düşük sıcaklıkların yıl içindeki gidişi (ºC). ... 55
Çizelge 5.3 : Amasya‟da donlu gün sayısının aylara göre dağılışı …. ... 56
Çizelge 5.4 : Amasya‟da aylık ortalama yağış miktarının yıl içindeki gidişi. ... 57
Çizelge 5.5 : Amasya‟da yağışın mevsimlere göre dağılışı. ... 57
Çizelge 5.6 : Amasya‟da aylara göre yağışlı gün sayısı. ... . 58
Çizelge 5.7 : Bugüne dek Amasya‟da gerçekleştirilmiş floristik ve sosyolojik çalışmaların özeti. ... 70
Çizelge 5.8 : Amasya‟da yapılan floristik araştırmalarda toplam familya,cins,takson sayıları. ... 71
Çizelge 5.9 : Amasya‟da yapılan floristik araştırmalardaki taksonların fitocoğrafik bölgelere dağılımları ve endemizm oranları. ... 71
Çizelge 5.10 : Amasya‟da ki floristik çalışmalarda tespit edilen en büyük ilk 3 familya ve ilk 3 cins …. ... 72
Çizelge 5.11 : Amasya‟da yapılan çalışmalara göre en fazla endemik tür içeren familyalar. ... 72
Çizelge 5.12 : Amasya‟da endemik tür sayısı bakımından en zengin cinsler ... 73
Çizelge 5.13 : Amasya ili ve ilçeleri toplam nüfusları ve yıllık artış hızları.……….85
Çizelge 5.14 : Amasya ili nüfus piramidi. ... 86
ġEKĠL LĠSTESĠ
Sayfa
ġekil 2.1 : Nehir-kent ilişkisinin şematik gösterimi,(Kurdak,1995) . ... 7
ġekil 2.2 : Quatre Nations Koleji,Paris,Fransa,(Url 18). ... 9
ġekil 2.3 : Nehirde gezi amaçlı kullanılan tekneler,Porsuk Çayı,Eskişehir,(Url 1). . 11
ġekil 2.4 : Nehir kıyısında tarım amaçlı kullanılan alanlar,Sakarya nehri,(Url 20)..11
ġekil 2.5 : Ganj nehrinde ibadetini gerçekleştiren hindular,(Url 17) ... 13
ġekil 2.6 : Kent-kıyı tarihsel ilişkisi,(Kılıç,1999)... 14
ġekil 2.7 : Ticaret amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Rotterdam,Maas nehri,(Url 4). ... 18
ġekil 2.8 : Ticaret amaçlı nehir kıyısı kullanımı,New York,Hudson Nehri,(Url 4). 18 ġekil 2.9 : Rekreasyone amaçlı ulaşım,Sarawak nehri,Malezya,(Url 10) ... 19
ġekil 2.10 : Rekreasyonelamaçlı ulaşım,Sha Tin Central park,(Url 12)………19
ġekil 2.11 : Monessen nehir kıyısı geliştirme projesi,(Url 3) ... 20
ġekil 2.12 : Monessen nehir kıyısı geliştirme projesi,(Url 3)………....20
ġekil 2.13 : Nehir kıyısı yerleşim amaçlı kullanımı,Yeşilırmak nehri,Amasya…….22
ġekil 2.14 : Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Wear nehri,İngiltere,(Url,17)….23 ġekil 2.15 : Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Wear nehri,İngiltere,(Url,17)…23 ġekil 2.16 : Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Willamette nehri,ABD,(Url 5). . 23
ġekil 2.17 : Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Willamette nehri,ABD,(Url 5). . 23
ġekil 2.18 : Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Hiroşima,Japonya,(Url 5)... 23
ġekil 2.19 : Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Hiroşima,Japonya,(Url 5) ... 23
ġekil 2.20 : Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Hiroşima,Japonya,(Url 5)... 23
ġekil 2.21 : Rekreasyonel amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Teksas,ABD,(Url 4)... 25
ġekil 2.22 : Rekreasyonel amaçlı nehir kıyısı kullanımı,Teksas,ABD,(Url 4)... 25
ġekil 3.1 : Tarihi Yalıboyu evleri,Amasya,(Url 17). ... 29
ġekil 3.2 : Düzenleme alanına giriş ve çıkışı sağlayan rampalar,Amasya. ... 30
ġekil 3.3 : Nehir kıyısı promenad alanı, Huangpu nehri,Shanghai,Çin(Url 12). ... 31
ġekil 3.4 : Nehir kıyısı promenad alanı, New nehri,Florida,A.B.D, (Url 4) ... 31
ġekil 3.5 : Nehir kıyısı yerleşim alanı, Yalıboyu evleri,Yeşilırmak nehri,Amasya. . 31
ġekil 3.6 : Nehir kıyısı meydan örneği, Chena nehri, Alaska,(Url 6). ... 31
ġekil 3.7 : Nehir seyir ve basamak terasları, Ohio nehri, Sasaki, Japonya, . ... 33
ġekil 3.8 : Nehir kıyısı iskele alanı, Dojimagawa ve Tosaborigawa nehirleri,(Url,10).. ... 33
ġekil 3.9 : Riverplace projesi master planı, Willamette, ABD. ... 36
ġekil 3.10 : Southgate projesi, Yarra nehri, Avustralya,(Url,9).. ... 38
ġekil 3.11 : Southgate projesi, Yarra nehri, Avustralya,(Url,9).. ... 38
ġekil 3.12 : Southgate projesi, Yarra nehri, Avustralya,(Url,9). ... 38
ġekil 3.13 : Southgate projesi, Yarra nehri, Avustralya,(Url,9).. ... 38
ġekil 3.14 : Aker çevresel parkı, Aker nehri, Oslo, Norveç,( Url 17).. ... 39
ġekil 3.15 : Aker çevresel parkı, Aker nehri, Oslo, Norveç,( Url 17). ... 40
ġekil 3.16 : Singapur nehri düzenlemesi, Singapur,(Url 7).. ... 41
ġekil 3.18 : Kuching su kıyısı gelişim projesi planı( Breen,A. and Dick R.) ... 43
ġekil 3.19 : Kuching su kıyısı gelişim projesi, promenad alanı ve dinlenme alanları,(Url 10) ... 43
ġekil 3.20 : Kuching su kıyısı gelişim projesi, iskele ve gezi amaçlı kullanılan tekneler,(Url 10).. ... 44
ġekil 3.21 : Eskişehir Porsuk Çayı düzenlemesi, araç ve yaya geçişini sağlayan köprü ve gezi tekneleri,(Url 1).. ... 45
ġekil 3.22 : Nehir kıyısı promenad alanı, yeşil doku ve gezi tekneleri, Porsuk Çayı,(Url 1). ... 46
ġekil 4.1 : Çalışma alanlarının kent içindeki konumu,(Amasya imar planı,2009).. .. 47
ġekil 5.1 : Amasya‟nın ülke içindeki konumu,(Url 19). ... 51
ġekil 5.2 : Türkiye iklim sınıflandırması (Erinç Kuraklık İndisi‟ne Göre),(Amasya merkez koruma amaçlı imar planı,2009), DMİ Gn. Md. Zirai Meteoroloji ve İklim Rasatları Dairesi Başkanlığı Klimatoloji Şb. Md.. 53
ġekil 5.3 : En yüksek ve en düşük sıcaklıkların yıl içindeki gidişi,(Amasya merkez koruma amaçlı imar planı,2009). ... 54
ġekil 5.4 : Amasya ili yıllık ortalama sıcaklık haritası,(Url 21). ... 55
ġekil 5.5 : Amasya‟da donlu gün sayısının aylara göre dağılışı, D.M.İ.G.M. ... 56
ġekil 5.6 : Amasya‟da yağışın mevsimlere dağılışı,D.M.İ.G.M verileri . ... 57
ġekil 5.7 : Amasya ili topoğrafik durumu,(Url 21).. ... 58
ġekil 5.8 : Amasya merkez ilçenin topografik yapısı, Amasya merkez,koruma amaçlı imar planı araştırma raporu,2007. ... 60
ġekil 5.9 : Amasya ili topraklarının dağılımı. 1.kahverengi orman toprakları, 2.kestane rengi topraklar, 3.kahverengi Topraklar, 4.alüvyal topraklar, 5. çeşitli araziler, 6. kırmızı kestane rengi topraklar, 7. kolüvyal topraklar, 8.kırmızı kahverengi topraklar, 9.gri-podzolik topraklar,(Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Amasya ili arazi varlığı, 1991). ... 66
ġekil 5.10 : Kral kaya mezarları,Amasya,(Url,10).. ... 76
ġekil 5.11 : Alçak köprü,Amasya,(Url 8).. ... 77
ġekil 5.12 : Amasya kalesi,Amasya,(Url 8). ... 77
ġekil 5.13 : Roma döneminde Amasya,(Altınöz,2003)………..78
ġekil 5.14 : Bizans döneminde Amasya,(Kuzucular,1994).. ... 79
ġekil 5.15 : Selçuklu döneminde Amasya,(Altınöz,2003). .. ... 80
ġekil 5.16 : Osmanlı döneminde Amasya,(Altınöz,2003)... ... 81
ġekil 5.17 : Amasya şehir planı-V.Fontainer,1827(Tuzcu,2007). ... 82
