TÜRKIYE FONLARI SELIM ASLANTA~*
Osmanh imparatorlu~u tarihinin en önemli kaynaktan hiç ~üphe-siz ba~ta Ba~bakanl~k Osmanl~~ Ar~ivleri olmak üzere Türkiye'deki çe~it-li ar~iv ve kütüphanelerde muhafaza edilmektedir. Fakat dünya tari-hinde çok mühim roller oynam~~~ bu büyük imparatorlu~un tarihini bü-tün veçheleriyle kavramak için Türkiye'deki ar~iv ve kütüphanelerin yan~~ s~ra özellikle Osrnanlilarla ili~kileri uzun bir geçmi~e dayanan Ve-nedik, Fransa, ~ngiltere, Rusya ve Avusturya gibi ülkelerin ar~iv ve kü-tüphanelerinden de mutlaka istifade edilmesi gerekmektedir. Bu ge-reklilik sadece Osmanl~~ ~mparatorlu~u'nun siyasi-diplomasi tarihi için de~il ayn~~ zamanda iktisadi, sosyal ve kültürel tarihi için de geçerlidir. Nitekim bu hususu takdir eden birçok ara~t~rmac~, ba~ta zikredilen ül-keler olmak üzere muhtelif ülül-kelerin ar~iv ve kütüphanelerinde Os-manl~~ tarihinin çe~itli yönlerine dair mühim çal~~malar yapm~~lar ve yapmaktad~rlar. Bu makalede Avusturya Saray ve Devlet Ar~ivi'ndeki (Haus-, Hof- und Staatsarchiv) Türkiye fonlar~n' tamtmaya çal~~aca~~z.
Saray ve Devlet Ar~ivi, 1749'da Maria Theresia taraf~ndan devlet kurumlar~nda ba~lat~lan reform çal~~malar~~ çerçevesinde te~kil edilen Ba~bakanl~~~n gizli ar~ivi olarak kurulmu~tur'. Ar~ivin kurulu~~ amac~, devletin önemli vesika ve kay~tlar~n~~ bir araya getirmek ve özellikle Habsburglann çe~itli memleketlerdeki veraset iddialar~n~~ bu ar~ivde toplanacak kay~tlar vas~tas~yla desteklemekti2. Bu amaçla kurulu~undan hemen sonra imparatorlu~un muhtelif ~ehirlerinde bulunan ve cari bü-rokratik i~leyi~~ içinde art~k kullan~lmayan, fakat devlet için önem arz
Yrd. Doç. Dr., Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, 06800 Bey-tepe, Ankara/TÜRK~YE, Telefon: 0312 2978175-0507 4656323,
E-Posta: [email protected]
' G. Wolf, Geschichte der k k Archive in Wien, Viyana: Braumüller, 1871, s. 22-24; Anna
Hed-wig Benna, "Haus, Hof- und Staatsarchiv", Quellen zur Geschichte Afrika., Asiens und Ozeaniens im Oster-reichischen Staatsarchiv bis 1918 içinde, Münih: K.G. Saur 1986, s. 3.
