Yaylacılık kültürünün yayla turizmi içindeki önemi: Rize yaylaları örneği

GAZİ ÜNİVERSİTESİ

EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

TURİZM İŞLETMECİLİĞİ EĞİTİMİ ANABİLİM DALI

TURİZM İŞLETMECİLİĞİ EĞİTİMİ BİLİM DALI

YAYLACILIK KÜLTÜRÜNÜN YAYLA TURİZMİ İÇİNDEKİ ÖNEMİ: RİZE YAYLALARI ÖRNEĞİ

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Hazırlayan

Hikmet HABERAL

Ankara Ocak, 2011

GAZİ ÜNİVERSİTESİ

EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

TURİZM İŞLETMECİLİĞİ EĞİTİMİ ANABİLİM DALI

TURİZM İŞLETMECİLİĞİ EĞİTİMİ BİLİM DALI

YAYLACILIK KÜLTÜRÜNÜN YAYLA TURİZMİ İÇİNDEKİ ÖNEMİ: RİZE YAYLALARI ÖRNEĞİ

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Hazırlayan

Hikmet HABERAL

Danışman: Yrd. Doç. Dr. İrfan YAZICIOĞLU

Ankara Ocak, 2011

i

JÜRİ ÜYELERİNİN İMZA SAYFASI

Hikmet HABERAL’ın “Yaylacılık Kültürünün Yayla Turizmi İçindeki Önemi: Rize Yaylaları Örneği” başlıklı tezi 04 / 01/ 2011 tarihinde, jürimiz tarafından Turizm İşletmeciliği Eğitimi Ana Bilim Dalında Yüksek Tezi olarak kabul edilmiştir.

Adı Soyadı İmza

Üye (Tez Danışmanı): Yrd. Doç. Dr. İrfan YAZICIOĞLU ………..

Üye: Yrd. Doç. Dr. R. Pars ŞAHBAZ ………..

Üye: Yrd. Doç. Dr. Hakan KOÇ ...

Üye: Yrd. Doç. Dr. Yasin BOYLU ... Üye: Yrd. Doç. Dr. Cemalettin AKTEPE ...

ii

ÖNSÖZ

YAYLACILIK KÜLTÜRÜNÜN YAYLA TURİZMİ İÇİNDEKİ ÖNEMİ: RİZE YAYLALARI ÖRNEĞİ

Tezin hazırlanmasına katkı sağlayan, sabırlı ve içten davranışlarda bulunan başta Danışmanım Sayın Yrd. Doç. Dr. İrfan YAZICIOĞLU hocama, Yrd. Doç. Dr. Bilgehan GÜLCAN’a, lisans eğitimim ve mezun olduktan sonraki dönemde bana her türlü desteği veren hocam Doç. Dr. Alptekin SÖKMEN’e, bilimsel araştırma teknikleriyle araştırmanın literatür kısmına sağlayan Yrd. Doç. Dr. Ayhan URAL’a ve anket verilerinin SPSS programında analiz edilmesine yardımcı olan Yrd. Doç. Dr. Arif ÖZER’e içtenlikle teşekkür ederim.

Maddi ve manevi olarak bana destek olan, üniversite eğitimi almama imkân tanıyan Sayın Prof. Dr. Mehmet HABERAL’a sonsuz teşekkür ederek saygılarımı sunarım. Büyük fedakârlıklarla beni yetiştiren canım annem Nazmiye YÜKSEL’e ve tezin hazırlanmasında sabır, anlayış ve desteğini esirgemeyen, varlığıyla bana güç veren ve hayatımı anlamlı kılan değerli eşim Nergiz HABERAL’a teşekkürü her zaman bir borç bilirim. Ayrıca yaptığım projelerde karşılık beklemeksizin emek sarfeden Başar ÖZGÜRBÜZ ve çalışma arkadaşlarına teşekkür ediyorum. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nda Kültür ve Turizm Uzmanı olarak görev yapan İsa YAYLA arkadaşıma desteklerinden dolayı içtenlikle teşekkür ederim.

iii

ÖZET

YAYLACILIK KÜLTÜRÜNÜN YAYLA TURİZMİ İÇİNDEKİ ÖNEMİ: RİZE YAYLALARI ÖRNEĞİ

Hikmet HABERAL

Yüksek Lisans, Turizm İşletmeciliği Eğitimi Bilim Dalı Tez Danışmanı: Yrd. Doç. Dr. İrfan YAZICIOĞLU

Ocak–2011, 221 Sayfa

Bu araştırmanın amacı, yaylacılık kültürünün yayla turizmi içindeki önemini belirlemektir. Bu amaç doğrultusunda, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından ‘Yayla Turizm Merkezi’ olarak ilan edilen Çamlıhemşin /Ayder Yaylası ve İkizdere/Anzer Yaylasında tatillerini geçiren 390 yerli turiste anket uygulanmıştır. Araştırmadan elde edilen verilerin istatistiksel çözümlemeleri SPSS PASW 18 paket programı kullanılarak bilgisayarda yapılmıştır. Anket soruları SPSS’de (PASW Statistik 18) çoklu uyum analizi kullanarak incelenmiştir. Ayrıca Çamlıhemşin-Ayder ve İkizdere -Anzer Yaylasında yapılan anketlerden elde edilen verilerin cevaplama yeri Frekans ve aritmetik ortalamaları Tablolar halinde verilmiştir.

Analiz sonuçlarına göre Çamlıhemşin/Ayder ve İkizdere/Anzer yaylalarında tatillerini geçiren yerli yayla turistleri çoğunlukla 18 -39 yaşları arasında, lise eğitimi alan ve lisans mezunu bekâr erkek turistlerden oluşmaktadır. Bu kişiler çoğunlukla Marmara bölgesinde ya da Rize’de doğmuş, halen Marmara ya da Karadeniz bölgesinde ikamet etmektedirler. Bu kişiler yaylalara eğlenme- dinlenme, doğal güzellikler ve macera spor amaçlı gelmektedirler. Geliş şekillerinin ise bireysel, rehberli tur, aile ve arkadaş grupları olarak değiştiği tespit edilmiştir.

Bu turistler daha çok günü birlik gezileri tercih etmektedir. Konaklama yapanlar ise çadır, karavan, kendi yayla evlerini ya da 3 yıldızlı otelleri kullanmaktadırlar. Öte yandan Çamlıhemşin/Ayder ve İkizdere/Anzer yaylalarına gelen turistler yaylalarda çoğunlukla ya birkaç gün ya da bir haftadan fazla kalmaktadır. Bu yaylalara gelen turistler tarihi yerleri ziyaret etme yanında yöresel hediyelik eşyalar satın almaktadır. Bu yaylalarda tatillerini geçiren yerli turistlerin çoğunluğunun, daha önce yayla turizmi faaliyetlerine katılmadıkları gözlenmekle birlikte, bazılarının Rize yaylarına daha önce geldikleri ve turistik faaliyetlerde bulundukları tespit edilmiştir.

iv

Çamlıhemşin/Ayder ve İkizdere/Anzer yaylalarına gelen turistler yayla evlerinin ve konaklama tesislerinin mimarisini, iç ve dış tasarımını, yiyecek ve içeceklerin içeriğini ve sunumunu kısmen otantik bulmaktadırlar. Benzer şekilde yerel halkın kıyafetleri, kullandıkları alet ve araçlar da geleneksel kültüre kısmen uygun görülmektedir. Ayrıca, turistler yayladaki camilerin mimarisi, iç ve dış tasarımı; tesis, yer ve dükkân isimlerinin, festival ve organizasyonların, danslar, oyunlar; dinlenilen müzikler; yiyecek ve içeceklerin çeşitliliği, el sanatları ve hediyelik eşyaların ise yerel halkın gündelik yaşamını tam olarak yansıttığı düşüncesindedirler.

v

ABSTRACT

IMPORTANCE OF PLATEAU CULTURE IN PLATEAU TOURISM: RİZE SAMPLE

Hikmet HABERAL

Master, Discipline of Tourism Management Education Advisor: Asst. Prof. Dr. İrfan YAZICIOĞLU

January - 2011, 221 Pages

The purpose of this research is to determine the role of plateau culture in plateau tourism. According with this purpose, a questionnaire is used to 390 local tourists in Çamlıhemşin/Ayder and İkizdere/Anzer plateaus where are announced as “Plateau Tourism Center” by Ministry of Culture and Tourism. In order to investigate empirical findings, multiple cohesion analysis is used with the help of SPSS PASW 18 statistical program. Beside this analyze frequency and arithmetic means of the mentions of the questions are also analyzed and presented.

According to findings, the local tourists who have their vacations in Çamlıhemşin/Ayder and İkizdere/Anzer are mostly between 18-29 ages, high school and university graduate and single males. Most of these peoples either born in Marmara Region or Rize and also live in Marmara and Karadeniz Region. These people come to plateaus for recreation, amusement, natural beauty, sports, and adventure. Their travel alters as personal, tour with guidance, family and/or friends.

These local tourists mostly prefer excursions and stay for a few day or more than a week. The people who prefer accommodation stay in their own plateau house, three star hotels, tenting or camping trailer. They visit the historical places and buy local merchandise for gift also. Most of these local tourists who prefer those plateaus for vacation have no plateau tourism experience before. But some of them have been in Rize Plateaus and contributed to touristic activities according to the findings.