ġekil 5.18 : Amasya‟nın ortaçağda şehir planı, A.Gabriel,1928(Tuzcu,2007).…….82
ġekil 5.19 : Amasya kent mekanının tarihsel gelişimi,araştırma raporu………82
ġekil 5.20 : Yalıboyu promenad düzenlemesi,Yeşilırmak nehri ,Amasya,(Url,8)...84
ġekil 5.21 : Amasya merkez ulaşım ağı,Amasya Belediyesi,2009. ... 88
ġekil 5.22 : Yalıboyu promenad alanının kent içindeki konumu ………...89
ġekil 5.23 : Pirinççi yolu düzenlemesinin kent içindeki konumu... ... 90
ġekil 5.24 : Amasya şehir planı-A.Gabriel(1928)-Yalıboyu alanı(Tuzcu,2007) . .. .. 90
ġekil 5.25 : Amasya şehir planı,1985,( Amasya Belediyesi,2009). ... ... 91
ġekil 5.26 : Amasya şehir planı ( Amasya Belediyesi,2009).………91
ġekil 5.27 : Amasya şehir planı-A.Gabriel,Pirinççi yolu alanı………..92
ġekil 5.28 : Amasya imar planı,1985,( Amasya Belediyesi,2010)... ... 93
ġekil 5.29 : Amasya şehir planı,2009,Amasya Belediyesi,2010 . .. ... 94
ġekil 5.30 : Yalıboyu promenad alanının nehir ve kentle olan ilişkisi. ... ... 95
ġekil 5.32 : Düzenleme alanında girişi sağlayan rampa ve merdivenler ve oturma
elemanları,Yalıboyu promenad alanı,Amasya………....98
ġekil 5.33 : Irmakla görsel açıdan yakın teması sağlamak amacıyla oluşturulmuş cepler,Yalıboyu promenad alanı,Amasya... ... 98
ġekil 5.34 : Düzenleme alanında yer alan amfi tiyatro ve gösteri alanı,Yalıboyu promenad Alanı,Amasya……….99
ġekil 5.35 : Kıyı düzenlemesinde yer alan ahşap taklar,Pirinççi promenad alanı,Amasya……….100
ġekil 5.36 : Irmak üzerine çıkma yapan setler ve bu alanlarda yer alan banklar,Pirinççi promenad alanı………...100
ġekil 5.37 : Gezinti ve yürüyüş amaçlı kullanım, banklar,Pirinççi promenad alanı,Amasya……….101
ġekil 5.38 : Kıyı düzenleme alanında yer alan bir su öğesi,Pirinççi promenad alanı,Amasya……….101
ġekil 5.39 : Kıyı düzenleme alanında yer alan bir su öğesi,Pirinççi promenad alanı,Amasya……….102
ġekil 5.40 : Pirinççi yolu kıyı düzenlemesi yoğun kullanım alanları ………..103
ġekil 5.41 : Yalıboyu promenad alanı peyzaj tasarımı ………105
ġekil 5.42 : Yalıboyu promenad alanı ilkbahar mevsimi h.i gözlem sonuçları……112
ġekil 5.43 : Yalıboyu promenad alanı ilkbahar mevsimi h.s gözlem sonuçları…...113
ġekil 5.44 : Yalıboyu promenad alanı yaz mevsimi h.s gözlem sonuçları………...113
ġekil 5.45 : Yalıboyu promenad alanı yaz mevsimi h.i gözlem sonuçları………...114
ġekil 5.46 : Yalıboyu promenad alanı, yoğun kullanım alanları………..114
ġekil 5.47 : Pirinççi yolu alanının ilkbahar mevsimi h.i gözlem sonuçları...115
ġekil 5.48 : Pirinççi yolu alanının ilkbahar mevsimi h.s gözlem sonuçları...116
ġekil 5.49 : Pirinççi yolu alanının yaz mevsimi h.s gözlem sonuçları...116
ġekil 5.50 : Pirinççi yolu alanının yaz mevsimi hafta sonu gözlem sonuçları ...117
ġekil 5.51 : Bulgularda elde edilen verilerin tablo üzerinde gösterimi ...119
ġekil 5.52 : Bulgularda elde edilen verilerin tablo üzerinde gösterimi ...120
ġekil 5.53 : Bulgularda elde edilen verilerin tablo üzerinde gösterimi ...121
ġekil 5.54 : Bulgularda elde edilen verilerin tablo üzerinde gösterimi ...122
ġekil 6.1 : Yürüyüş yolları, sanatsal ve kültürel etkinlik mekanları . ...127
ġekil 6.2 : Kıyı boyunca rekreatif etkinlikler ………127
ġekil 6.3 : Yürüyüş ve gezinti yolları...127
ġekil 6.4 : Pirinççi promenad alanı peyzaj tasarımı pozitif ve negatif yönler…... 133
ġekil 6.5 : Yalıboyu promenad alanının nehir ve kentle olan ilişkisi……….134
ġekil 6.6 : Pirinççi promenad alanının nehir ve kentle olan ilişkisi ………..135
ġekil 6.7 : Nehir kıyısı oturma alanları...136
ġekil 6.8 : Yalıboyu promenad alanında bulunan gösteri alanı,(Url,17)…………136
ġekil 6.9 : Yeşilırmak nehri kıyısında büstleri belirtici olarak kullanılan türler....138
ġekil6.10: Kıyı alanlarında bitkilendirme örneği………..138
ġekil 6.11 : Yalıboyu promenad düzenlemesinde kullanılan çınar (PlatanusxAcerifolia) türleri………139
ġekil 6.12 : Pirinççi promenad alanında kullanılan karaçam (Pinus nigra) türü....140
ġekil 6.13 : Pirinççi promenad alanında kullanılan karaçam (Pinus nigra) türü….140 ġekil 6.14 : Pirinççi promenad alanında belirtici olarak kullanılan mevsimlik çiçekler, mazı(Thuja spp.) türleri ve perdeleme amaçlı kullanılan ibreli ağaçlar………..140
ġekil 6.15: Pirinççi promenad alanında belirtici olarak kullanılan mevsimlik çiçekler, mazı(Thuja spp.) türleri ve perdeleme amaçlı kullanılan ibreli ağaçlar………140 ġekil 6.16 : Pirinççi yolu düzenlemesinde oturma birimleriyle beraber düşünülmüş
karaçam (Pinus nigra) türü,mekanda giriş ve çıkışları belirtmek amacıyla kullanılan ahşap arkatlar...141 ġekil A.1 : Yeşilırmak nehri kıyısı kesit çalışmaları:(a) İstasyon köprüsü kesit.
(b)Kurtboğan köprüsü kesit.(c)Madenüs köprüsü kesit.(d)Yavuz Selim meydanı(Ölçek:1/200)………154
AMASYA YEġĠLIRMAK NEHRĠ KIYISI PEYZAJ TASARIMININ ĠRDELENMESĠ: YALIBOYU VE PĠRĠNÇÇĠ PROMENANDI ÖRNEĞĠ ÖZET
Nehir kıyıları kent içinde, iki yakaya sahip, su ve kara kullanım potansiyelinin yüksek olduğu, sosyal ve ekolojik ihtiyaçlar doğrultusunda fiziksel düzenlemeler ile şekillenen, kentleşme ile kırsal kimliğini büyük ölçüde yitirmiş, doğadan kentsel yapılar nedeni ile uzaklaşmış alanlardır (Owens,2005).Ayrıca, toplumun kullanımına açık kentsel mekan niteliği göstermeleri, farklı kullanımları bünyelerinde bulundurabilmeleri, kullanıcıların kültürel ve rekreasyonel ihtiyaçlarına cevap verebilmeleri gibi özellikleri sayesinde günümüzde ilgi odağı haline gelmişlerdir. Son yıllarda nehir kıyılarında yapılan planlama ve tasarım çalışmaları, bu alanların yeniden canlanmasını sağlamıştır. Mevcut kaynakların yoğun olarak kullanılması sonucu arazi kullanım taleplerinin artması, insanların bir arada bulunmasını sağlayan, bünyesinde zengin doğal, kültürel ve rekreatif yaşam mekanları içeren kıyı alanlarını ilgi çekici alanlar haline getirmiştir. Nehirler ise kent içerisinde doğal çevrenin bir elemanı olarak, kentin kuruluşuna, yayılmasına ve gelişmesine yarar sağlayarak bu işlevlerini yüzyıllardır sürdürmektedir (Calkins,1992).
Çalışma altı bölümden oluşmaktadır.
Birinci bölümde;kıyı alanlarının öneminden bahsedilerek,daha önce konuyla ilgili yapılmış ve çalışma aşamasında yararlanılan kaynaklardan bahsedilmiştir.Tez konusu açıklanmış ve amaçlar ortaya konmuştur.
İkinci bölümde; nehir kentleri tanımlanarak, dünyadaki nehir kentlerinden örnekler verilmiş ve bu kentlerin gelişiminin nehirle olan ilişkisinden bahsedilmiştir. Ayrıca nehir kıyısı kentlerin yerleşim özelliklerine değinilmiştir.Nehir Kıyısı ve Kullanıcı arasındaki ilişki açıklanmış ve kullanıcıların nehir kıyısından hangi amaçlar için faydalandığı nehir kıyısı kullanım amaçları başlığında değerlendirilmiştir.