110 SEL~~ M ASLANTA~~
eden vesikalann Viyana'da kurulan bu ar~ivde bir araya getirilip saldan-mas~~ u~ra~~na giri~ilmi~' ve böylelikle Saray ve Devlet Ar~ivi'nin çekirde-~i te~kil edilmi~tir. 18. yüzy~l~n ikinci yar~s~nda bu mesainin bir parças~~ olarak, Türkiye (Osmanl~~ imparatorlu~u için Avusturyahlar daha ziya-de Türkiye kelimesini kullannu~lard~r) ile ilgili vesikalar da bu ar~ivziya-de toplanmaya ba~lanm~~t~r. 1809'da Saray ve Devlet Ar~ivi'nde muhafaza edilen bu türden vesikalann mühim bir k~sm~~ Fransular taraf~ndan Pa-ris'e götürülmü~se de bir y~l sonra Avusturya'ya geri gönderilmi~tir4. 1829 y~l~nda ~stanbul Elçili~i'ne ait önemli miktarda vesika, Ba~bakan-l~k taraf~ndan Saray ve Devlet Ar~ivi'ne teslim edilmi~tir. 19. yüzy~l~n or-talannda Türkiye fonlannda özellikle kronolojik tasnif ba~lam~nda önemli çal~~malar yap~lm~~t~r'. 1859'da Türkiye fonlar~na Saray Maliye Ar~ivi (Hofkammerarchiv) ve Ba~bakanl~k Yüksek Askeri Kumandanhk Ar~ivleri' nden (Kanzleiarchive des Armeeoberkommandos) 17. ve 18. yüzy~llara ait vesikalar ile 1860'da Sava~~ Ar~ivi'nden (Kriegsarchiv) 16.-18. yüzy~llara ait s~~r tespitine dair vesikalar dahil edilmi~, ayr~ca D~~~ ~~-leri Bakanl~~~, Ba~bakanl~k, ~stanbul Elçili~i ve baz~~ özel aile ar~iv~~-lerin- ar~ivlerin-den gönderilen vesikalarla, fonlar~n hacmi 19. yüzy~l~n ikinci yar~s~nda büyük bir art~~~ göstermi~tir6. Saray ve Devlet Ar~ivi'nde Türkiye ile ilgi-li vesikalann toplanmasma 20. yüzy~l~n ilk çeyre~inde de devam edil-mi~tir. Bugün Saray ve Devlet Ar~ivi, Osmanl~~ tarihi aç~smdan en mü-him ar~ivlerden biridir. Bu ar~ivde Osmanl~~ imparatorlu~u ile ilgili ve-sikalar 15. yüzy~l~n ilk yar~s~ndan ba~lay~p.' 1918'e kadar uzanmaktad~r.
Saray ve Devlet Ar~ivi'ndeld Türkiye fonlan ~u ~ekilde düzenlen-mi~tir:
1848 Öncesi
Bu fondaki Türkiye vesikalan, Diplomasi ve D~~~ Siyaset (Diploma-tie und Aullenpolitik vor 1848), Devleder k~sm~~ (Staatsabteilungen), Al-
Wolf, a.g.e., s. 26.
4 L Bittner, Gesamtinventar d~s Wiener Haus-, Hof- und Staatsarchivs, I, Viyana: Holzhausen, 1936, s. 580.
Bittr~er, a.g.e., s. 581. 6 Bittner, a.g.e., s. 582.
Ar~ivde OsmanliLarla ilgili en eski vesikalar hakk~nda bkz: Heinz Grill, "Die Wtesten Turdca des Haus-, Hof- und Staatsarchivs", Mitteilungen des Osim-etc/Iz:when Staatsarchivs, 3. Band, 1950, s. 127-142.
man Olmayan Devletler (AuBerdeutsche Staaten) seksiyonu alt~nda se-kiz bölüme ayr~lm~~t~rs.
Turcica: Bu bölüm 1503-1806 aras~n~~ kapsamakta olup, toplam 234 kartondan olu~maktad~r. Bu bölümdeki vesikalar daha ziyade Os-manh klasik dönemine aittir9.
Diplomatik Vesikalar: Kronolojik olarak 1741-1806 arasma ait ve-sikalan içerir ve toplam 140 kartondan olu~ur. Bu bölümde Avusturya elçilerinin Istanbul'dan gönderdikleri havadis ve haberler, Avusturya el-çilerine Viyana'dan çe~itli konularda gönderilen emir ve talimatlar, Os-manl~~ elçikrinden elçililderine dair vesikalar bulunmaktad~r. Ayr~ca yi-ne bu bölümde Napokon Bonaparte'm M~s~r'~~ i~gali ve Frans~z birlikle-rinin M~s~r'~~ tahliyelerine dair raporlar (karton 117-126) mevcuttur'".
S~n~r Meseleleri: 1754-1857 aras~n~~ kapsayan ve toplam 26 karton-dan olu~an üçüncü bölüm, büyük oranda Osmanl~~ imparatorlu~u ile Avusturya aras~ndaki s~n~r meselelerine ait vesikalan içerir. Yine bu bö-lümde 15. kartonda Osmanl~~ ~mparatorlu~u'nun parçalamas~na dair projelerle ilgili vesikalann oldu~unu da kaydetmek gerekir".