The tourists who come to Çamlıhemşin/Ayder and İkizdere/Anzer Plateaus find architecture, interior and exterior design of plateau house and hotels, ingredients and service of food and beverage authentic. Similarly; clothes, instruments and tools of local residents are found as appropriate to traditional culture. Also; dance, music, game, festivals, food and beverages, interior end exterior design of mosques, name of stores, handcrafts and souvenirs are thought that they represent the daily life of the plateau residents.

İÇİNDEKİLER

JÜRİ ÜYELERİNİN İMZA SAYFASI ... i

ÖNSÖZ ... ii ÖZET ... iii ABSTRACT ...v İÇİNDEKİLER...6 TABLOLAR LİSTESİ... 10 ŞEKİLLER LİSTESİ ... 13 KISALTMALAR LİSTESİ... 16 1. GİRİŞ ... 17 1.1. Problem Durumu ... 19 1.2. Araştırmanın Amacı ... 20 1.3. Araştırmanın Önemi ... 20 1.4. Araştırmanın Sınırlılıkları ... 21 1.5. Varsayımlar ... 21 1.6. Tanımlar ... 21 2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE ... 22

2.1. Turistik Ürün Olarak Kültür ve Kültür Turizmi ... 22

2.1.1. Turistik Ürün ... 23

2.1.1.1. Çekicilik ... 26

2.1.1.2. Ulaşılabilirlik ... 27

2.1.1.3. Turizm İsletmeleri ... 28

2.1.2. Turistik Ürün Olarak Kültür ve Kültür Turizmi ... 29

2.1.2.1. Kültür Kavramı... 30

2.1.2.3. Turizmin Kültürel Varlıklar Üzerindeki Etkileri ... 37

2.1.2.4. Türkiye'de Kültür Turizmi ... 39

2.2.Yayla Kültürü ve Yayla Turizmi ... 41

2.2.1. Yaylacılığın Kültürel ve Tarihsel Gelişimi... 43

2.2.1.1 Dünyada Yaylacılığın Tarihsel Gelişimi ... 44

2.2.1.2 Türkiye’ de Yaylacılığın Tarihsel Gelişimi ... 45

2.2.2 Kırsal Turizm Türü Olarak Yayla Turizmi ... 51

2.2.3 Türkiye’de Yayla Turizmi ... 71

2.2.3.1. Türkiye’ de Yayla Turizm Merkezleri ... 73

2.2.3.2. Yayla Turizm Merkezleri ... 74

2.2.3.3. Yayla Turizmi Mevzuatı ... 80

2.3. Rize'de Yaylacılık Kültürü ve Kökenleri ... 82

2.4. Rize'de Yaylacılık Kültürünün Somut ve Somut Olmayan Elemanları ... 92

2.4.1.Yapılar ... 92

2.4.1.1. Kaleler ... 92

2.4.1.2. Köprüler ... 93

2.4.1.3. Ev, Barınak ve Depolar ... 93

2.4.1.3.1. Hanlar ... 94 2.4.1.3.2. Konaklar ... 94 2.4.1.3.3. Ahşap Evler ... 95 2.4.1.3.4. Taş Evler ... 97 2.4.1.3.5. Paglar ... 98 2.4.1.3.6. Serenderler (Nayla) ... 99 2.4.1.4. Su Değirmenleri ... 100 2.4.2. Rekreasyon ve Eğlence ... 100 2.4.2.1. Danslar ve Müzik ... 101

2.4.2.1.1. Horon, Tulum ve kemençe ... 101

2.4.2.2. Şenlikler ... 103 2.4.2.2.1. Yayla Şenlikleri ... 103 2.4.2.2.2. Vartevor... 105 2.4.2.2.3. Ot Biçimi Şenlikleri ... 106 2.4.2.3. Boğa Güreşleri... 107 2.4.3. Yiyecek İçecek ... 107 2.4.3.1. Süt ve Tereyağı ... 108 2.4.3.2. Peynir ... 108 2.4.3.3. Mıhlama ... 108 2.4.3.4. Bal ... 109

2.4.3.5. Isırgan ve diğer bitki yemekleri ... 109

2.4.4. Geleneksel Kıyafetler ... 111 2.4.4.1. Erkek Kıyafetleri ... 112 2.4.4.1.1. Şapkalar ... 112 2.4.4.1.2. Ayağa giyilenler ... 113 2.4.4.1.3. Takı ve Aksesuarlar ... 113 2.4.4.1.4. Dış Giyim ... 113 2.4.4.1.5. İç Giyim ... 114 2.4.4.2. Bayan Kıyafetleri... 114 2.4.4.2.1.Başa giyilenler ... 115 2.4.4.2.2. Ayağa giyilenler ... 116 2.4.4.2.3. Takı ve Aksesuarlar ... 116 2.4.4.2.4. Dış Giyim ... 117 2.4.4.2.5. İç Giyim ... 118 2.4.5. El Sanatları ... 118 2.4.5.1. Oyun ve Oyuncaklar ... 120 2.4.5.2. Aletler ... 120 2.4.5.3. Kullanım Eşyaları ... 120 2.4.5.4. Süs Eşyaları ... 122 2.4.6. Diğer ... 122

2.5. Rize İlinde Yayla Turizmi ... 122

2.5.1. Başlıca Rize Yaylaları ... 126

2.5.1.1. Çamlıhemşin Ayder Yaylası Turizm Merkezi ... 126

2.5.1.2. İkizdere - Anzer Yaylası Turizm Merkezi ... 138

2.5.1.3. Diğer Yaylalar ... 144

2.5.2. Rize Yaylalarında Turizm Ürününü Oluşturan Unsurlar (Mevcut Durum) ... 154

2.5.2.1. Turizm İşletmeleri ... 156

2.5.2.2. Çekicilik ... 157

2.5.2.3 Ulaşılabilirlik... 158

2.6. Rize Yaylalarındaki Kültürel Unsurların Turizm Ürünü Zenginleştirmesine Yönelik Mevcut Durum-Eleştiriler ... 160

3. YÖNTEM ... 161

3.1. Araştırmanın Modeli ... 161

3.2. Evren ve Örneklem ... 161

3.3. Verileri Toplama Teknikleri... 162

3.4. Verilerin Analizi ... 162 4. BULGULAR VE YORUM ... 163 5. SONUÇ VE ÖNERİLER ... 204 5.1 Sonuç ... 204 5.2 Öneriler ... 205 KAYNAKÇA ... 209 EKLER... 220

TABLOLAR LİSTESİ

Tablo 1. Yabancı Ziyaretçilerin Yıllara Göre Türkiye’ye Geliş Amaçları (Kişi Sayısı) ... 40

Tablo 2. Yayla Turizm Merkezleri ... 75

Tablo 3. Rize ili Yerli ve yabanci turistlerin yıllara göre dağılımı ... 123

Tablo 4 Ayder Yaylasında Yapılaşmanın Yıllara Göre Dağılımı ... 131

Tablo 5. Çamlıhemşin Ayder Yaylası 2007 Yılı Turist Sayıları ... 135

Tablo 6. Çamlıhemşin Ayder Yaylası Kış Sezonu Turist Sayıları 2007 ... 135

Tablo 7. Çamlıhemşin Ayder Yaylası Belediye Belgeli Konaklama Tesisleri 2007 ... 136

Tablo 8. Çamlıhemşin Ayder Yaylası, 2008 Yılı Turist Sayıları-Kasım ... 136

Tablo 9. Çamlıhemşin Ayder Yaylası Kış Sezonu Turist Sayıları 2008 ... 137

Tablo 10. Çamlıhemşin Ayder Yaylası Belediye Belgeli Konaklama Tesisleri 2008 ... 137

Tablo 11. Çamlıhemşin Ayder Yaylası 2010 Yılı Turist Sayıları ... 137

Tablo 12. İkizdere - Anzer Yaylası Turizm Merkezi İstatistiği 2007 ... 143

Tablo 13. İkizdere - Anzer Yaylası Turizm Merkezi İstatistiği 2008 ... 143

Tablo 14. İkizdere - Anzer Yaylası Turizm Merkezi İstatistiği 2010 ... 143

Tablo 15. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin demografik özelliklerine göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 164

Tablo 16. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yaylaya geliş amacınız nedir? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu... 167

Tablo 17. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Geliş sekliniz nedir? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 169

Tablo 18. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Geliş grubunuz nedir? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 171

Tablo 19. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yayladaki konaklama türünüz? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 172

Tablo 20. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yaylada planladığınız geceleme süreniz ne kadar? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 174

Tablo 21. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yayladaki tarihi yerleri ziyaret ettiniz mi? edecek misiniz? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 176 Tablo 22. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yayladan evinize götürmek üzere satın aldığınız ürünler nelerdir? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 177 Tablo 23. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yayladaki evlerin ve konaklama mimarisi, iç ve diş tasarımı? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu .... 179 Tablo 24. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yayladaki konaklama tesislerinin mimarisi, iç ve dış tasarımı? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu .... 180 Tablo 25. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yayladaki camilerin mimarisi, iç ve dış tasarımı? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 182 Tablo 26. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Tesis ve dükkân isimleri? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 183 Tablo 27. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Katıldığım veya tanık olduğum festival ve senlik organizasyonları? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 185 Tablo 28. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Dinlediğim ve

duyduğum müzikler? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 186 Tablo 29. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Katıldığım veya tanık olduğum danslar? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 188 Tablo 30. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Katıldığım veya tanık olduğum oyunlar? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 189 Tablo 31. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yiyecek ve içeceklerin çeşitliliği? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 191 Tablo 32. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yiyecek ve içeceklerin içeriği? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 192 Tablo 33. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yiyecek ve içeceklerin sunumu? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı Tabloları ... 194 Tablo 34. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin El sanatları ve