Üçüncü bölümde; nehir kıyısı peyzaj tasarım ve prensipleri belirlenerek, tasarımda dikkat edilmesi gereken hususlar belirtilmiştir. Ayrıca çeşitli ülkelerden kent içi nehir kıyısı peyzaj tasarım örnekleri verilmiştir.
Bir nehir kıyısı yerleşimi olan Amasya, Yeşilırmak vadisi boyunca kurulmuş ve tarih boyunca önemli gelişmelere sahne olmuş, birçok medeniyetin izlerini taşımakta olan bir şehirdir.
Bu bağlamda, örnek olarak seçilen ve Amasya Yeşilırmak Nehri kıyısı peyzaj düzenlemeleri olan, Yalıboyu Promenad alanı ve Pirinççi Promenadı tasarımlarında, kıyı mekanı düzenleme ilkeleri irdelenmiş ve alanların kent içindeki konumları,
nehre bağlı olarak tarihi gelişimleri, nehir ve kentle olan ilişkileri, kullanıcıların kullanım amaçları, kullanım yoğunluğu ve bitki türleri olarak başlıklar halinde sınıflandırılmıştır. Bu başlıklardaki saptamalara dayanarak sonuç bölümünde alanların karşılaştırılması yapılmıştır.Öneriler kısmında ise her iki alanın tasarım açısından pozitif ve negatif yönleri belirtilmiş ve tasarımların iyileştirilmesi için ne gibi düzenlemelere yer verilebileceği açıklanmıştır.
Dördüncü bölümde;Çalışmanın ana materyali,Yeşilırmak Nehri kıyı düzenlemeleri olan Yalıboyu Promenadı ve Pirinççi Promenadı tasarımları hakkında bilgi verilmiştir.Her iki düzenlemenin belirlenen tasarım kriterlerine göre irdelenebilmesi amacıyla kullanılan çalışmanın yönteminden bahsedilmiştir.
Beşinci bölümde;bulgular yer almaktadır.Çalışma alanı olarak seçilen Amasya kentinin sahip olduğu özellikler doğal ve kültürel olmak üzere iki başlık altında irdelenmiştir.Doğal özellikler,coğrafi konum,iklim,topoğrafya,jeolojik yapı,toprak ve flora;Kültürel özellikler ise,tarihsel gelişim,nüfus ve demografik yapı,ulaşım başlıkları altında incelenmiştir.Çalışma alanları olarak seçilen Yeşilırmak nehri kıyısında yer alan, Yalıboyu Promenad alanı ile Pirinççi Promenad düzenlemeleri hakkında bilgi verilmiştir. Belirlenen beş adet tasarım kriterine göre bu düzenleme alanları karşılaştırılmış, benzerlikler ve farklılıklar ortaya konulmuş,negatif ve pozitif özellikler irdelenmiştir..
THE RESEARCH OF THE LANDSCAPE DESIGN OF AMASYA YESILIRMAK RIVERFRONT:CASE STUDY, YALIBOYU AND PĠRĠNÇÇĠ PROMENADE
SUMMARY
Riversides which have two sides in the city with water and land use potential high, shaped by physical arrangements in accordance with social and ecological needs, lose its rural identity with urbanization, are the enstranged areas because of urban structures. Also, thanks to the properties such as being an open urban area, providing different usages, meeting the cultural and recreational requirements of users, it has become popular today.
In recent years, the planning and design work on the riverside have led to the revival of this area. The increase of land-use demands as a result of heavy use of available sources have made coastal areas, that ensures people to live together, includes rich natural, cultural and recreational living space within, of interest areas. Rivers as an element of the natural environment, has been maintaining the function of establishment, expansion and development of the city for centuries.
This study consists of six parts.
In the first part, the importance of riversides is mentioned.Sources benefited during the thesis study are related to subject is explained.The subject of thesis and purposes are described.
In the second part, river cities are defined and some examples of the river cities in the world are given,the relationship between the cities and their development is explained. Also, the residential properties of river cities are referred. The relationship between riverside and user is described and riversides for the benefit of users, which aims to is evaluated title of riverside using purposes.
In the third part, determining the riverside landscape design and principles, the issues which will be considered in the design are explained. Also, examples of innercity riverside landscape design from various countries. Referring to the relationship between the city and river and the user and the riverside, it is described how they affect each other.
Amasya, a riverside settlement, is a city which was founded along the Yeşilırmak valley and has witnessed important developments throughout history and has traces of many civilizations.
In this context, in Yalıboyu Promenade area and Pirinççi Promenade designs, selected as an example and have Amasya Yeşilırmak river landscape planning, coastal plan principles are defined and the positions of the areas in the city, historical developments, the relations between the river and the city, the purposes of the users, intensity of usage and plant species are classified in titles. Based on the fixations in the titles, the comparison of the results is made in the conclusion part.In the proposals part,both promenades are specified in terms of landscape design and positive and negative sides are described.Either promenades are evaluated with two different view points.
In the fourth part, the information about Yalıboyu Promenade area and Pirinççi path regulations which is near the Yeşilırmak, selected as study areas, is given and method of study is explained.
In the fifth part,findings about study are given. Properties of Amasya chosen as study area analyzed two titles as natural and cultural. Natural properties are,geographical position,climate, topography, geological structure,soil and flora,cultural properties,historical development,population,demographic structure, and intercommunication.The information about Yalıboyu Promenade area and Pirinççi path regulations which is near the Yeşilırmak, selected as study areas, is given. According to the identified five criterias of design, these regulation areas are compared and the similarities and differences have been revealed.
1. GĠRĠġ
Kıyı alanları kendi iç dinamizm ve işleyişiyle, tarihsel süreç içerisinde birçok uygarlık birikimi ve zengin kültürel biçimleri bulunduran ve çeşitli amaçlar için kullanılan alanlardır (Gülöksüz,1976).
Tarih boyunca kıyı alanları insanoğlunun yiyecek bulma, yerleşme, çoğalma ve öğrenmeyi sağlayabildiği en ideal yaşam alanlarından biri olma görevini üstlenmiştir. Su, işlevsel açıdan sağladığı kolaylıklar yanında uygun iklimsel özellikler, manzara ve eğlenceli zaman geçirilebilecek alanlar da sunmaktadır. Bütün bunların dışında su,tüm canlı varlıkların yaşamlarını sürdürebilmeleri için temel bir ihtiyaçtır.
Toprak, hava, su ve bunlara bağlı bitki örtüsü ve faunayı barındıran kıyı bölgeleri, insan yerleşmeleri ile yıllar içinde değişimlere uğramış ancak bu değişimler belli bir plana göre olmadığı için; ekoloji, yerleşme, ticaret, endüstri, ulaşım ve rekreasyon açısından kıyı sorunlarına neden olmuştur.
Son yıllarda kıyı alanlarında yapılan planlama ve tasarım çalışmaları, bu alanların yeniden canlanmasını sağlamıştır. Mevcut kaynakların yoğun olarak kullanılması ve bunun sonucunda arazi kullanım taleplerinin artması, insanlara bir arada bulunma imkanı sağlayan, yapısında zengin doğal, kültürel ve rekreatif yaşam mekanları içeren kıyı alanlarını ilgi odağı haline getirmiştir (Kazas,1998).
Nehir kıyısı alanlarda yapılan bu planlama ve tasarım çalışmalarına pek çok tezde ve makalelerde yer verilmiş, bu düzenlemelerin kullanıcılar açısından ne derece önemli olduğu, ne ölçüde kullanıldığı ve ne kadar başarılı olduğu irdelenmeye çalışılmıştır.
Tez çalışması boyunca nehirler ve nehir kıyıları hakkında yapılmış birçok çalışma incelenmiştir. Bu çalışmalara ve tez konusuna yakın olarak gösterilebilecek en önemli kaynaklardan birisi Y.Mimar Dr. Kani Kuzucular tarafında hazırlanmış olan“
Amasya Kentinin Fiziksel Yapısının Tarihi Gelişimi’’adlı doktora tez çalışmasıdır.Bu çalışmada kent ile ilgili çeşitli uygarlık dönemlerine ait maddi kalıntıların ve mevcut yerleşme dokusunun yazılı kaynaklarla birlikte değerlendirilmesi ve kent dokusunun her uygarlık dönemine ait fiziksel yapısının ortaya konması öngörülmüştür. Bu
amaçla özgün yazılı kaynaklara olabildiğince ulaşılmaya çalışılmış ve özellikle Osmanlı Dönemi ile ilgili olarak arşiv belgelerinin kent planı üzerine aktarılarak değerlendirilmesi, tartışılması amaçlanmıştır. Kent dokusu ve anıtlarla ilgili yerinde yapılan saptamaların yanı sıra İller Bankası halihazır haritaları, Genel Kurmay Başkanlığı Harita Genel Müdürlüğü'nden temin edilen harita ve hava fotoğrafları ile diğer basılı yayınlarda yer alan kent planlarından yararlanılarak, yerinde gözlem çalışmalarıyla kentin topoğrafik durumunu yansıtan bir "Master Plan" hazırlanmış ve kentin tarihsel gelişimi bu plan üzerinde gösterilmeye çalışılmıştır.Kullanılan yöntem bakımından hazırlanmakta olan tez ile benzerlik göstermekte olan bu çalışmadan tez içerisinde Amasya‟nın tarihsel gelişiminin anlatıldığı bölümden yararlanılmıştır.