Viyana'daki Türk Elçileri: Dördüncü bölüm, Osmanl~~ elçileriyle il-gilidir. 1741-1800 aras~n~~ kapsar ve 13 kartondan olu~ur. Bu fonda Vi-yana'ya gönderilen Osmanh elçilerinin görü~melerine dair kay~tlar, iti-madnameler vs. vesikalar bulunmaktad~r.
Eski Tasnife Ait Varia ve Collectanea: Be~inci bölüm, kronolojik olarak 1718-1800 aras~n~~ kapsar ve 32 kartondur. Bu fonda Osmanhla-nn Avusturya ile yapt~ldan Pasarofça (1718) ve Belgrad (1739) andla~-malanna dair müzakere kardan, Avusturya elçilerine gönderilen tali-matlar, Avusturya memurlar~n~n Balkanlar'daki çe~itli misyonlarma da-
Bu bölümlere ait tasniflerin dökümü için bkz: Bittr~er, a.g.e., s. 583-584; Benna, a.g.e., s. 50-54.
9 1-152 Turcica 1503-1685; 152 Elçi Caprara 1679-1682; 153-185 Turcica 1686-1719; 186 S~n~r meseleleri, elçiler 1718-1719; 187-232 Turcica, Varia 1720-1795; 233-234 Müsved-de 1785-1793.
1-14 Havadisler, talimatlar 1741-1748; 15-16 Havadisler, talimatlar, Elçi Mustafa Efendi 1748-1749; 21-29 Havadisler, talimatlar 1750-1755; 30-31 Schwachheim'~n yaz~~malar~, Elçi Ha-lil Efendi 1755; 32-97 Havadisler, talimatlar, varia 1756-1791; 98 Havadisler, talimatlar, Türk el-çisi 1791-1792; 99-139 Havadisler, talimatlar 1792-1806; 140 Havadisler —Frans~zca- 1806.
" 1-26 S~n~r Meseleleri 1754-1857 Karton 15/1 Osmanl~~ ~mparatorlu~u'nu parçalama projeleri 1771-1795.
112 SEL~M ASLANTA~~
ir kay~tlar, III. Osman ve III. Mustafa'nm cüluslanna dair notifikasyon-lar (1754, 1757), itimadnameler, Istanbul'a gönderilen Avusturya elçi-lerinin listesi, Kudüs'e dair kay~tlar, Süryani Katolik Kilisesi'ne dair ve-sikalar, Avusturya memurlanmn Rus-Türk Sava~~~ s~ras~nda (1769) sa-va~la ilgili gönderdikleri raporlar, Rus-Osmanl~~ ban~~ görü~meleri (Fok-~ani, A~ustos 1772; Bükre~, Kas~m 1772) ve Avusturya Osmanl~~ ittifa-luyla (Temmuz 1771) ilgili belgeler (1769-1772), Katolilderin Lüb-nan'daki durumlar~, Levant'ta Avusturya ve Rusya ticareti ve ticaret ~ir-ketleri ilgili kay~tlar bulunmaktad~r. Bu bölümde dikkat çeken bir kay~t 18. yüzy~lda Türkiye'de kitap ne~ri haldunda yaz~lm~~~ bir risaledir. Ay-nca yine bu bölümde Josef von Hammer-Purgstall'm üç cilt, 738 sayfa-dan olu~an "Geschichte der diplomatischen Verhöltnisse österreichs mit der 1Yorte" ba~-likh eserini özellikle zikretmek gerekir. Ciltleri detayl~~ bir ~ekilde ince-leyen Sibylle Wentke" Hammer'in Avusturya-Osmanl~~ ili~kilerine dair Metternich'e sundu~u bu eserin bir tarih çal~~mas~~ de~il, ili~kilerin tari-hi arka plan~na dair bir siyasi brifing ve o güne kadar iki imparatorluk aras~ndaki imzalanan ba~l~ca andla~ma ve yap~lan görü~meleri içeren bir kompilasyon oldu~unu belirtmektedir".
12 Sibylle Wentke, "Hammer-Purgstall als Homo Politicus im Spiegel seiner "Erinnerun-gen aus meinem Leben":http://lu~rr~mer-pu~gstalLatip~i~*~mat/Pub Vortrag_26-09-2004.pdf s. 8.