Tablo 35. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yerel halkın kıyafetleri (erkek, cocuk, bayan)? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 197 Tablo 36. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yerel halkın kullandığı alet ve araçlar? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 198 Tablo 37. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Yerel halkın gündelik yasamı ve alışkanlıkları? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 200 Tablo 38. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Daha önce yayla turizmi faaliyetlerine katildiniz mi? Sorusuna göre Frekans ve % dağılımı tablosu ... 201 Tablo 39. Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin Daha önce Rize

ŞEKİLLER LİSTESİ

Şekil 1. Turistik ürün ... 26

Şekil 2. Kültürel Turizm Kaynakları ... 34

Şekil 3. Kırsal turizmin başlıca bileşenleri ... 58

Şekil 4. Türkiye turizm stratejisi-2023 kavramsal eylem planı ... 69

Şekil 5. Rize Kaçkar Dağlarında Yaylacılık Dönemleri... 87

Şekil 6. Yayla meskeni planları ... 97

Şekil 7. Rize ilinde düzenlenen Festival ve yayla şenlikleri... 104

Şekil 8. Ayder yaylası haritası ... 129

Şekil 9. 1974, 1989 ve 2008 Yıllarında Ayder Yaylasında Bulunan Yayla Evleri ... 132

Şekil 10. Ayder Yaylasında Yayla Evlerinde Yaşanan Zamansal Değişim ... 133

Şekil 11. İkizdere ve yaylaları ... 139

Şekil 12. Rize Kaçkar Dağlarında Yaylaların Dağılışı ... 144

Şekil 13. Fırtına Deresi Havzası, Ayder yaylası ve Kaçkar Dağları Milli Parkı’nın Ekoturizm potansiyeli ... 154

Şekil 14. Rize ili turistik ürün ... 158

Şekil 15. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre yaylaya geliş amaçları açısından dağılımı ... 166

Şekil 16. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre yaylaya geliş şekilleri açısından dağılımı ... 168

Şekil 17. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre yaylaya geliş grubu açısından dağılımı ... 170

Şekil 18. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre yayladaki konaklama türü açısından dağılımı ... 171

Şekil 19. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre yayladaki planladıklar geceleme süreleri açısından dağılımı ... 173

Şekil 20. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre Çevredeki tarihi yerleri ziyaret ettiniz mi/edecek misiniz? Açısından dağılımı ... 175 Şekil 21. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, yayladan evinize götürmek üzere satın aldığınız ürünler nelerdir? Açısından dağılımı ... 176 Şekil 22. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Yayladaki evlerin ve konakların mimarisi, iç ve dış tasarımı? Açısından dağılımı ... 178 Şekil 23. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, yayladaki konaklama tesislerinin mimarisi, iç ve dış tasarımı tasarımı? Açısından dağılımı ... 179 Şekil 24. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Yayladaki camilerin mimarisi, iç ve dış tasarımı? Açısından dağılımı ... 181 Şekil 25. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Tesis, yer ve dükkân isimleri?

Açısından dağılımı ... 182 Şekil 26. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Katıldıkları veya tanık oldukları festival ve şenlik organizasyonları? Açısından dağılımı ... 184 Şekil 27. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Dinledikleri ve duydukları müzikler? Açısından dağılımı ... 186 Şekil 28. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, katıldığım veya tanık olduğum

danslar? Açısından dağılımı ... 187 Şekil 29. Turistlerin demografik özelliklerine göre, Katıldıkları veya tanık oldukları oyunlar? Açısından dağılımı ... 188 Şekil 30. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Yiyecek ve içeceklerin çeşitliliği (mönü)? Açısından dağılımı ... 190 Şekil 31. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Yiyecek ve içeceklerin içeriği

Açısından dağılımı ... 191 Şekil 32. Turistlerin demografik özelliklerine göre, Yiyecek ve içeceklerin sunumu?

Açısından dağılımı ... 193 Şekil 33. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, El sanatları ve hediyelik eşyalar? Açısından dağılımı ... 194 Şekil 34. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Yerel halkın kıyafetleri (erkek, çocuk, bayan)? Açısından dağılımı ... 196

Şekil 35. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, yayladaki yerel halkın kullandığı alet ve araçlar? Açısından dağılımı ... 197 Şekil 36. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, yayladaki yerel halkın gündelik yaşamı ve alışkanlıkları? Açısından dağılımı ... 199 Şekil 37. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Daha Önce Yayla Turizmi

Faaliyetlerine Katıldınız mı? Açısından dağılımı ... 200 Şekil 38. Yerli turistlerin demografik özelliklerine göre, Daha Önce Yayla Turizmi

KISALTMALAR LİSTESİ

AB : Avrupa Birliği

CBS : Çevre Bilişim Sistemleri

ÇDP : Çevre Düzenleme Planı DPT : Devlet Palanlama Teşkilatı

EC : European Commission

GAP BKİ : Güneydoğu Anadolu Bölge Kalkınma İdaresi GPS : Küresel Yer Belirleme Sistemi

HES : Hidro Elektrik Santrali

IUCN : Dünya Koruma Örgütü

İTO : İstanbul Ticaret Odası

M.Ö : Milattan Önce

N : Frekans

R.G : Reel Geçerlilik

SAPARD : Special Accession Programme For Agriculture and Rural

Development

SPSS : Statistical Packages for theSocial Sciences SWOT : Strengths, Weaknesses, Opportunities ve Threats

T.D.K. : Türk Dil Kurumu

T.K.B : Türkiye Kalkınma Bnkası T.M. : Turizm Merkezi

1. GİRİŞ

Ülkemizde yaygın biçimde sürdürülen yayla geleneği, Türk kültürünün önemli bir parçasını teşkil etmektedir. Yaylalar, uzun yıllar, hayvancılık ve yazlık dinlenme mekânları olarak kullanılmıştır.

Kültür; tarihsel, toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların bütünüdür. Bu bağlamda, Türk Milleti’nin tarihinin derinliklerine kadar uzanan bir mazisi ve geçmişi dolduran çok hareketli bir yaşam tarzı vardır. Türkler gittikleri her yere de kendi kültürlerinin yanı sıra komşu oldukları milletleri de etkilemiş ve onların kültürlerinden de etkilenmişlerdir. Ancak bu etkileşim, hiçbir zaman kendi kültürlerini unutturacak bir şekilde olmamış, aksine milli benliklerini bugüne kadar önemli ölçüde muhafaza etmişlerdir. Yine de, Türk kültürünün eski devirlere ait pek çok unsurunun, zaman içerisinde kaybolmaya yüz tuttuğu da bir gerçektir. Bunlar arasında, yayla ve yaylacılık kültürü de bulunmaktadır (Zaman ve Coşkun, 2007b).

Ekonomik şartlardan dolayı genelde Karadeniz ve özelde de Rize halkının bölge dışına çıkışı yıllardır devam etmektedir. Bu nedenle zaman içinde yaylaya çıkış gerekçelerin de de değişimler yaşanmıştır. Rize’de yaylacılık; temiz hava alma, hayvansal ürünleri değerlendirme, hayvanlara yiyecek ot temin etme amaçlı olarak geleneksel biçimde günümüzde de devam etmektedir. Ancak büyük şehirlere iş, eğitim vb. çeşitli nedenler ile göç edilmesinden dolayı yaylacılık ve hayvancılık nispeten azalmıştır. Artık yöre halkı ve bilhassa genç kuşak, yaylaları özellikle ikincil konut düşüncesiyle yazlık olarak kullanmaktadır.

Yaylacılık; ülkemizin coğrafi bölgeleri hatta illerine göre kendine has kuralları, coğrafik özellikleri, yayla adına bestelenmiş şarkı ve türküsü, terminolojisi, konutları, bitki örtüsü, yaban hayvanları, yiyecekleri, şenlikleri, inanışları, hastalıkları, kullanılan aracı ve gereci olan ayrı bir dünya, ayrı bir kültürdür.

Ekonomik nedenler ve buna bağlı göç hareketleri nedeniyle Rize’deki yaylalar kapalı bir ekonomi ortamında bulunmuşlardır. Yaz aylarında sahilde hayvanları barındırmak mümkün olmamakta, bununla beraber kışın hayvanlar için hazırlık yapılması da gerekmektedir. Bu durum insanları yaz aylarında yaylalara çıkmayı zorlamaktadır. Kışlık yiyecek olarak hazırlanan katıklar yaylada üretilmekte, diğer taraftan yaylada geçirilen zamana ait birtakım yiyecekler de beraberinde yaylaya çıkarılmaktadır. Rize yaylaları doğayı sevmek için ideal bir yerdir. Tesisler mütevazı ve her kesime hitap etmektedir. Bir zamanlar

her evde 25-30 hayvan olduğu Rize yaylalarında yaşlı kadınlar ve bunlara eşlik eden küçük çocuklar yaylacı olurlardı.

Böylece geleneksel kullanış biçimiyle yaylalar, hayvanların otlatıldığı, kışın hayvanlar için yenilecek otların toplandığı, yazın daha serin şartlarda yaşamak için yılın belli dönemlerinde faydalanılan mekânlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu mekânların 1990 yılından sonra turizme açılmasıyla, geleneksel yaşam biçimi yanında, turistik beklentilere de cevap verecek düzenlemeler ile birlikte yaylalara olan talep artırmıştır ( Atasoy ve Bıyık, 2003).