Yararlanılan diğer bir kaynak ise Yrd.Doç.Dr.Mimar Y.Çağatay Seçkin tarafından hazırlanmış olan “Tarihi kentlerdeki açık mekanların değişen kullanımlarının değerlendirilmesi’’adlı doktora tez çalışmasıdır.Bu çalışmada çalışma alanı olarak seçilen Amasya kentinin gelişim ve değişimiyle ilgili olarak tüm bilgi ve değerlendirmeler elde edilen yerel tarihçilerin monografileri, seyahatnameler gibi yazılı kaynaklar, arşiv belgeleri ile resmi kurum ve özel kişilerden elde edilen tarihi fotoğraf ve gravürler kullanılmıştır.Cumhuriyet sonrası dönemlerle ilgili veriler ise,yazılı kaynak ve arşiv belgeleri ile eski ve yeni fotoğrafların dışında, İller Bankası halihazır harita1arı ve Orman Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü Harita Dairesi'ne ait hava fotoğraflarından yararlanılarak elde edilmiştir . Toplanan bu verilerin ardından, çalışma alanında dokusal analiz ve sentezlerin gerçekleştirilmesi amacıyla arazi çalışması yapılmıştır. Çalışma alanı olarak seçilen Amasya Yeşilırmak Nehri Kıyısının tarihi gelişiminin aktarıldığı bölümden yararlanılmıştır.
Çalışma alanı olarak Amasya‟nın seçilmiş olduğu diğer bir önemli kaynak ise Mimar Jülide Kazas Demiralp tarafından hazırlanmış olan “Nehir Kıyısı Kentsel Mekan Kullanımlarının Değerlendirilmesi Üzerine Bir Çalışma’’adlı tez çalışmasıdır. Bu çalışmada genel olarak Vardar ve Yeşilırmak Nehri kıyıları kentsel mekan olarak
düşünülmüş ve kullanımları irdelenmeye çalışılmıştır. Araştırma alanı olarak seçilen Üsküp ve Amasya kentlerinde,yapılan bu anket çalışmasıyla iki alanın kullanım biçimleri, kullanım yoğunlukları, kullanıcıların sosyal ve demografik özellikleri, mekana ilişkin beklentileri ve kullanılan kent mobilyalarının işlevselliğini ortaya çıkaracak tarzda sorulara yer verilmiştir ve bu kriterler doğrultusunda tasarım irdelenmiştir.Kullanım biçimleri ve kullanım yoğunluklarının irdelenmesi yapılan tez çalışmasına benzer özellikler göstermekte olup ayrıca iki nehir kıyısının kentsel mekan olarak seçilmesi ve karşılaştırılması da yine araştırma konusuna benzer bir özellik olarak gösterilebilir.
Araştırma konusuna örnek olarak gösterilebilecek diğer bir önemli kaynak ise Özlem Elif Kurdak tarafından hazırlanmış olan “Nehir Kıyısı Kentler Kıyı Çevresinin Oluşumu: Adana-Seyhan Nehri Kıyısında Bir Düzenleme Çalışması’’adlı tez çalışmasıdır. Bu çalışma da, kıyı kentlerinde kent bütünün bir parçası olan kıyı çevrelerinin gelişimi ile Adana‟da Taşköprü ve Girne köprüsü arasındaki kıyı çevresi incelenmiş ve bu sınırlandırılmış alanda çeşitli tasarım önerileri getirilerek bir düzenleme çalışması yapılmaya çalışılmıştır.Çalışma alanına yeni bir proje tasarımı önerisi amacıyla yapılan bu tezde,kullanılan yerinde tespit ve gözlem yöntemiyle,kıyının tarihi gelişimi,ekonomik analiz,fiziksel çevre ve bunu oluşturan öğeler,çevre sorunları ve ulaşım kriterleri göz önünde bulundurulmuştur. Araştırma alanına daha önceden yapılmış çalışmaların ve raporların bu tezde yer verilmesi, Amasya nehir kıyısı imar planlarının yapılmakta olan tezde kullanılmasıyla benzer bir özellik olarak gösterilebilmektedir.
Araştırma konusuna örnek olarak gösterilebilecek bir diğer önemli kaynak ise Peyzaj mimarı Melike Önen tarafından hazırlanmış olan olan “Kentsel Kıyı Mekanı Olarak Akarsuların Rekreasyonel Kullanım Potansiyelinin İrdelenmesi’’adlı tez çalışmasıdır.Bu çalışmada ise yine yapılan tez çalışmasında olduğu gibi iki çalışma alanı seçilmiştir.Bu alanlar Eskişehir Porsuk Çayı ve İstanbul Kurbağalıdere örnekleri olarak belirlenmiştir.Kentsel kıyı mekanı olarak akarsular;akarsu,kent,su ve kıyı kavramlarına yer verilmiş ve etkileşimleri anlatılmaya çalışılmıştır.Akarsu kıyılarının rekreasyonel potansiyelinin irdelenmesi ve ortaya çıkarılması amacıyla bir anket çalışması yapılmıştır.Her iki alanda yapılan kıyı düzenleme projelerinin kente ve kentliye genel ve rekreasyonel yönden getirdiği olumlu ve olumsuz durumlar
ortaya konulmaya çalışılmıştır.Çalışma alanlarının eski ve yeni durumlarında duyulan memnuniyet kullanıcıların fikirlerine danışılarak irdelenmiştir.
Bu araştırma da ise ; Amasya Yeşilırmak Nehri kıyısı peyzaj düzenlemeleri olan, Yalıboyu Promenad alanı ve Pirinççi Promenadı tasarımları çalışma alanı olarak seçilmiştir.Çalışma alanı olarak Amasya Yeşilırmak Nehri kıyı alanının seçilmiş olmasının en önemli sebebi ;Yeşilırmak Nehri kıyısının tarih boyunca önemli gelişmelere sahip olması,çok sayıda medeniyetin izlerini taşıması ve kıyı kesiminin eski çağlardan bugüne farklı kullanımlarıyla örnek teşkil edecek nitelikte olmasıdır.
Geçmişten günümüze Amasya kenti kıyı kesiminin,kullanım yoğunluğunun ve nehirle olan ilişkisinin ne ölçüde ve nasıl değiştiğini irdelemek amacıyla kıyı mekanı düzenleme ilkeleri belirlenmiştir.Bu ilkeler alanların kent içindeki konumları, tarihi gelişimleri, nehir ve kentle olan ilişkileri, kullanıcıların kullanım amaçları, kullanım yoğunluğu ve bitki türleri olmak üzere başlıklar halinde sınıflandırılmıştır. Bu başlıklardaki saptamalara dayanarak sonuç bölümünde alanların tasarımsal anlamda karşılaştırılması yapılmış,sahip oldukları pozitif ve negatif özellikler belirlenerek,öneriler getirilmiştir.
1.1 Amaç
Bu tezin amacı, nehir kıyısı kentlerde kent yaşantısının bir parçası olan ve kıyı çevresini oluşturan açık alanların peyzaj tasarımı açısından incelenmesi ve son yıllarda dünyada çevre konusuyla birlikte önem kazanan kentsel kıyı çevresinde bozulmakta ve kaybolmakta olan tarihsel ve çevresel değerlerimizi de ortaya koymaktır. Bu amaçla, örnek olarak seçilen ve Amasya Yeşilırmak nehri kıyısında yer alan Yalıboyu Promenad alanı ile Pirinççi Promenad alanlarının sahip oldukları konum, tarihi gelişim, nehir ve kentle olan etkileşim, kullanım amacı, kullanım yoğunluğu ve kullanılan bitki türleri gibi karşılaştırma kriterleri oluşturulmuş ve bu kriterlerin ışığında alanların benzer ve farklı yönleri ortaya konmaya çalışılmış,alanların peyzaj tasarımları irdelenmiştir..Sonuç ve öneriler kısmında ise tasarımların negatif ve pozitif yönleri ortaya konularak,tasarımların eksik görülen yönlerini iyileştirme önerileri getirilmeye çalışılmıştır.
Amasya kenti Yeşilırmak Nehri kıyısının geçmişten günümüze değişiminin nasıl gerçekleştiği,kullanıcıların tarih boyunca ve günümüzde kıyıdan nasıl yararlandıklarının irdelenmesi de tezin amaçları arasındadır.
2. NEHĠR KIYISI KENTLER
2.1 Nehir Kentleri Tanımı ve Nehir Kıyısı Kent Örnekleri
Su, yeryüzündeki tüm bitki örtüsü, hayvan çeşitliliği ve insan varlığının kaynağıdır. İnsanoğlunun yarattığı ilk büyük uygarlıklardan, en son gelişkin yerleşme merkezlerine dek, hemen tümünün "kıyılarla" yakın bir ilişki içinde olduğunu, mutlaka bir denizin, gölün ya da nehrin kenarında, en azından yakınında kurulduğunu görürüz (Keleş, 1997). Nehirler de kent içinde doğal çevrenin bir elemanı olarak, kentin kuruluşunda, yayılmasında ve gelişmesinde etkili olan, çevresel değerlerdir ayrıca yapılaşmış kent kimliği içinde doğal yollarla varlığını sürdüren lineer uzanıma sahip başta rekreasyonel olmak üzere çeşitli kullanımlara da elverişli alanlardır(Kostof,1992).