'3 1-4 Pasarofça Andla~masina dair vesikalar, müzakere kay~tlar~, raporlar, talimatlar, elçi-lerle yar~~malar 1717-1718; 5-6 Belgrad Andla~masfna dair vesikalar 1737-1739; 7-13 Büyükel-çi Ulfeld 1739-1741; 14-15 BüyükelBüyükel-çi Penckler 1740-1755; Schwachheim, Penckler, Binder, Herbert Stünner için talimatlar 1754-1802; 18-19 Cobenzi — Peter von Herbert-Ratlikeal ile ya-n~malar 1779-1785; 20/1 Philipp von Vukasoviç'in Karada~~ Misyonu 1788-1789, 20/2 Wenzel von Brognard'un ~~kodra Pa~as~~ nezdinde misyonu, Kont Szapary'nin yans~malar' 1788; 21/1 Le-vant konsoloslanyla yar~~malar 1800-1801, 21/2 III. Osman ve III. Mustafa'n~n cüluslanna dair notifikasyonlar 1754-1757, 21/3 ~timadnameler (Tercüme) 1755; 22 ~timadnameler 1741-1757; 23/1 Istanbul'a gönderilen Avusturya elçilerinin listesi 1527-1770, 23/2 Kudüs'e ili~kin ve-sikalar 1555-1789, 23/3 Süryard Katolik Kilisesi 1685-1695, 23/4 Tercüman Bianchi ve Sekreter Pal~stein'~n 1769 Rus-Türk Sava~~~ s~rasmda gönderdilderi havadisler 1769, 23/5 Rus-Osmanh ba-r~~~ görü~meleri ve Avusturya Osmanl~~ ittifak~~ (1769-1772), 23/6 Katolilderin Lübnan'daki Vazi-yen 1845, 23/7 Kabardaylara dair meseleler, tarihsiz, 23/8 Pazvando~iu isyan~~ 1800, 23/9 Elçi Penckler 1741-1766; 24/1 Johann Kosaroviçie yar~~malar 1781-1783, 24/2 Brognard'm seyahat notlar~-Tuna boyunca Viyana'clan Karadeniz'e- 1788-1790, 24/3 1788-1791 sava~ma ait Thu-gueun komisyon vesikalan; 25 Levant'ta Avusturya ve Rusya ticareti, ticaret ~irketleri 18. yüzy~l; 26 Levant'ta Avusturya ve Toskana ticareti 18. yüzy~l; 27/1 Hat~ratlar 18. yüzy~l, 27/2 Türkiye hakk~nda istatistik nodan (tarihsiz), 27/3 Franz Dombay'm Saray Kütüphanesi'ndeld el yazman-lar~~ (oriental) hakk~ndaki notlar~, 27/4 Türkiye'de kitap ne~ri 18. yüzy~l, 27/5 Osmanl~~ sadrazam-lar~= listesi 1608-1768, 27/6 Viyana'daki Türk tebaasma dair liste 1766, 27/7 Josef von Ham-mer-Purgstall'm edebiyat notlar~; 28-30 Josef von Hammer-Purgstall'~n Avusturya-Osmanl~~ ili~-kikrine dair raporu, tarihsiz; 31-32 Josef von Hammer-Purgstall'~n Avusturya-Osmanl~~ ili~kileri tarihinde kulland~~~~ Avrupa dillerindeki vesilcalar, tarihsiz.
Diplomatik Vesikalar: Alt~nc~~ bölüm yine diplomatik vesikalan ih-tiva eder ve kronolojik olarak 1807-1848 aras~n~~ kapsar ve toplam 102 kartondur. Bu bölümde elçilerin Istanbul'dan gönderdikleri raporlar ve havadisler, onlara Viyana'dan gönderilen emir ve talimatlar, ~ark meselesiyle ilgili çe~itli vesikalar, Istanbul'daki elçilerin Osmanh co~raf-yas~ndaki Avusturya konsoloslanyla yaz~~malan, Osmanl~~ devlet ricali ile Avusturya memurlanmn görü~melerine dair havadisler, baz~~ hat~rat-lar ve elçili~e ait protokoller bulunmaktad~r. Osmanl~~ siyasi tarihi aç~-s~ndan bu bölüm özellikle önemlidir'4.