Bu kapsamda Doğu Karadeniz ve Akdeniz (Toros Yaylaları) yaylaları başta olmak üzere, ülke genelinde devam etmekte olan “Yayla Turizm Merkezi” oluşturmaya yönelik çalışmalar söz konusudur. Çalışma bütünü içinde bugüne kadar Türkiye’de 24 adet yayla “Yayla Turizm Merkezi” ilan edilmiştir. Bunların 20 tanesi Doğu Karadeniz bölgesinde 2 tanesi Rize ilindedir.

Doğu Karadeniz Bölgesi coğrafi yapısının gereği, 1500–2000 metre rakımlı tepe ve düzlüklerde çok sayıda yayla barındırmaktadır. Yaylalar 1500 m. yükseklikten başlayarak yükselen çok zengin doğal peyzaj özellikleri taşıyan ve doğal arberetum niteliğindeki alanlardır. Uzun yıllar hayvancılık amaçlı kullanılan bu yaylaların, son yıllarda eko turizm ve dinlenme mekanları olarak karşımıza çıkması, zaman içinde yaylardan yararlanma biçiminde de değişimlerin yaşanmasına sebep olmaktadır.. Bu süreçte doğaya zarar vermeyen yapılaşmanın nasıl olacağı, yayla kültürünün elamanlarından turistik olarak nasıl faydalanılacağı gibi sorular da sorulmaya başlanmıştır (Var ve Yalçınalp, 2005).

Çok geniş bir alana yayılan Rize yaylaları ve onun etrafında oluşan yaylacılık yaşamı büyüleyici doğası, yerleşim düzenleri, ekonomik, kültürel, toplumsal ve psikolojik işlevleriyle; önüne geçilmez bir alışkanlık ve tutku olarak kendine özgü gelenek, görenek, adet ve inanmaların sürdürülmesini sağlayan bir olgu olarak günümüze kadar ulaşmıştır (Çakır, 1997).

Ancak yaylacılığın kültürel temelleri ve kültürel öğeleri günümüz yaylacılık uygulamalarında kısmen kaybolmuş ve buna bağlı olarak yayla turizmi kapsamında sunulan ürün içinde de yaylacılığa ait birçok kültürel elemanın yer almadığı bir durum ortaya çıkmıştır.

1.1. Problem Durumu

Turizmin özellikle ekonomik faydaları nedeniyle, ülkeler uzun bir süredir turizmi önemsemekte ve bu bağlamda önemli yatırımlar yapmaktadırlar. Ancak talebin ve bu talebe yönelik yatırımların özellikle bazı destinasyonlarda yoğunlaşması, söz konusu destinasyonlarda başta çevresel olmak üzere, sosyal ve kültürel yıpranmayı da beraberinde getirmektedir. Bu durum gerek destinasyonları ziyaret eden turistleri ve gerekse arz kaynaklarını oluşturup yöneten planlamacıları yeni arayış ve anlayışlara itmiştir. Böylece alternatif turizm kavramı ortaya çıkmıştır. Alternatif turizm tanımları incelendiğinde, yerleşik anlayış olan deniz, kum, güneşe odaklı kitle turizm anlayışının, farklı arz kaynakları ve faaliyetlerle de yürütülebileceği vurgulanmaktadır. Bu bağlamda sürdürülebilirlik kavramı öne çıkmakta ve kavram hem doğal hem de kültürel elemanları kapsamaktadır. Diğer bir ifade ile alternatif turizmde, turizm arz kaynaklarının sosyo-ekonomik, kültürel ve ekolojik olarak yıpratılmadan ve bu kaynakları koruyarak bir turizm faaliyeti sürdürme anlayışı ortaya konmaktadır.

Alternatif turizm bağlamında birçok turizm türü ortaya çıkmaktadır. Dağcılık, rafting, kayak ve doğa yürüyüşleri gibi açık hava rekreasyonları ve macera sporları türleri; kuş gözlemciliği, botanik gözlemciliği gibi flora ve fauna envanterine odaklı doğa turizmi veya eko turizm; somut ve somut olmayan kültürel varlıkların gözlemine dayalı kültür turizmi veya bunların bir birleşimi niteliğinde olan yayla turizmi gibi başlıklar alternatif turizm türleri arasında öne çıkanlardır.

Yayla turizmi, bir üst kategori olarak kırsal turizm içinde ele alınmakla beraber, yukarıda kimisine değinilen birçok alternatif turizm türü ile de yakın ilişkisi nedeniyle özel bir başlık olarak öne çıkmaktadır. Örneğin kültürel elemanlar olarak, yayla halkının kıyafetleri, ikamet edilen otantik konutlar, yerel yemekler, dans ve müzikler ile günlük yaşamın diğer kültürel unsurları, yayla turizmi ürününü oluşturan elemanların içinde yer almaktadır. Kültürel varlıkların yayla turizmi içindeki önemi, yayla turizminde yerel kültürel varlıkları ürün olarak ele almayı ve bu kültürel varlıkların sürdürülebilirliği meselesini öne çıkarmaktadır. Böylece ağırlıklı olarak doğa ve çevre elemanlarının bileşenleri durumundaki yayla turizmi, kültür turizmi ile çok yakın ilişki içindedir.

Kültür, çoğu zaman, bir toplum içinde yerleşmiş ve paylaşılan tüm inanç tutum ve değerleri kapsar. Kültür kavramı içinde de hem somut hem de somut olmayan elemanlar yer almaktadır. Bu elemanlar ise kültür turizminin arz kaynakları niteliğindedir.

Anadolu topraklarında köklü bir geçmişe sahip olan yaylacılık geleneğinin kültürel boyutu, turistler için ayrı bir cazibe unsuru olmasına ve belki de temel cazibe unsuru olmasına

rağmen, bu konu akademik olarak pek fazla ele alınmamaktadır. Bu durum turizm planlamacıları ve ürün geliştiricileri cephesinden de benzer bir ihmalkârlığa konu olmaktadır.

Yukarıdaki özet bilgiler ışığında gerçekleştirilecek olan çalışmada sürdürülebilir yayla turizmi açısından ihmal edilmiş gibi görünen kültürün önemi üzerinde durulmaktadır.

1.2. Araştırmanın Amacı

Bu araştırmanın amacı, yaylacılık kültürünün yayla turizmi içindeki önemini aynı zamanda Rize yaylalarına turistik amaçlı seyahat eden yerli turistlerin; yaylalardaki, doğal, tarihi, mimari ve kültürel değerlerine ilişkin görüşlerini belirlemektir.

Ayrıca bu çalışma, günden güne yok olan yayla kültür elemanlarının araştırılmasını ve sürdürülebilirlik kapsamında bu kültür elemanlarının yayla turizmi ürününü nasıl zenginleştirebileceğini irdelemektedir. Dolayısıyla çalışmada yaylacılık kültürünün yayla turizm açısından önemi ve mevcut yayla turizminde turistik ürün içinde kültürel elemanların durumunu ortaya koymayı amaçlamıştır.

1.3. Araştırmanın Önemi

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından 2007 yılında hazırlanan Türkiye Turizm Stratejisi 2023 içeriği incelendiğinde, turizm gelirlerinin artırılmasında öncelikli faaliyetler içinde alternatif turizmin yer aldığı görülmektedir. Belirlenen hedeflerden Turizm Gelişim Koridorları başlığı altında yayla turizmi bağlamında Yayla Koridoru’na da değinilmiştir (Türkiye Turizm Stratejisi 2023: 33). Diğer taraftan aynı stratejide, kültür turizmi de öncelikli konu olarak yer almıştır (Türkiye Turizm Stratejisi 2023: 28–31).

Bu çalışma, yayla turizminde kültürel varlıkların önemi düşünüldüğünde, 2023 Turizm Stratejisinde ortaya konan farklı başlıklardaki hedefleri kapsaması ve bunları ilişkilendirerek bir arada ele alması açısından önem arz etmektedir. Ayrıca çalışmada elde edilen sonuçlardan yola çıkılarak, konu ile ilgili literatür eksikliğine katkı verecek biçimde yayla kültürü elemanlarının ortaya konması, bunların turistik bir ürün haline getirilebilmesi veya bu sayede yayla turizmi ürününü zenginleştiren elemanlar olarak kültürel varlıkların kullanılması da sağlanabilecektir. Ortaya konacak kültürel varlıklardan yola çıkılarak, ürün geliştiricileri için yeni öneriler ortaya konmakta, böylece hem yok olmaya yüz tutan kültürel zenginliklerin önem kazanıp tekrar canlanabilmesi, hem de bu sayede yayla turizmi ürününün zenginleşip sürdürülebilirliğine de katkıda bulunabilmesine katkıda bulunulmaktadır.

1.4. Araştırmanın Sınırlılıkları

1.7.2009 ile 1.7.2010 arasında gerçekleştirilen çalışma, Doğu Karadeniz’de Rize yaylaları içinde T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından ‘Yayla Turizm Merkezi’ olarak ilan edilen iki yayla ile sınırlıdır. Bu yaylalar Ayder Yaylası/Çamlıhemşin ve Anzer Yaylası/İkizdere’dir.

1.5. Varsayımlar

Araştırmanın varsayımları şu şekildedir:

 Yayla turizminde kültürel elemanlar turistik ürünün önemli bileşenleridir. Bu bağlamda yayla turizmi, aynı zamanda kültür turizmi niteliği taşır.