Nehirler ve buna benzer su kütleleri geçmişten günümüze toplumlar tarafından yerleşim amacıyla ilk sırada tercih edilmiş olup,çeşitli uygarlıkların kurulup gelişmesine fayda sağlamıştır.Çeşitli medeniyetlere hizmet etmiş olan nehir kenarı kentleri içinde yer alan mevcut örneklerde büyük oranda, yerleşimin nehrin tek tarafında ağırlıklı olduğu, ardından kentlerdeki gelişme ve büyümeyle yerleşimin nehrin her iki tarafına yayılma gösterdiği görülmektedir.Bazı kentlerde ise kent, nehrin her iki yakasında büyüme ve gelişme göstermiştir. Bu gibi kentlerde nehir, kent içinde kıyıları birleştirici ya da ayırıcı bir role sahiptir(Şekil 2.1),(Kurdak,1995).
Dünya üzerindeki birçok kent su kenarında veya suyla ilişkili olan yerlerde kurulmuştur. Nehir kenarlarında veya bu nehirlerin oluşturduğu deltaların üzerinde, iki veya üç nehrin buluşma yerlerinde ya da göl veya deniz kenarlarında gelişim göstermiş kıyı kentleri mevcuttur (Proshansky,1995).
Nehirler bulundukları kentlerin yerleşim şeklini belirler. Yerleşimlerin su ile buluşma özelliği, o yerleşimin kendine özgü karakterini oluşturmaktadır.
İki nehir arasında yerleşmiş olan Basel, ortaçağ kenti olma özelliği ile küçük nehir Birsig ile Ren‟in birleştiği yerde kurulmuştur.
Moskova kenti de, Kremlin ve Neglinnaia nehirlerinin arasına kurulmuştur. Radial plana göre gelişmiş kentin, merkez ve ana odak noktası “Moskova” nehri olmuştur (Kostof,1992). Kent kanallar çevresinde ve nehir boyunca gelişmiş ve nehir kentin en önemli ulaşım ve dinlenme mekânı olmuştur. Kent merkezinden geçen “Moskova” nehri, köprüler ile bağlanmış, çeşitli rıhtım ve setlerle su sporları, rekreasyona ve ulaşıma olanak sağlamıştır (Torre,1989).
Kentlerin her iki kıyısında gelişme ve büyüme gösterdiği örneklerin sayısının fazla olmamasının sebebi, savunma açısından güçlüklerle karşılaşılmasıydı.
Vltava‟da yer alan Prag‟da sol kıyıdaki dar doğu-batı sınırı, Hradeny Kalesi‟nin yerleşim yeri olarak önem taşımaktadır (Kostof,1992).
Paris Savunma açısından zorluklarla çağlar boyunca mücadele etmiş, Fransa'nın başkenti ve Île-de la Cite bölgesinin merkezidir ve Sen nehri'nin üzerine kurulmuştur. Paris‟in kurucuları olan ve Parisii olarak bilinen Kelt kavmi,Ile de la Cite bölgesini stratejik konumundan dolayı tercih etmiştir. Yaşadıkları bölgede geçimlerini balıkçılık ile sağlayan bu kavim,Sen nehri boyunca yapılan nakliye ve taşımacılık faaliyetlerini rahatlıkla kontrol etmekteydiler.Sahip oldukları bu ekonomik avantaj ve stratejik konum, Romalıları, Vikingleri, Ortaçağ krallıklarını etkilemiştir ve Paris‟in çok sayıda saldırıya maruz kalmasına neden olmuştur. Bu saldırılar Parislilerinin nehir kıyısı boyunca savunma amaçlı duvarlar inşa etmesine neden olmuştur. Sen Nehri‟nin ulaşım amacıyla kullanılması ve nehre erişim kolaylığı şehrin farklı kısımlarındaki halk ve yerleşimlerdeki ayırıcı özelliklerin ortadan kalkmasına ve şehir dokusunun şekillenmesine yardımcı olmuştur. Korunması kolay olan nehrin sol kesimi ve Ile de la Cite bölgelerinde devletin merkezi oluşturulmuştu ve kilise de bu kısımda yer almaktaydı. Nehrin sağ kıyısı ise ticari ve finansal faaliyetler açısından geliştirilmişti.Napolyon I egemenliği sırasında Paris hareketli ve canlı bir liman şehri özelliğini taşımaktaydı. Ama aynı zamanda
Sen nehri tekne ve sandalların yoğunluğu, nehir kenarına kurulmuş olan depolar ve yel değirmenleri sebebiyle düzensiz ve karışık bir durum içerisindeydi. Napolyon, bu durumu düzeltmek amacıyla nehir kıyısını iyileştirme çalıştırmaları başlattı. Nehirdeki tekne ve sandal trafiği düzenlenmiş,nehir kıyısı boyunca iskeleler inşa edilerek binaların nehir kenarından ayrılması ve bir sınır oluşturulması sağlanmıştır. Ayrıca bu iskelelerin tekneler ve sandallar tarafından kullanılması sağlanarak nehrin düzensiz ve karışık trafiğine bir çözüm getirilmiştir. Daha sonra Napolyon III ve Baron Haussmann nehrin güneydoğu kesimine bir liman ve demir yolu inşa ettirmiştir. Bunun amacı Sen nehrindeki trafik akışını düzenlemek ve trafiği azaltmaktı(Hopkins,1964).Sen Nehri Paris‟in kentsel peyzaj açısından gelişimini büyük ölçüde etkilemiştir. Yüzyıllarca, şehrin ekonomik yönden gelişimine katkı sağlamıştır. Şehrin ulaşım ile ilgili gereksinimlerine hizmet etmiştir ve bir ulaşım ve ticaret ağı oluşumunu sağlamıştır (Jacobs,1985).
Nehirlerden manzara amaçlı kullanımlarda da yararlanılmıştır.
14.yüzyılın başlarında Avrupa‟da Floransa Arno nehrinin pitoresk görünüşünden yararlanmaya başlamıştır. Bu amaçla Ponte Vecchio Köprüsü manzara-seyir amaçlı kullanılmıştır.
1560‟lı yıllarda ise Vasari‟nin Uftizi‟si sütunlarla ve nehre bakan köşklerle donatılmıştı (Kostof,1992).
ġekil 2.2: Quatre Nations Koleji,Paris,Fransa,(Url 18).
St.Louise‟deki evlerin cepheleri seyir amaçlı olarak nehre yönlendirilmiştir.Avrupa‟da nehir manzarasına yönelen ilk büyük yapı „Quatre Nations‟ kolejidir (Şekil 2.2).
Konu içerisinde örnek olarak verilen bu ve bunlar gibi bir çok kent, nehirler, göller ve denizler gibi su kütleleri kıyısında ya da üzerinde kurulmuş ve gelişme göstermiştir.
Bir nehir kıyısı yerleşimi olan Amasya da, Yeşilırmak vadisi boyunca kurulmuş ve tarih boyunca önemli gelişmelere sahne olmuş, birçok medeniyetin izlerini taşımakta olan bir şehirdir.
“Kale-şehir’’ şeklinde tanımlanabilecek bir yerleşme tipinden gelişerek oluşan ve “Açık-Şehir’’ olarak adlandırılan Amasya şehrinde ilk yerleşme Yeşilırmak Nehrinin kuzey kesiminde(sol kıyısında)Kırklar Dağının eteğinde olmuş, şehirde esas yerleşme ve gelişme ırmağın sağ kıyısında yani güneyde daha az eğimli olan kesimde,Ferhat Dağı‟nın eteklerinde olmuştur (Karaer,2007).
Tarihi süreçte,şehrin konumundan ve yönetim stratejisinden kaynaklanan öneminden dolayı Amasya şehri kale şehir olarak yapılanmış ve savunma amacıyla kullanılan kale büyük ölçüde ön plana çıkmıştır.
Amasya kentinde olduğu gibi diğer kıyı kentlerinin konumlanması ve gelişmesi için çeşitli faktörler ön plana çıkmaktadır.Bu faktörlere bir sonraki bölümde yer verilecektir.
2.1.1 Nehir kıyısı kentlerin yerleĢim karakteristikleri
Nehir kıyısı kentlerde, yerleşim biçimini bir çok faktör belirlemektedir. Bu faktörler su akış biçimi, nehir kıyısındaki toprakların verimliliği, savunma kolaylığı ve inanç konularıdır (Kostof,1992).
Su akış biçimi: Nehirlerde yer alabilecek gezinti tekneleri veya sandalla gezinti gibi rekreatif faaliyetleri etkilemektedir. Amasya Yeşilırmak nehri ve Türkiye‟nin çeşitli bölgelerinde yer alan çoğu nehir, hızlı akmaları, debilerinin düşük olması ve rejimlerinin düzensiz olmalarından dolayı ulaşım ve taşımacılıkta kullanılmamaktadır (Oktaylar,2004). Taşımacılıkta kullanılan nehirler ise daha çok gemilerle ticari malların taşınması, rekreatif amaçlı ulaşım amacıyla sandal ve botlarla gezinti yapılması ve nehir boyunca gerçekleştirilen her türlü taşımacılık faaliyetleriyle ilgilidir. Türkiye‟den rekreatif amaçlı olarak kullanılan akarsulara örnek olarak verilebilecek en iyi ve en başarılı kullanım, son yıllarda yapılan peyzaj tasarım çalışmalarıyla yeniden can bulan Eskişehir Porsuk Çayı örneğidir (Şekil 2.3).