Siyasi ve idari Vesikalar: Kronolojik olarak 1807-1865'i kapsar ve
toplam 39 kartondur. Bu bölümde özellikle Osmanl~~ tarihinin önemli k~nlma noktalanndan olan 1807 ve 1808 isyanlan ve 1821-1829 Yunan isyan~na dair önemli kay~tlar yer almaktad~r'5.
Siyasi ve idari Vesikalar: 1830-1868 aras~n~~ kapsar ve 51 karton-dan olu~maktad~r. Bu bölümde elçilerin havadis ve raporlar', onlara gönderilen talimatlar, notalar, Katolik Ermeniler, Eflak-Bo~dan, S~rbis-tan ve BulgarisS~rbis-tan reayas~~ hakk~nda vesikalar bulunmaktad~r'6.
1848-1918 Dönemine Ait Vesikalar
Bu fondaki vesikalar, Diplomasi ve D~~~ Siyaset (Diplomatie und Au-Benpolitik 1848-1918), D~~~ ~~leri Bakanl~~~~ (Ministerium des ~kuBern 1735-1924), Siyasi Ar~iv (Politsches Archiv) seksiyonu alt~nda, XII Tür-
1-15 Havadisler, Talimatlar, Varia 1807-1822, 16-17 ~ark meselesi 1816-1841; 18-29 Havadisler, Talimatlar, Varia 1823-1827; 30-32 Bar~~~ müzakereleri, havadisler 1827- 1828; 33-39 Havadisler, talimatlar 1828-1829; 40-42 Türkiye'nin sava~~ tazminat~= ifas~~ 1809 43 Konsoloslarla yaz~~malar, 43/1 D~raç 1823, 43/2 1807-1834, 43/3 ~~kodra 1797-1831, 43/4 Travnik 1816-1820, 43/5 Konsolosluklara ait varia 1815-1825; 44 Sultan ve ricalle görü~mele-re dair havadisler 1807-1823; 45 Varia 1635-1829 45/1 Kutsal topraklar 1635-1818, 45/2-3 Er-meniler, 1737-1829, 45/4 Ignaz von Stürmer'in çal~~malar~~ hakk~nda protokoller 1827-1829, 45/5 Sernlin'den resmi havadisler 1829; 46 ~ark meselesi 1769-1839; 47-48 Hauratlar, tarih-siz, 49-98 Havadisler, talimatlar, varia1822- 1848, 99-102 Zarnime 1821-1842.
15 1-27 Siyasi ve idari havadisler 1807-1829; Siyasi ve idari talimatlar 1807-1829; 36-38 Collectanea 1824-1829; Yunan isyan~~ 1826-1828.
16 1-48 idari havadisler, talimatlar, notalar, yaz~~malar, 49-50 Tebaa ile ili~kiler,1816-1860,50/1 Katolik Ermeniler üzerindeki bask~~ 1830, 50/2 Tebaa ile ili~kiler, Eflak-Bogdan 1834-1860, 50/3 Tebaa ile ili~kiler, S~rbistan 1845-1847; 51 Mokane 51/1 Eflak-Bogdan 1833-1847, Bulgaristan 1844-1847.
114 SELIM ASLANTA~~
kiye 1848-1918, XIII ~stanbul Elçili~i 1848-1866, Elçilik ve Konsolos-luk Ar~ivi (Gesandtschafts- und Konsulatarchive 1617-1920) bölümle-rinde ve Gazete Ar~ivi bölümünün 86, 87, 88. kutularmda bulunmak-tad~r17.
Türkiye Bölümü: 1848-1918 aras~n~~ kapsar ve toplam 467 cilt ve
kartondan olu~~naktad~r' 8.