 Ekonomik şartlardan dolayı araştırmaya konu olan yaylalardaki yöre halkının gurbete çıkışı önemli bir etkendir. Bu nedenle zaman içinde yaylaya çıkışlar azalmış, yaylaya çıkış gerekçelerinde de değişimler yaşanmıştır. Bu nedenle yayla kültürünün kimi elemanları yok olmuş veya yok olma eğilimine girmiştir.

 Yaylalar ve yayladaki konutlar, bilhassa yöredeki genç kuşak tarafından giderek ikincil konut düşüncesiyle yazlık olarak kullanma eğilimdedir ve bazı yaylalar turizm amaçlı tatil köyü niteliğini almıştır.

 Yayla turizminde yeni ürünlere ihtiyaç duyulmaktadır ve kültürel elemanlar cazip yeni ürünler yaratma potansiyeline sahiptir.

 Yaylalardaki kültürel varlıkların turizm ürünü haline getirilmesi, bu ürün satışından ekonomik kazanç elde edebilecek yerel halkın, kendi kültürel geçmişine sahip çıkmasını ve kültürel sürdürülebilirliği de olumlu olarak etkileyecektir.

1.6. Tanımlar

Kültür: Sosyal antropoloji, sosyal psikoloji, tarih, sosyoloji ve etnoloji gibi sosyal

bilimlerin ortak olarak ele aldıkları bir konu (Arslanoğlu, 2001) olan kültür, “bireysel olarak okuma, öğrenme, düşünme gibi çabalar yoluyla zihinsel yeteneğin genelde ya da özelde geliştirilmesi, bu çabalar sonucunda eleştiri anlayışının, beğeninin, yargı gücünün geliştirilmesidir. Toplumsal açıdan ise kültür, bir uygarlığın bir toplumun tinsel yanı; toplumsal duyuş ve düşünüş tarzları ve bunların yarattığı bilimsel, düşünsel, sanatsal ve ahlaki verimlerdir (Hilav, 1995: 298).

Kültür Turizmi: “Çağdaş ve geçmiş kültürlere ait somut ve somut olmayan

değerlerle ilgili olarak, onları görme, haklarında bilgi ve deneyim edinme amacıyla gerçekleşen ve bununla ilgili ürün ve hizmetlerin satın alınmasına bağlı olarak doğrudan ve dolaylı faaliyetlerden oluşan bir turizm olgusudur” (Gülcan, 2010: 45).

Yayla: Fiziki coğrafyaya göre “zengin otsu bitkilerle kaplı yüksek arazi parçası”

(www.kultur.gov.tr) olarak tanımlanan yaylalar, beşeri coğrafya açısından “sadece hayvancılık ve buna bağlı olarak da tarımsal etkinlikleri de içerisine alarak hayvancılıktan elde edilen ürünlere dayalı üretim tarzına bağlı geçici bir yerleşim yeri olmayıp, boş zamanların değerlendirilmesinden insan sağlına, panayırlar, şenlikler, gelenek, görenek, adet, inanma, törelere dayalı birçok uygulama pratikleri içeren çok yönlü ve çok amaçlı işlevleri olan bir mekândır” boş zamanların değerlendirilmesinden insan sağlına, panayırlar, şenlikler, gelenek, görenek, adet, inanma, törelere dayalı birçok uygulama pratikleri içeren çok yönlü ve çok amaçlı işlevleri olan bir mekândır (Emiroğlu, 1977: 9).

Yaylacılık: Büyük ölçüde hayvancılığa dayalı mevsimlik bir hareket olup, yaz

mevsiminde insanların hayvanlarıyla birlikte yayla adı verilen geçici yerleşmelere göçmelerini, orada bir süre kalmalarını ve ekonomik faaliyetlerde bulunmalarını kapsamaktadır. Yaylacılık tümüyle yerleşik insan gruplarının, yani yaylacı köylülerin gerçekleştirdikleri mevsimlik bir faaliyettir (Somuncu, 2005: 25).

Yayla Turizmi: Doğayla iç içe yaşamayı sevenler veya macera tutkunlarının

genellikle günübirlik kullanım veya kısa süreli konaklama amacıyla yüksek rakımlı yerlerde yaptıkları turizm faaliyetidir (Kozak, 2007)

Alternatif Turizm: Genel olarak çevreye zarar vermeyen (soft) turizm, doğa turizmi,

sürdürülebilir turizm, düşük etkili turizm gibi turizm çeşitlerini içine alan turizm çeşididir ( Küçukaslan, 2007)

Kırsal Turizm: Kırsal turizm, tatillerini kırsal alanda, kırsal mirası görerek ve kırsal

yaşam tarzından hoşlanan insanların arzusudur (European Commission, 2003).

2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE

2.1. Turistik Ürün Olarak Kültür ve Kültür Turizmi

Ürün, “bir ihtiyaç ve isteği tatmin edebilecek olan ve ilgi uyandırma, sahip olma, kullanma ve tüketim amacıyla bir pazara sunulan her şey” (Kotler ve diğerleri,. 1996: 25) olarak tanımlanmaktadır. Bu durumda ürün, sadece fiziksel nesnelerle sınırlanmamakta, somut ve soyut olan ve bir ihtiyacı tatmin edebilecek özelliğe sahip herhangi bir şey olarak

düşünülmektedir (Pride ve Ferrell, 2000). Böylece “Pazarlamada ürün kavramı, belirli bir ihtiyacı ve isteği doyurma özelliği bulunan, değişime konu olan ve pazara sunulan her şeyi ifade etmektedir” (Cemalcılar, 1999:81).

Turizmde ise ürün, turizmin doğasından kaynaklanan birtakım özellikler nedeniyle kendine has bazı özellikler göstermektedir.

2.1.1. Turistik Ürün

Turizm, gittikçe artan hava değişimi ve dinlenme gereksinimleri, doğa ve sanatla beslenen göz alıcı güzellikleri tanıma isteğine; doğanın insanlara mutluluk verdiği inancına dayanan ve özellikle ticaretle sanayinin gelişmesi ve ulaşım araçlarının kusursuz hale gelmelerinin bir sonucu olarak ulusların ve toplumların birbirine daha çok yaklaşmasına olanak veren modern çağa özgü bir olay olarak tanımlanabilir (Kozak, 2000, 17). Turistlerin sayılan bu çok çeşitli istek ve ihtiyaçları ise turistik ürünlerle veya turizm ürünleri ile karşılanmaktadır.

Turizm ürünü, endüstrideki bulunduğu konuma göre farklı kurumlar ya da kişiler tarafından farklı şekilde tanımlanmaktadır. Otel işletmecisi tarafından turizm ürünü; konaklama olarak tanımlanırken; seyahat işletmesi tarafından tur; havayolu işletmecisi tarafından da hava ulaşımı olarak tanımlanmaktadır. Ekonomist M. Sinclair ve Mike Stobler turizm ürününü, seyahat (ulaşım), eğlence ve alış veriş, banka, seyahat acentesi ve tur operatörleri gibi çeşitli aktivite ve hizmetleri içeren bileşik bir ürün olarak tanımlanmaktadır (Özkök, 2008:2). Görüldüğü gibi turistik ürün bir hizmet endüstrisi olan turizmde hizmet ağırlıklı ve heterojen bir görünüm sergilemektedir. Yapılan bazı turistik ürün tanımlarında da bu özellikler vurgulanmaktadır:

“Oturma yerinde karşılanamayan gereksinimleri giderme niteliği olan mevcut potansiyel mal ve hizmetlere turistik ürün denir” (Rızaoğlu, 2004:250).

“Turistik ürün; pazara sunulduğunda gereksinimleri karşılayarak tüketicide tatmin duygusu yaratan, kullanılabilen, tüketilen ve üzerine harcama yapılan her şeydir. Turistik ürün; çağdaş insanın çok boyutlu gereksinimlerini karşılamak üzere turizm işletmesince bir araya getirilmiş ve yeniden düzenlenmiş, doğal toplumsal, siyasal ve psikolojik verilerden oluşan karmaşık bir mal ve hizmetler bütünüdür” (Yağcı, 2003: 41).

“Çağdaş insanın çok boyutlu gereksinimlerini karşılamak üzere turizm isletmesince bir araya getirilmiş ve yeniden düzenlenmiş doğal, toplumsal, siyasal ve psikolojik verilerden oluşan karmaşık bir mallar ve hizmetler bütünüdür” (Usal, 2001: 33).

“Turistin seyahati boyunca yaralandığı konaklama, yeme-içme, ulaştırma, eğlence ve diğer birçok servislerin bileşimidir” (Oral,1998: 96).

“Tüketim isteği uyandıran doğal, kültürel ve sosyal verilerin, bu isteği arttıracak hizmet ve faaliyetlerle birlikte değerlendirilmesi sonucunda oluşan karma bir üründür” (Usta, 1992: 108).

Turizm ürünü, “insanların seyahat ve geçici konaklamalarından doğan gereksinimlerini karşılayabilecek nitelikte olan mal ve hizmetler veya mal ve hizmetler karışımı veya çokluklu mal ve hizmetlerin karışımından oluşan bir paket” olarak tanımlamaktadır (Kozak, N. M. Kozak ve M. Kozak, 2001: 46).