ġekil 2.3 : Nehirde gezi amaçlı kullanılan tekneler,Porsuk Çayı,Eskişehir,(Url 1). Toprakların verimliliği: Nehir kıyısında yer alan toprakların verimli olması,
bu toprakların tarım amacıyla kullanılmasını sağlamıştır. Nehirlerden sulama amacıyla yararlanılması eski çağlardan günümüze kadar çoğu kentte kullanılan yaygın bir yöntemdir. Amasya şehrinde eski çağlarda nehirde yer
ġekil 2.4 : Nehir kıyısında tarım amaçlı olarak kullanılan alanlar,Sakarya Nehri,(Url 20).
alan su çarkları ve değirmenleri nehir kıyısındaki verimli bağları ve bahçeleri sulamak için kullanılmaktaydı.Bu kullanıma örnek olarak Sakarya Nehri çevresinde yer alan verimli toprakların tarım amaçlı kullanılması örnek verilebilir (Şekil 2.4).Bir seyyah olan Şerif İdrisi (1100-1166) yaşadığı dönem içerisinde gezip gördüğü Amasya‟yı şu cümlelerle anlatmıştır; “…Amasya Diyar-ı Rum‟da yedinci iklimde yer alır. Önemli yolların kesiştiği, ticari kervanların sık sık uğradığı bir şehirdir. Amasya ve çevresi ikliminin yumuşaklığı, bağ ve bahçelerinin verimliliği, halkının çalışkanlığı ve üreticiliği, sularının bolluğu ile tanınmıştır. Bir ticaret merkezi olmasının yanı sıra bu özellikleriyle de zengin ve hareketli bir şehirdir. Kısacası
nehir kıyısı alanlarda yer alan zengin ve verimli topraklar yaşayan halkın tarımla uğraşmasını sağlamış ve kentin ekonomik açıdan gelişmesine yardımcı olmuştur.
Savunma kolaylığı: Eski çağlarda kentlerin her iki kıyısının gelişme ve büyüme gösterdiği örnek sayısının fazla olmamasının sebebi, savunma açısından güçlüklerle karşılaşılmasıydı. Vltava‟da yer alan Prag‟da sol kıyıdaki dar doğu-batı sınırı, Hradeny Kalesi‟nin yerleşim yeri olarak önem taşımaktadır (Kostof,1992). Paris ise çağlar boyunca nehir sayesinde sahip oldukları ekonomik ve stratejik konum yüzünden birçok uygarlığın ve devletin saldırısına uğramıştır. Bu saldırılar Parislilerinin nehir kıyısı boyunca savunma amaçlı duvarlar inşa etmesine neden olmuştur. Vikingler nehirleri sandal yardımıyla geçerek, düşmana saldırmak amacıyla kullanırken, Hollanda da ise nehirler daha çok saldırılara karşı savunma amacıyla kullanılmıştır. Bu amaçla, nehir kıvrımları, bataklıklar, göller, hendekler, elde tutulan suyun serbest bırakılması, nehir içerinde inşa edilmiş direkler, nehir kıyısı boyunca nehrin her iki tarafında yer alan zincirler ve güçlendirilmiş köprüler kullanılmaktaydı (Haslam,2008).Amasya kentinin mekânsal örgütlenmesinden rol oynayan en önemli özellik yerleşim yerinin doğal yapısı, topoğrafik yapısıdır. Dağların çevrelediği ve içerisinden Yeşilırmak‟ın geçtiği kent, bu verilere ve morfolojik özelliklere göre biçimlenmiş, bir vadi yerleşimi özelliği göstermektedir. Bu bağlamda geleneksel kent dokusu bugüne kadar tahribata uğrasa da lineer ve kimi zaman organik bir biçimde gelişme göstermiştir. Kentin mekânsal gelişiminde önemli unsurlardan biri de, kentin savunma amaçlı biçimlenmiştir. Tarih boyunca birçok medeniyetin yerleştiği Amasya, önemli ticari yolların üzerinde yer aldığından ötürü uğrak bir geçiş noktası olmuştur, bu yüzden kentin savunma amaçlı biçimlenmesi oldukça önemlidir.
İnanç Faktörleri: Eski Mısır‟da Nil nehrinin doğu kıyısına yerleşilmesinin dini bir boyutu bulunmaktaydı. Çin kozmolojisinde ise güneye bakmak çok önemli bir yer tutmaktadır (Kostof,1992). Ganj Nehri, Hinduizm inancına göre kutsal sayılmaktadır. Hindular nehri Tanrıça Ganga'nın kişileştirilmiş formu olarak kabul ederler ve bu nedenle insanlar nehre tapmaktadırlar. İnançlara göre belirli günlerde nehirde yıkanmak günahların affedilmesi ve tövbelerin kabul görmesini sağlamaktadır. Hinduzimdeki ölü yakma geleneği nedeni ile birçok insan Hindistan gibi büyük bir ülkede binlerce kilometre yol
ġekil 2.5 : Ganj nehrinde ibadetini gerçekleştiren Hindular, (Url 17).
katederek yakınlarının küllerini bu nehre serpmektedirler. Hindu inançlarına göre nehrin suyu da kutsaldır ve insanlar için kurtuluş yoludur. İnanışa göre bu sudan bir yudum bile içmeden ölmek tamamlanmamış bir hayattır. Bunun ile birlikte ölüm döşeğinde bir hastaya son nefesinde nehrin suyundan içirmek cennete gitmesinin garantisidir. Bu nedenle birçok Hindu evinde ağzı kapalı kaplarda, gerekli zamanlarda kullanmak için sular bulundurmaktadır. Hinduizm'deki birçok dinî gün ve festival Ganj'ın kıyılarında kutlanmaktadır (Şekil 2.5).Dünyanın en kalabalık ikinci ülkesi olan Hindistan'da yapılan bu tür kutlamalara milyonlarca insan katılmaktadır. Ayrıca, geçmişte ve halen günümüzde nehirlerde vaftiz törenlerine, dinsel törenlere ve ayinlere yer verilmektedir (Denisov,1982).
2.2 Nehir Kıyısı ve Kent ĠliĢkisi
Doğal su kaynaklarının bulunduğu kentlerde ve yerleşimlerde kıyı kavramının hakimiyeti göz ardı edilemez. Kent ve kıyı arasında ortaya çıkan paylaşımlar bu iki yapı arasındaki ilişkiler bütününü oluşturur.
Kıyılar ve kıyı alanları, tarihin her döneminde uygarlıkların başlangıç noktası olmuş, yerleşme ve kullanım amaçları açısından sosyal bir önem kazanmıştır. Sarı Nehir Çin‟de, Ganj ve İndüs Hindistan‟da, Seyhun ve Ceyhun Orta Asya„da, Ren, Sen, Tiber, Tuna Avrupa‟da, Amazon ve Missisipi Amerika‟da, Menderesler ve Gediz Ön Asya‟da Antik Yunan bölgesinde, Fırat ve Dicle Nehirleri bölgemizi taçlandıran
medeniyet beşiği nehirlerdir. Tarih boyunca akarsulardan yararlanma olanağı bulan toplumlar dönemlerinin en ileri medeniyetlerini kurmuşlar, bulamayanlar ise yurtlarını terk edip göç etmek zorunda kalmışlardır ( Kostof,1992).
İlk insan topluluklarının Etiyopya‟da Rudof Gölü yakınındaki Omo Nehri Vadisinde yasamaya başladığı, ilk uygarlığın da MÖ IV. bin yıldan itibaren Nil ve Fırat Nehirleri arasında kurulduğu bilinmektedir (Hattapoğlu,2004).
Dünyanın en büyük kentlerinin büyük nehir ağızlarında ya da deltalarında kurulmuş olması, akarsuyun verdiği dinamizmin, beslenme ve ulaşımda verdiği kolaylıkların, dolayısıyla ekonomik potansiyel gücün kullanılması sonucudur. Tiber kıyısında Roma, Nil kıyısında Kahire, Thames kıyısında Londra ya da Sen kıyısında Paris gibi eski ve soylu kentler hep bu potansiyelin kullanımı sonucu gelişmiştir (An,1994).
ġekil 2.6 : Kent-kıyı tarihsel ilişkisi (Kılıç,1999).
Çağlar boyu kıyı, insanların yasam kaynağı olduğu kadar, onların ekonomik ve fiziksel faaliyetlerine olanak sağlamış, ve barınak görevini sürdürmüştür. Kıyı mekanı, her zaman nüfus yoğunluğunun fazla olduğu, gelişme eğrisinin sürekli yükselme gösterdiği, bir mekan olmuştur. Kıyılar aynı zamanda yerleşim kadar sanayinin kurulup gelişmesi için de en elverişli alanlar olarak seçilmiştir(Şekil 2.6). ( Kostof,1992).
1900‟lü yılların baslarından itibaren kentleşmenin tüm dünyada hızla artısı, sanayinin de kıyı alanlarını işgal etmesi, sonucunda insanlar için eğlenme, dinlenme için ihtiyaç duyulan rekreasyon mekanlarının ihtiyaca cevap vermemesi sonucunda
sanayinin kıyıdan geri çekilmesi ve o bölgelerin yeniden düzenlenmesi için projeler üretildiği dönem başlamıştır (Berberoğlu,2004).