Turistik ürün kavramında çok sayıda somut ve soyut elemanın yer alması, yapılan tanımların açıklayıcı olmasına rağmen birbirinden farklı kapsamlarda meydana gelmesine sebep olmaktadır (Gülcan, 1997). Bu durum daha açıklayıcı olması bakımından turistik ürünü iki boyutta ele almayı beraberinde getirmektedir. Bireysel ürünler ve bir destinasyonun tümünü kapsayan toplam ürün. Çünkü turistik ürün, turistik işletmelerin ürettikleri mal ve hizmetten çok daha geniş kapsamlı ve karmaşık bir özelliğe sahiptir. Bu karmaşık yapısı ve birçok elemanı içerisinde bulundurması sebebiyle birleşik bir özellik gösteren turistik ürün bahsinde birçok yazar, ürünü meydana getiren elemanların hepsini kapsayan ‘toplam turist ürünü’ ifadesini kullanarak tanımlama yapmak durumunda kalmaktadırlar (Gülcan, 1997). Örneğin turistik ürüne arz tarafından bakıldığında, bir ülke ya da bir bölgenin sahip bulunduğu doğal, kültürel potansiyel bütününden oluşan makro turistik ürün ortaya çıkmaktadır; talep açısından bakıldığında ise, turistik ürünü talep eden tüketiciye sunulan ulaştırma, konaklama, gezip görme, tedavi, spor vs. bütün mal ve hizmetler bileşimi de nihai turistik ürün olmaktadır (İTO, 1997: 37).

Böylece turizm ürününün, bir turistin seyahatinin başlangıcından bitimine kadar geçen zaman dönemi içerisinde gereksinimlerini karşılamak amacıyla elde ettiği ve turizm arzını oluşturan unsurlar tarafından servisi yapılan nesnel ve öznel değerlerin bütünü olduğu anlaşılmaktadır. Bu bütün, turizm işletmelerince bir araya getirilmektedir. Ayrıca bu bütün, iş doğal, kültürel, toplumsal, siyasal ve psikolojik verilerden oluşmaktadır. Bu nedenle turistik ürün turistin sürekli konutundan ayrılışından itibaren yeniden evine dönene kadar geçen süre içerisinde satın aldığı mal ve hizmetlerin oluşturduğu bir paket ya da edindiği deneyimlerin bir toplamıdır.

Özetle, turizmde ürün iki şekilde ortaya çıkmaktadır. Bunlardan birincisi, bir ülke veya bir yörenin, diğer bir ifadeyle bir destinasyonun sahip olduğu tüm doğal, tarihi ve kültürel kaynakların oluşturduğu turizm ürünüdür. İkincisi ise tüketicilerin yer

değiştirmelerini sağlayan ve tatil yapmalarına imkân veren tüm hizmetler, yani bir paket turu oluşturan turistik hizmetlerin parçalarıdır. Buna göre turistik ürünü oluşturan elemanlar;

I. Turistleri çeken bir ülkenin veya bir bölgenin doğa, kültürel, tarihi, sanatsal, varlıkları ve değerleri,

II. Turiste hizmet veren işletmeler, otel, motel, restoran, eğlence ve spor tesisleri ve seyahat acentaları,

III. Turistin yer değiştirmesini, gidilecek yere ulaşımını sağlayan taşımacılık işletmeleri olarak sıralanabilir (Hacıoğlu, 2000: 39).

Usal ve Oral (2001:33-34) yapılan tanımlardan yola çıkarak turistik ürünün özelliklerini ise şu şekilde sıralamaktadırlar:

 Bir bütündür  Çok boyutludur

 Diğer sektörlerle ya da başka endüstrilerde üretilen mal ve hizmetler önce üretilmekte ve sonrada satılmaktadır.

 Turistik ürün ise önce satılır sonrada üretilmeye başlanır.

 Turistik ürün son tüketicisinin emrine sunulmaya hazır bir üründür.  Turistik ürün daha sonra değerlendirme üzere biriktirilemez.

Buraya kadar olan tanım ve açıklamalardan turistik ürünün, birçok elemanla ilişkili ve birleşik bir yapıda olduğu ve farklı başlıklar altındaki değişkenlerden ibaret olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda Gülcan (1997: 20) turist ürünü; “cazibe, faydalılık ve kolay elde edilebilirlik faktörlerinin bir kombinasyonu” diye ifade etmekte ve toplam turist ürününün bu üç temel eleman üzerinde incelendiğini belirtmektedir. Bu üç elemanın varlığı benzer şekilde sadece toplam turizm ürünü için değil, aynı zamanda toplam ürünü oluşturan tek tek tüm ürünler için de geçerlidir. Yazar, bahsettiği cazibe veya diğer bir deyişle çekiciliği, toplam ürün bakış açısından çekici yer ve çekici olay şeklinde bir ayırıma tabi tutarak iki kısımda incelemektedir. Enteresan doğa oluşumları, arkeolojik siteler, cazip iklim v.b. unsurları ile festivaller, fuarlar, yarışmalar v.b. gibi aktiviteler, çekici olay ve çekici yerlere örnek olarak gösterilmektedir. Bu sayılanlar turizm kaynaklarıdır. Ancak bir ülkede veya bölgede çok zengin turistik değer ve kaynakların olması tek başına turist talebi oluşturamaz. Bu kaynakların turizm endüstrisince işlenmesi ve turistin kullanıma sunulabilir olması gerekir. Bu noktada faydalılık, yani istek veya ihtiyacı karşılayabilme özelliği, diğer deyişle bunu sağlayacak olan turizm işletmeleri öne çıkmaktadır. Zengin (2006: 31) bu bağlamda, tamamlayıcı hizmetler olarak alt ve üst yapı kavramlarını da ileri sürmektedir.

Buraya kadar olan açıklamaların bir özeti niteliğinde olan ve Şekil 1’de resmedilen yapıda, turistik ürünü oluşturan çok sayıdaki elemanlar üç ana değişken altında toplanmaktadır: Çekicilik, Ulaşılabilirlik ve Turizm İşletmeleri.

Şekil 1. Turistik ürün

(Gürbüz, 2002)

2.1.1.1. Çekicilik

Turistin bir çekim yerini diğerine tercih etmesini, o çekim yerine karar vermesini sağlayan turistik ürün elemanlarına çekicilik adı verilir (Kozak ve diğerleri, 2001: 46). Çekicilik unsuru yöresel, ulusal olabildiği gibi uluslararası nitelikte de olabilir. Ayrıca, mekan-yerden başka, olay çekiciliği seklinde de olabilir. Yer çekiciliği, Antalya, Kuşadası, Göreme veya dağ, deniz, kum, güneşli yerler vb. olabilmekte; olay çekiciliği ise, fuar, sergi, konferans, olimpiyatlar, sanat gösterileri vb. olabilmektedir (Hacıoğlu, 2000: 41).

Turizm endüstrisinin işleyerek çekim unsuru haline dönüştürdüğü ve kullandığı belli başlı kaynaklardan en önemlileri, yapısına göre de, doğal çekicilikler ve kültürü de içine alan insan yapısı çekicilikler olmak üzere iki başlıkta toplanabilmektedir (Zengin, 2006: 31).

“Tabii Çekicilikler; Su kaynakları başlı başına büyük bir rekreasyon çekiciliktir. Her geçen gün suya dayanaklı rekreasyonel faaliyetler hızlı bir şekilde büyümektedir. Bunlar arasında; balık tutma, yüzme, kano yapma, kürek çekme, su kayağı, su altı avcılığı, yelken ve kürek sporları vb. sayılabilir. Manzara güzelliği de birinci derecede önemli rekreasyon ve turizm kaynağıdır. En çok turist çeken coğrafi görünümler çoğu kez arazi yapısı ve su özelliklerinin birleştiği doğal alanlardır. Coğrafi konum turistik yöreye olan talep bakımından

çok önemlidir. Manzara güzelliğine, İngiltere’nin göller bölgesi, İsviçre ve Kuzey İtalya da insan yapısı göl ve baraj gölleri, ülkemizin deniz kıyılarının büyük bölümü muhteşem manzaralara sahip olması örnek gösterilebilir. Dağlar esas olarak manzara güzellikleri yanında dağcılık, kış sporları ve trekking yapmak için turistlere çekici görünürler… İnsan yapısı çekicilikler; İnsan tarafından oluşturulan turistik değerler, bir yandan sanat şehirleri, tarihi eser ve anıtlar, müzeler, baraj ve köprüler, stadyumlar, üniversite binaları vb. gibi insanlar tarafından inşa edilmiş unsurlardan oluşurken, diğer taraftan uygarlık, gelenekler, kültür, folklor, din, sanat, festivaller, bayramlar, siyasi ve sportif oluşumlar, sergi ve fuarlar, turizm endüstrisini oluşturan konaklama, ulaşım, dinlendirici ve eğlendirici donanım, turizm organizasyonunun yapısı gibi elemanlardan oluşur” (Zengin, 2006: 32-33)

Turizm ürününde çekiciliği belirleyen unsurlar, doğal unsurlar, sosyo-kültürel unsurlar, ekonomik unsurlar ve psikolojik unsurlar olarak dört gruba da ayrılabilir (Denizer, 1992: 65). Buna göre; yerli halkın misafirperverliği, gelenek görenekleri, kültürü, siyasi yapısı, ekonomik yasamı ve eğitim durumu sosyo-kültürel faktörler olarak turizmde önem kazanmaktadır. Bu unsurlar doğal unsurları destekleyen bir özellik göstermekle birlikte, tek baslarına bir çekicilik özelliği gösterebilmektedir ( Kozak ve diğerleri, 2001: 46).

Turistik ürün kalitesi ve turiste sunduğu faydayı artırabilmek, turistik ürünün tüketim süresini uzatabilmek ve sonuçta turistik ürün satışından elde edilecek geliri maksimize edebilmek amacıyla çekici olayların çekici yerlerde yapılması yoluna gidilmektedir. Dünya üzerinde çok sayıda izleyicisi olan otomobil yarışlarının en ilgi çeken bir türü olan Formula 1 yarışlarının bir ayağının Monaco’da yapılması, İspanya’nın turistik şehirlerinde yapılan boğa güreşleri, Cannes’teki uluslar arası film şenliği gibi faaliyetler buna örnektir (Gülcan, 1997).

2.1.1.2. Ulaşılabilirlik

Turistik ürünü oluşturan diğer bir unsur ise; turistik merkezlere ulaşılabilirliktir. Çekiciliği yüksek olmasına karşın turistik merkezlerine ulaşmak zor ise, daha açık bir anlatım ile havayolu, denizyolu ve karayolu bağlantısı yetersiz ise, turistik ürünlerin pazarlamasında güçlükler ortaya çıkacaktır. Ulaşılabilirlik; çekiciliği yüksek olan turizm merkezlerinin pazardaki hedef kitleye olan yakınlığı ve onlara düşük maliyetle ulaşılabilme olanağını ifade etmektedir. Ancak, üst ve orta grup için ulaşılabilirliğin bir çekicilik faktörü olması ile düşük maliyet arasında çok fazla bir belirgin bir ilişki bulunmaktadır. Bu grup için zaman maliyeti çok daha önemli bir çekicilik kriteridir. Bir turistik ürünün ulaşılabilirliği onun kolay ve ekonomik oluşuna bağlıdır. Büyük kentlere yakın çekici yerler, turist akışını hızlandırır. Özellikle günümüz ulaşım araçlarının gelişmiş teknolojileri, fiziksel uzaklığın öneminin

oldukça azalmasına neden olmuştur ( Kozak ve diğerleri. 2001: 47). Dolayısıyla yetersiz ulaşım imkânları, açıkçası turizmi olumsuz etkilemektedir (Zengin, 2006: 35)

Yer ve olay çekiciliği, hizmet işletmeleri olan yerlerin kullanılan, tüketilen bir turistik ürün olmaları onlara ulaşımıyla doğru orantılıdır. Ulaşılabilirlik, fiziki mesafe, zaman ve ulaşım masrafları ile ölçülür ve değerlendirilir. Bir turistik ürünün ulaşılabilirliği onun kolay ve ekonomik oluşuna bağlıdır (Hacıoğlu, 2000: 41–42).

2.1.1.3. Turizm İsletmeleri

Bir ülkenin sahip olduğu ve ulaşılabilme özelliğine sahip turistik çekicilikler, onu destekleyen isletmelerce tamamlanmadıkça hak ettiği değeri ve ilgiyi bulamaz. Bu nedenle turizm endüstrisinde faydalılık ilkesi, turizm işletmelerince sağlanmaktadır. Turizmde baslıca isletmeler; ulaştırma işletmeleri, konaklama isletmeleri, yiyecek içecek işletmeleri, seyahat isletmeleri, rekreasyon işletmeleri ve diğer turizm işletmeleri şeklinde ayrıma tabi tutulabilir.

Turizmde başarı için, ziyaret mahalline gelen yolcu talebini karşılamaya yetecek sayıda konaklama tesislerine ihtiyaç duyulur. Konaklama tesisleri, herhangi bir turizm geliştirme amacına yönelik unsurun önünde gelir. Bu tesislerin önemi hiçbir zaman ve hiçbir şekilde göz ardı edilemez (Zengin, 2006: 37). “Birinci derecedeki turizm isletmeleri arasında ilk sırayı alan ve turistik mal ve hizmetlerin üretimini sağlayan, varlıkları turizm olayına bağlı olarak ortaya çıkan ve şekillenip çeşitlenen isletmelere konaklama isletmeleri denir” (Toskay, 1983: 215). Genellikle konaklama tesisleri içinde hizmet veren yiyecek-içecek isletmeleri, çalışma alanı dışında, bağımsız ticari kuruluşlar olarak da hizmet sunmaktadırlar. Üç yıldızlı otel statüsünden itibaren konaklama tesisleri içinde zorunlu olarak bulunan yiyecek içecek birimleri, konaklama isletmeleri içinde hizmet verirler (Kozak ve diğerleri. 2001: 46–58).

Turizm endüstrisi içinde, turistlere konaklama hizmeti veren işletmelerin dışında yeme-içme hizmeti veren kuruluşlar da önem kazanmıştır. Ayrıca yeme-içme, konaklama ve eğlence tesisleri olmadan turizm ürünü olmayabilir (Hacıoglu, 2000: 41). Konaklama işletmeleri bünyesinde verilen yiyecek-içecek hizmetlerinin dışında, farklı sınıflarda bağımsız biçimde restoran isletmeciliği ve son yıllarda sayıları giderek artan fast-food isletmeciliği de bu endüstride önemli yer tutmuştur (Akat, 2000: 84).

Dünya turizm hareketlerinin gelişiminde, kuskusuz en büyük paylardan biri ulaştırma sektörüne aittir. Ulaşım araçlarının gelişimi, daha hızlı seyahat ve daha çok yer gezip görme sansını da beraberinde getirmiştir. Ulaşım hizmetlerinin gelişimi, temelde turizme yönelik olarak başlamasa da turizm sektörünün gelişen ve popülarite kazanan yapısı ulaştırma sektörü

içinde tetikleyici bir faktör olmuştur (Gürdal.1990, 34). Bu işletmeler içinde demiryolu, denizyolu, karayolları, havayolları işletmeleri yer almaktadır.

Diğer bir turizm işletmeleri de rekreasyon işletmeleridir. Rekreasyon isletmeleri kişilerin bos zamanlarını değerlendirmek, eğlence-dinlence ve tatmin dürtülerini karşılamak amacıyla katıldıkları etkinlikleri sunan isletmeler seklinde tanımlanırlar. Rekreasyon işletmeleri çeşitli kaynakları kullanmaktadırlar. Bunlar;

 Doğal kaynaklar: Milli parklar, hayvanat bahçeleri vb.

 Sportif kaynaklar: Kayak, atlı spor, golf, tenis, paraşüt, futbol, basketbol vb.  Kültürel kaynaklar: Tiyatro, konserler, müze, sinema, folklor, festival vb.  Eğlenceye yönelik kaynaklar: Oyun salonları (casinolar), diskotekler, barlar vb. Turizm merkezlerinde faaliyet gösteren her isletme bir anlamda bir turizm isletmesi işlevi görmektedir. Ancak bu başlık altında turizmi doğrudan ilgilendiren işler dikkate alınmaktadır. Seyahat ve tatil sırasında giyilen özel giysileri, yolculuğa ve mevsim koşullarına uyum sağlayabilmek için gereken şapka, ayakkabı, gözlük vb. malları üreten isletmeler, sattıkları mallar yalnızca turistlerin gereksinimi olmadığı halde varlıkları büyük ölçüde turizme bağımlı olan tatil beldeleri, havayollarında çeşitli perakendeci isletmeler, çevirmenlik, rehberlik, yüzme, kayak, tenis, binicilik dallarında öğretmenlik yapan kişiler, hatıra eşyası satan kuruluşlar bu gruba örnek olarak verilebilir ( Kozak ve diğerleri, 2001: 46- 62).

2.1.2. Turistik Ürün Olarak Kültür ve Kültür Turizmi

Kültür sözcüğü, Latince bir sözcük olan cultura sözcüğünden gelmektedir. Cultura, sözcüğü ise özen göstermek, toprağı sürmek, ekip biçmek anlamlarına gelmektedir. Ancak zamanla kavramın anlamında değişim meydana gelerek, 17.yüzyılda Voltaire tarafından insan zekasının oluşumu, gelişimi, geliştirilmesi, yüceltilmesi anlamında kullanılmıştır (Gözütok, 2008).

Günümüzde birçok bilimsel disiplin, kültür kavramını kullanmakta ve kültürü kendi cephesinden tanımlamaktadır. Bundan başka bir de kültürü kendine inceleme alanı yapan disiplinler bulunmaktadır. Diğer taraftan “kullanımda eğlence kültürü, bakteri kültürü, kültür mantarı, yemek kültürü, kültür turizmi, kültürel yozlaşma, evrensel kültür gibi, içinde kültür geçen birçok kavram kullanılmaktadır. Bu durum, kültürün çok farklı anlamlarda kullanılmasını beraberinde getirmektedir (Gülcan 2009: 100). Böylece çeşitli yazarlar tarafından farklı kültür tanımları yapılmaktadır (Saydan ve Kanıbir, 2007; Doğan, 2001; Güvenç,1996; Tunç ve Saç, 1998: 31; Seyyar, 2003: 275). Böylece “kültürü kendisine

inceleme alanı olarak seçen sosyal bilimler cephesinden ele almak ve tanımlamak daha doğru bir yaklaşım sayılabilir” (Gülcan 2009, 45).