Son yıllarda tasarlanan kıyı plan ve projeleri,kentsel kıyı mekanlarının yeniden canlandırılmasını ve kullanım açısından kent içinde aktif bir role sahip olan bu alanların değerinin daha iyi anlaşılmasını sağlamıştır.
2.3 Nehir Kıyısı ve Kullanıcı ĠliĢkisi
Tarih boyunca su, insan yaşamının temel elemanlarından biri olmuştur İnsanlar suyu yıkanmak, bitkileri sulamak için kullanmıştır. Yaşamın devamlılığını sağlayan en önemli etken de sudur. Doğal su kaynakları dünyadaki tüm bölgeleri bir ağ gibi örmüş, zamanın ilerlemesi ile bu doğal su kaynaklarına insanların ve yaşamın çeşitli ihtiyaçlarını karşılamak üzere yapay su kaynakları da eklenmiştir. Kırsal alanlarda yer alan doğal kaynaklar kentsel alanlara zaman zaman ulaşmış, ulaşamadığı bölgelerde ise yapay su kaynaklarından yararlanılmış, kent halkının suyla yakın olması ve sudan yararlanılması sağlanmıştır (Kaplan,1998).
Nehirler veya denizler gibi kent içinde yer alan doğal su elemanlarına kullanıcıların yönelmesinin başlıca nedenlerinden biri, suyun dinlenme üzerindeki görsel manzara etkisidir. Ayrıca nehirler gibi yansıtma ve derinlik yaratma etkisi de manzara etkisine katkı sağlayan özelliklerdendir.
Deniz, göl, nehir gibi su kütleleri insanlarda yalnızlığa ve içsel dünyaya geçişi sağlar. Bu bağlamda suyun dinlendirici, hareketli suyun canlandırıcı özelliği peyzaj tasarımında yararlanılan özelliklerinden biridir.
Su, insanı fiziksel ve psikolojik olarak rahatlatan önemli bir planlama elemanıdır. Nehirlerin ve nehir kıyılarının insanlar için psikolojik önemini kanıtlamak, bir çok araştırma projesine konu olmuştur. Thomas R.Herzog (2000) tarafından yazılmış olan “Cultural and Developmental Comparisons of Landscape Perceptions and Preferences adlı kitabında peyzajı bitkiler, pürüzsüz ve düz yüzeyler, pürüzlü yüzeyler, nehirler ve nehir kıyısı alanlar, tarımsal alanlar ve yapısal alanlar olarak altı algısal kategoriye ayırmıştır. Yazar, dört gruba ayrılan Avusturyalı ve Amerikalı öğrencilerin ve yetişkinlerin verdiği cevaplardan yola çıkarak bu kategorilerden hangisinin önemli olduğunu araştırmıştır. Bu gruplar: ilkokul öğrencileri, ortaokul öğrencileri, kolej öğrencileri ve yetişkin kişilerden oluşturulmuştur. Her gruba her bir kategoriyle ilgili slaytlar gösterilmiştir. Yazar bu çalışma sonucunda, bu iki ülkenin oluşturduğu grupların her ikisinin de nehirleri ve nehir kıyısı alanları tercih ettiklerini
tespit etmiştir. Bu bulgular ışığında, nehirlerin ve nehir kıyısı alanların insanlar için önemi, cazibesi ve ilgi çekiciliği kanıtlanmıştır.
Tarih boyunca,nehir kıyıları gibi kıyı alanları kullanıcıların kullanım ihtiyaçları tarafından şekillenmiş ve farklı kullanımlara hizmet etmiştir.Nehir kıyılarının başlıca kullanım amaçları bir sonraki bölümde anlatılacaktır.
2.4 Nehir kıyısı Kullanım amaçları
Nehir kıyısı alanlar, kıyı kesimi ve yatağıyla bir bütünlük içindedir. Kıyı alanları kent halkı tarafından farklı kullanımlara hizmet etse de, nehirler yataklarındaki mevcut su kaynakları sayesinde çeşitli kullanımlara imkan sağlamaktadır. Kent içerisinde içme suyu ve ketsel yeşil alanların sulanması, ulaşıma katkı sağlaması, hidroelektrik gücün üretimine imkan sağlaması, yiyecek kaynağı olması, turizme, rekreasyonel ve kültürel faaliyetlere olanak tanıması ve yapılar içerinde estetik anlamda görsel manzara etkisi oluşturması gibi yararları bulunan nehirler kıyılarında ise çeşitli kullanımlara hizmet vermektedir. Bu kullanımları altı sınıfta toplamak mümkündür. Bunlar:
2.4.1.Ulaşım amaçlı kullanımlar 2.4.2.Endüstri amaçlı kullanımlar 2.4.3.Ticari amaçlı kullanımlar 2.4.4.Yerleşim amaçlı kullanımlar
2.4.5.Kültür ve eğitim amaçlı kullanımlar
2.4.6.Rekreasyonel amaçlı kullanımlar olarak sınıflandırabilir (Alkay,1995). 2.4.1 UlaĢım amaçlı kullanımlar
Kıyılar kara ile karası olduğu su sisteminin (deniz, akarsu, vb.) arasında bağlayıcı bir etmen olduğu için ulaşım amacı ile kullanıma öncülük etmiştir. Kıyılarda, sudaki ulaşımı destekleyen demirleme alanlarını, ticaret limanlarını ve yat tesislerini, yolcu limanlarını, iskelelerini, özel yat limanlarını ve küçük esnafa ait isletmeleri içerir. Genel olarak; ticaret amaçlı ulaşım, seyahat amaçlı ulaşım, rekreasyon amaçlı ulaşım olmak üzere üç kullanımı ile ulaşım, kıyı ve kıyısı olduğu su sisteminden faydalanmaktadır.
Ticaret amaçlı kullanımda daha çok limanlar ve karayolları ön plana çıkmaktadır. Limanların oluşumu ise çok eski tarihlere dayanmaktadır. İnsanoğlunun açık denizlere ve uzun mesafeli yolculuklara başlamasının M.Ö.6000‟lere kadar gittiği Mısır uygarlığına ait duvar resimlerindeki gemi çizimlerinden anlaşılmaktadır. “Bu dönemde açık sular insanoğlu için sonu belirli olmayan, sonsuz bir alan olarak görülmekte ve yapılan yolculuklar haftaları hatta çoğu zaman ayları almaktaydı” Antik dönemde insanoğlunun açık sularda yolculuğa başlaması, bu yolculuklarda ulaşım aracı olarak kullanılan tekne ve gemilerin doğal etkilerden ve saldırılardan korunabilecekleri, taşınan yükleri rahatlıkla indirebilecekleri, depolayabilecekleri mekanlara (limanlara) olan ihtiyacı doğurmuştur. Bu nedenlerle toplumlar gerek savunma kolaylığı olan gerekse ticari ilişkilerini sürdürebilecekleri ada, yarımada ve tepelik arazilerde bataklık çamurundan yaptıkları pişirilmiş tuğlaları kullanarak inşa ettikleri sur duvarları ile tanımlı yerleşmeleri kurarken, su kenarlarında gemileri için korunaklı bir ortam sunan girintili alanları, körfezleri ve koyları doğal liman olarak kullanmıştır (Herzog,2000). Mısır‟da Memphis ve İskenderiye; Ege‟de Miken ve diğer eski Yunan uygarlıklarına ait Efes, Knidos, Rodos; Fenikelilerin Sur ile Mezopotamya‟da Fırat ve Dicle nehirleri kenarlarında kurdukları Ur ve Babil kentleri antik dönem su kenarı yerleşmelerine örnektir. Antik dönemde limanlar, yerleşmeler açısından daha çok askeri amaçlı dış etkilerden ayırıcı ve gerektiği zamanlarda sefer veya ticaret amaçlı açık sulara çıkılabilen bir giriş-çıkış mekan özelliği taşımaktadır (Denisov,1982).
Limanın işlevini tam olarak yerini getirebilmesi, kıyı alanının bölgesel taşımacılık ağına bağlı olması gereklidir. Limanın nehir, kıyı kesimi ve kıyı ekolojisi üzerine yaptığı en önemli etkinin kirlenme olduğu düşünülürse, limanların yer seçiminde, mümkün olduğunca dogal olarak korunabilen ve çevreye yönelik negatif etkilerin minimum olacağı alanlar tercih edilmelidir.
Deniz, göl ve nehir kıyılarında yer alan önemli liman kentleri; endüstri bölgelerinde meydana gelen değişimlerin sonucunda, yenileme amaçlı projelerin uygulama alanları olmuştur. Zamanla işlevini yitirmiş, terkedilmiş endüstri ve liman bölgeleri çogunlukla, tarihsel ve çevresel degerleri olan kıyıları isgal etmislerdir. 50 'li yıllarla birlikte kıyı tasarımları önem kazanmıs, endüstriyel alanların kente katılmasının çabaları baslamıstır. Bu kıyı kentleri, yeni bir yüzyıl esiginde, uluslararası rekabet ve
gelismelere uyum saglamalıdır. Tokyo, Londra, Sydney, Rotterdam, Boston ve HongKong'da kıyı yenileme projeleri uygulama halindedir (Ceccarelli,1991).