2.1.2.1. Kültür Kavramı

Kültür kavramı ilk defa, 19. yüzyılın sonlarında kapsamlı bir tanımlama ile İngiliz antropolog Sir Edward Burnett Tylor tarafından tanımlanmıştır. Buna göre Tylor, kültürü; bilgi, inanç, sanat, hukuk, ahlak, adet, gelenek ve toplumun üyesi olarak kişinin yaşayarak kazandığı huylar ve kabiliyetler bütünü olarak tanımlamıştır (İnanç ve Çiftçi, 2002; Erkal, 2000: 123). Ziya Gökalp ise kültürü “hars” kelimesini kullanarak açıklamaktadır. “Hars; bir milletin dini, ahlaki, hukuki, muakelevi, bedii, iktisadi ve fenni hayatlarının ahenktar bir mecmuasıdır” (Güleryüzlü, 2008). Bu iki tanımda da kültür, somut olmayan cephesi ile diğer deyişle manevi yönüyle tanımlanmaktadır. Ancak bir toplumun kültürel öğeleri maddi ve manevi olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Maddi öğeler; toplumun ya da grubun herhangi bir gelişim aşamasındaki teknolojik ilerlemesini, üretim, teknik, hüner ve becerilerini ifade eder. Manevi öğeler ise soyut olan ancak toplumun yaşamını düzenleyen inanç, gelenek, görenek ve ahlak kurallarından oluşur (Güleryüzlü, 2008). Bu iki cephesiyle ele alınan kültür tanımları da mevcuttur.

Arslantürk ve Amman’a (2000: 234) göre; kültür maddi ve manevi olarak vücuda getirilmiş her şeydir ve bu özelliği ile de sosyal birikim ve sosyal miras olarak ifade edilmektedir. “Kültür, bir toplumun yaşamını devam ettiren ve problemlerini çözmek için benimseyip kullandığı her türlü davranış sistemleri ve maddi araçlara denir” (Bahar, 2005: 63). Kültür; “doğanın insanlaştırılma biçimi, bu insanlaştırılmaya özgü süreç ve verimdir. Kültür, insanın kendini kendi evinde duymasını sağlayacak bir dünya ortaya koymasıdır. Buna göre kültür böylesi bir dünyanın anlam varlığına ilişkin tüm düşünülebilirlikleri içerir” (Doğan, 1993: 155). Böylece genel bir yaklaşımla kültür “insanın ortaya koyduğu ve içinde insanın var olduğu tüm gerçeklik” (Uygur, 1996, 17) olarak da tanımlamaktadır

Kültür bireysel ve toplumsal bakış açılarına göre de farklı değerlendirilebilir. Buna göre bireysel olarak, okuma, öğrenme, düşünme gibi çabalar yoluyla zihinsel yeteneğin genelde ya da özelde geliştirilmesi, bu çabalar sonucunda eleştiri anlayışının, beğeninin, yargı gücünün geliştirilmesidir. Toplumsal açıdan ise kültür, bir uygarlığın bir toplumun tinsel yanı; toplumsal duyuş ve düşünüş tarzları ve bunların yarattığı bilimsel, düşünsel, sanatsal ve ahlaki verimlerdir (Hilav, 1995: 298).

Kültür doğuştan değil, eğitim ve öğretim ile kazanılmakta ve bu yönüyle de sürekli değişmektedir. Çeşitli yazarlar (Erkal, 2000: 124; Saydan ve Kanıbir, 2007; Arslantürk ve

Amman, 2000: 246; Bahar, 2005, 63; Gözütok, 2008) kültürün bu yönüne vurgu yapmaktadırlar.

Kültür, bireylerin yaptığı şeylerin birçoğunu etkiler. Yapılan diyetlerin çoğu, yemek hazırlama ve servis metotları, evde ve toplumda kadının ve erkeğin rolleri, yatakta uyuma, sandalyede oturma, bos zamanları değerlendirme, titizlik, maddi kazançlar için çalışma şekilleri gibi şeylerin hepsi kültürel mirasın belirtileridir (Saydan ve Kanıbir,2007). “Kültür, bir toplumun üyeleri ya da bir toplum içindeki grupların yaşam biçimlerine göndermede bulunur. Sanat, edebiyat ve resmi de içerir. Ancak kapsamı çok daha geniştir. Örneğin insanların nasıl giyindikleri, töreleri, çalışma kalıpları ve dinsel törenleri diğer kültürel unsurlardır” (Giddens, 2000: 18). Kültürün unsurları doğal çevre ile yakından ilgilidir. Bu ilişki Emekli’nin (2006) ifadelerinde vurgulanmaktadır. “Kültür insanın doğa karşısında doğayla birlikte yaşamını sürdürebilmesi için ürettiği her şeydir… Daha açık bir anlatımla; insanın yaşamını devam ettirdiği herhangi bir doğal çevrede inşa ettiği binanın yapı malzemesinden, geçim şekline ve giyim tarzına kadar pek çok unsur coğrafyadan etkilenmektedir. Doğal çevrenin farklılığı kültüre yansımakta, kültür hem doğal çevreyi hem de toplumu etkilemektedir (Emekli 2006: 53). Kültürün sosyolojik ve psikolojik yanı da vardır. Bu bağlamda kültür, aynı toplum içinde yaşayan insanların birbirinden farklı olmalarının nedeni olabildiği gibi birlikte yaşamalarını sağlayan birleştirici bir işlev görmektedir. Örneğin, aynı bölge içinde yaşayan topluluklar farklı ırklardan gelebilirler ama doğum adetleri, halk oyunları gibi somut olmayan kültürel miras özelliklerinin benzer nitelik taşıması bu toplulukları yakınlaştırıcı unsurlardır’’(Güleryüzlü, 2008). Böylece kültürün bir çeşit çevreye uyum olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır.

“Kültür, bir veridir ve sosyal deneyimlerden geçerek zamanımıza kadar gelmiştir. Kültür insanların ona tepkide bulunarak, etkilerine cevap vererek sosyalleştirdikleri bir gerçektir. Sosyal grupların özelliklerine göre, karakterine göre bu sosyal grupların içinde yer alan kültürel öğeler, sadece nitelikleri açıklamazlar, aynı zamanda ilgilerine göre öğeleri bir perspektif içinde toplamaya da yararlar. Örneğin, ekonomik ilgiler, üretilenleri, tüketilenleri ve onların gruplara göre insanlara dağılmalarını, değer kazanmalarını sosyal gruplar içinde sağlarlar. İşte bu anda, buradaki değerin saptanmasında araya sosyo-kültürel olay girmektedir. Söz konusu değer sosyo-kültürel ortam içinde diğer değerleri geçekleştirir ve de toplumdan topluma çeşitlilik, değişiklik gösterir. Değerler sosyo-kültürel

sistem içinde anlam bulur. Hatta yiyecekler ve içecekler bile sosyo-kültürel ortamda saptanırlar (Nirun, 1994: 63)

Kültürler başka kültürlerin de ilgi alanıdır. Bu durum, kültür ile seyahat ve turizmin ilişki içinde olmasını beraberinde getirmiştir.

2.1.2.2. Turizmde Kültürel Varlıklar ve Kültür Turizmi

Turizm, farklı sosyal ve kültürel yapılara sahip toplumların birbirleriyle ilişkiler kurmasına; farklı bilgi, görgü, gelenek ve kültür düzeyleri arasında bir etkileşime ve bunların sonucunda sosyal yapının, kültürel anlayışlarının ve giderek toplumsal davranış kalıplarının değişmesine yol açan bir sosyal olaydır. Diğer taraftan insanlar, ilk çağlardan başlayarak din, savaş, fetih, ticaret, göç ve merak gibi değişik etkenlere bağlı olarak seyahat etmişler ve bu etkenlere bağlı olarak seyahat etme nedenlerinin basında da, kültür ilk sıralarda yer almıştır (Dinçer ve Ertugral, 2000: 69). Macdonald, R. ve Jollıffe’e göre (2003: 308) turistler, yöreleri daha çok kültürel çekiciliklerini görmek amacıyla ziyaret etmektedirler.

Özellikle XIX. Yüzyılda antik Mısır uygarlığının doğurduğu merak duygusu ile birlikte, Avrupalının kültür turizmine olan ilgisi başlamıştır. Mısır, Anadolu, Yunanistan ve İtalya, önceleri aristokrat ve burjuvaların daha sonraki dönemlerde ise, her sınıftan insanın görme ve öğrenme duygularının artmasına ve bu amaçla seyahat etmelerine neden olmuştur. Turizmin başlangıcı, çoğunluğun sandığı gibi tatil turizmi değil, bilinmeyeni bilme, görülmeyeni görme ve öğrenme içgüdüsü ile gerçeklesen kültürel gezilerdir (Genim, 2002: 205).

Görüldüğü gibi insanları turizme iten temel etkenlerden biri de, kendilerininkine benzer veya kendilerine yabancı olan geçmiş ve çağdaş kültürleri tanıma isteğidir. Bu istek etrafında şekillenen ekonomi, kültür turizmi başlığında incelenmekte ve önemli bir turizm türü olarak karşımıza çıkmaktadır (Gülcan, 2009).

Kültür Turizminin faaliyet kapsamını kültürel faaliyetler oluşturmaktadır. Bir ülkenin ya da bölgenin tarihi, arkeoloji, coğrafyası, örf ve adetleri, giyim kuşamı, mimarisi, alt kültürleri gibi özelliklerini tanımak için yapılan her türlü etkinlikler kültür turizmi kapsamında değerlendirilmektedir.

“Özel ilgi turizminin bir çeşidi olan kültürel turizm ilk kez 1969 yılında Kanada’nın Ontoria kentinde düzenlenen bir kongrede, kültürel motivasyonlar ile seyahat etmek olarak dar anlamda tanımlanmıştır. Daha sonraki yıllarda ise, kültürel turizm ile ilgili birçok tanım denemesi yapılmıştır. Mehrhoff, kültürel turizmi geniş anlamda ele alarak ziyaretçilerin gittikleri yerlerdeki tarihi ve bir ulusa ait değerleri görmesi ve tatması olarak tanımlamıştır.