ġekil 2.7 : Ticaret amaçlı nehir kıyısı kullanımı, Rotterdam, Maas nehri,(Url 4).
ġekil 2.8 : Ticaret amaçlı nehir kıyısı kullanımı, Battery Park City, New York.Hudson Nehri,(Url 4).
Seyahat adına ulaşımda ise kıyılardaki yolcu limanları, iskeleleri, yat limanları gibi yapılar,karasal ulaşımı sağlayan yollar kullanılmaktadır (Şekil 2.7,8)
İster deniz ister akarsu kıyılarında olsun kıyı hattına yakın yapılan karasal motorlu taşıt yolları kent ile su arasında engel olmakta, doğal kıyıyı ortadan kaldırmakta ve etrafını yeni yapılaşmalarla bir çekim merkezi haline getirmektedir (Musayev,2003). En yararlı kullanım kıyı ulaşım kullanımı olan rekreasyonel amaçlı kullanım ise nehir veya denizlerde rekreasyonel amaçlı gezilere elverişli kıyısal yapıları, kıyı alanlarında yürüyüş ve gezinti, bisiklet ve paten yolları gibi rekreasyonel aktiviteleri destekleyici yolları içermektedir (Şekil 2.9,10).
ġekil 2.9 : Rekreasyonel amaçlı ulaşım, bisiklet, yürüyüş yolu, Sarawak nehri, Malezya,(Url 10).
ġekil 2.10: Rekreasyonel amaçlı ulaşım, bisiklet yolu, Shing Mun Nehir kanalı, Sha Tin Central Park, Hong Kong,(Url 12).
2.4.2 Endüstriyel amaçlı kullanımlar
Kıyılardaki endüstri kullanımını, tarihsel gelişim içerisinde, endüstrinin yer seçimi ölçütlerine göre değerlendirmek gerekir. Bunlardan doğaya bağlı olanlar; hammadde kaynağı olması, yüzey sekli, iklim durumu ve enerji kolaylığıdır. İnsana bağlı ölçütler ise, is gücü, sermaye, pazar, teknoloji ve karar organlarıdır (Karabey,1978). Endüstrinin kıyıları tercih etmesinin birçok nedeni bulunmaktadır.
• Kıyılar kara ile deniz arasında bir geçiş şeridi olmaları nedeniyle, farklı türde kullanımlar için hizmet eder ve depolama kolaylığı sağlarlar.
• Endüstri kıyıyı kendisine hammadde olarak kum, çakıl, kalker ve deniz bitkileri sağlaması bakımından bir kaynak olarak görmektedir.
• Endüstri, kendi ürettiği negatif malları ve kirli atıkları, arıtma tesisi olmadan denize boşaltarak, kendine masrafsız bir çözüm yolu oluşturmaktadır.
ġekil 2.11 : Monessen nehir kıyısı geliştirme projesi, alanın endüstriyel amaçlı kullanımı, Pensilvanya,(Url 3).
ġekil 2.12: Monessen nehir kıyısı geliştirme projesi, alanın yeni durum, Pensilvanya,(Url 3).
Bazı endüstriler ise pazar alanlarına kolay ulaşımı sağlamak amacıyla kıyı alanlarını tercih etmektedirler.
• Akarsu ve denizlerin ticari açıdan ulaşım aracı olarak kullanılması ile kıyıların endüstriyel potansiyel kazanmasını sağlamıştır (Torre,1989).
Kıyılardaki yapılaşmanın ilk adımı limanlar ile gerçekleşmiştir. Endüstri devrimi ile başlayan deniz ve akarsu taşımacılığındaki gelişmeler, limanların artmasına neden olmuştur. Endüstriyel potansiyel kazanmasıdır. Yani kıyıların ulaşım amaçlı kullanımı endüstriyel amaçlı kullanımını tetiklemiştir.Kıyıların gelişimiyle yeni projeler üretilmiştir (Şekil 2.11,12).
1900‟lü yılların baslarından itibaren kentleşmenin tüm dünyada hızla artısı, sanayininde kıyı alanlarını işgal etmesi, sonucunda insanlar için eğlenme, dinlenme için ihtiyaç duyulan rekreasyon mekanlarının ihtiyaca cevap vermemesi, endüstri ve liman alanlarının da eski kıyısal işlevlerini yitirmesi ve kıyıdan geri çekilmesi ile bu boşalan mekanları yeniden kazanmak ve kopan kent-kıyı ilişkisinin tekrar kurulmak adına kıyı alanlarının kamu yararı adına yeniden geliştirilip, kent halkı tarafından kullanımına açılması sağlanmıştır (Torre,1989).
2.4.3 Ticari amaçlı kullanımlar
Ticari amaçlı kullanımlar kıyının sahip olduğu, kent halkına ve kullanıcılara sunduğu rekreatif imkanlardan yaralanılarak, para kazanma amacıyla oluşturulmuş kafeler, restoranlar, alışveriş merkezleri ve oteller gibi yapıları içerir.
Nehir kıyılarının bu amandaki kullanımlarına örnek olarak, yürüyüş ve bisiklet yolları, alışveriş merkezi, bir çok kafe ve restorantla kent halkına kompleks bir kullanım sunan Exe nehri kıyı düzenlemesi örneği verilebilir.
2.4.4 YerleĢim amaçlı kullanımlar
Kıyı alanları, deniz ve nehirlerin iklim üzerindeki olumlu etkisiyle,kentsel yer seçimlerinde insanlar için her zaman öncelikli alanlar olmuşlardır. Kıyılarda yerleşim olgusunun insanoğlunun yaşamında ilk devirden beri önemli rol oynadığı görülmektedir. Kıyı alanlarda yerleşim eğiliminin, suyun insanlar için hayati bir yerinin olması ve insanın suya bağımlı olması nedeniyle doğal bir sonuç olarak ortaya çıktığı düşünülmektedir (Bender, 1993). İnsanın kıyı kentleri oluşturması ve
bu kentlerin gelişimi, birçok bilim dalında ilk yerleşim yerleri açısından incelenmektedir.
Kıyılardaki ilk küçük yerleşmeler ya tarımsal amaçla ya da balıkçılık amacı ile kullanılmaktaydı. Ancak kentleşme ve sanayileşmenin gelişmesiyle birlikte doğal varlıkların, özellikle kıyıların kullanışı hatta tahribi söz konusu olmuştur.
Kıyılarda inşa edilmemiş alanlar hızla azalmakta ve büyük bir sorun yaratmaktadır. Bu alanlardaki betonlaşmadan dolayı, yerleşmelerin gelişim süreci kıyı bölgesinde bir takım bozulmalara yol açmaktadır. Bozulmaların derecesi, kentsel gelişmenin yoğunluğu, suya olan yakınlığı ve kıyının doğal formunun değiştirilmesine bağlı olarak artmaktadır. Kıyı yerleşmeleri, kıyıda doğal drenaj yollarını bloke ederek, doğal su akışını değiştirmekte ve yapım faaliyetleri kaynaklı atıklarla deniz ve nehir kirliliğine yol açarak, kıyı bölgesinin doğal dengesini bozmaktadır (Clark,1974).
ġekil 2.13: Nehir kenarı yerleşim amaçlı kullanımı, tarihi Yalıboyu Evleri,Yeşilırmak, Amasya,(Url 8).
2.4.5 Kültür ve eğitim amaçlı kullanımlar
Kıyı alanları, müzeler, sergi alanları, bilgi verme amacı içeren ve tarihi olaylara vurgu yapan büst ya da heykellerin sunulması, konser, konferans, gösteri, kutlama gibi eğitimsel ve eğlence amaçlı kullanımlar için vazgeçilmez alanlardandır. Bu gibi önemli kıyı alanlarının kültürel anlamda önemlerini ortaya koyacak çok sayıda proje ve tasarım çalışması bulunmaktadır (Şekil 2.14,15).Bu gibi projeler toplumların değer verdiği ve hatırlatmak istediği önemli objelerinde sergilendiği çalışmalardır
.Özellikle Japonya kültürüne hakim olan ve Hiroşima da yaşanmış olaylar bu projelerin esin kaynağı olmuştur (2.16,17,18,19,20).Nehir kıyısı peyzaj tasarımlarında resim, heykel, büst ve çeşitli panolarda verilen bilgiler ve düzenlenen sergiler, yürüyüş yapan kullanıcılara öğrenme olanağı sağlamaktadır.Amasya Yeşilırmak Nehri kıyısında yer alan büstler ve heykeller Amasya‟nın kültürel değerlerini ortaya koymakta,gelen ziyaretçilere ve kullanıclara da bilgi vermektedir.
ġekil 2.14: Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı, Heykel Projesi, Wear Nehri Sunderland, İngiltere,(Url 17),(A)
ġekil 2.15: Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı, Metal Heykel Projesi, Wear Nehri Sunderland, İngiltere,(Url 17),(B).
ġekil 2.16: Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı, Japon Amerikan Tarihi Plaza,promenad alanı,Willamette Nehri, Portland, Oregon, ABD, ( Url 5),(A).
ġekil 2.17: Kültürel amaçlı nehir kıyısı kullanımı, Japon Amerikan Tarihi Plaza,Ağlayan heykel,Willamette Nehri, Portland, Oregon, ABD, ( Url 5),(B).
A B