17 Benna, a.g.~., s.77-79; 134-150.
18 1-38 Protokol 1853-1918; 39-212 Havadisler, talimatlar, yana 1848-1918; 213-216 Couvents dedies 1855-1868; 217 Kont Leiningen'in misyonu 1853, 218 Viyana Konferans~~ 1853-1856; 219-221 Paris Konferans~~ 1856; 227-237 Türkiye yana 1875-1877; 238-244 ~arki Rumeli Komisyonu 1878-1881; 246-250 Bulgaristan Komisyonu 1878-1880; 251-253 S~rbistan Komisyonu 1878-1879; 254 Bulgaristan s~n~r düzenlemesi, planlar, 1878; 255 Muhtelif plan-lar 1878-1880; 256 Dosya I-V, 1876-1885, 256/1 Kilise Meselesi-Suriye 1876-1877, 256/2 Cou-vents dedies 1877-1885, 256/3 Türk sulannda gemilerimizin yapaca~~~ talim hakk~nda Bâtr~~ 'Ali'nin Mütalaas~~ 1879, 256/4 Trenk Bip Doda'n~n tevkif ve tahliyesi 1879-1882, 256/5 A. Tev-fik Efendi ve ~ngiliz misyoner Köhle'nin tevkifi 1879-1882; 257-259 Dosya VI/1-V1/2, Bâb-~~ 'Ali ile Müzakereler: Bosna-Hersek'in i~gali 1878-1880; 260 Dosya VI/3, Sancak Yenipazar Hadiseleri 1879-1897; 261-262 Dosya VII, Türkiye'nin imtiyazs~z memleketlerinde reformlar için dan~~ma komisyonu 1879-1880; 263 Dosya VIII, Doyen meselesi ve Arnavutluk Birli~i 1880-1883; 264 Dosya IX-XII, 1883-1888, 264/1 Bulgar vergi meselesi 1883-1888, 264/2 Prens ve Prensesin ~stanbul Seyahati 1884, 264/3 ~stanbul Büyükelçiler Konferans~~ 1885, 264/4 Crispi'nin f~nansal kontrol projesi 1887; 265 Dosya XIII, Arnavutluk meselesi 1892-1895; 266 Dosya XIII, 266/1 Arnavutluk meselesi 1892-1893, 266/2 Fransa ve Italya'n~n Kato-likleri himaye meselesi 1888-1892; 267 Dosya XIV, Girit meselesi 1890; 268 Dosya XV, 1890-1891, 268/1 Rum patrikleri meselesi 1890-1890-1891, 268/2 Bulgar kilisesi meselesi 1890; 269 Dos-ya XVI-XXI 1890-1894, 269/1 Çan meselesi-Üsküb 1891, 269/2 Karada~hlann Trieste'den Ar-navutluk'a silah nakli hakk~ndaki ~ikayetleri 1891, 269/3 Arab topraldannda Yahudi yerle ~im-ciler (Friedmann'~n projesi) 1890-1892, 269/4 Manast~r'dan gelen Bulgar talebelerin Avustur-ya mesleki mekteplere al~nmalar~~ 1891-1892, 269/5 Do~u Ortodoks Ta~hca (Plevlije) Kilisesi hakk~nda, 269/6 Müslümanlann Zumbi-Arnavatluk Katolik kilisesine kar~~~ yapt~klar~~ ta~k~nlar 1892; 270 Dosya XXII-XV, 1892-1900; 271-274 Dosya XXV Türkiye hakk~nda raporlar-ida-re, hukuk, istatistik 1895-1916; 275 Dosya XXVI Bo~azlar meselesi 1877-1905; 276 Dosya XXVII, Athos Da~~~ Manast~rlan 1883-1918; 277-299 Dosya XXVIII Girit meselesi 1896-1915; 300 Dosya XXIX-XXX Demeter Zlato ve Arnavutluk 1896-1899; 301-306 Dosya XXX Arna-vutluk 1897-1901; 307/2-311 Yunan kilisesi-Bosna 1898-1907; 312/2-315 Dosya XXXIV Tür-kiye'de Katolik ve Katolik müesseseleri üzerinde Avusturya'n~n himaye hakk~~ 1902-1918; 316-343 Dosya XXXV Makedonya'da reformlar 1673-1909; 345-347 Dosya XXXVI Bosna-Türki-ye demiryolu 1900-1912; 348-349 Dosya XXXVII Sancak Yenipazar Hadiseleri 1904-1908; 350 Dosya XXXVII-XXXVIII 1905-1913; 351-365 Dosya XXXIX Bosna-Hersek'in ilhak' hakk~nda müzakereler 1908-1909; 366-377/1 Dosya XL Türk-Italyan sava~~~ 1910-1912; 378-381/1 Dosya XLII Do~u'daki Yahudi kolonileri ve bilhassa Filistin 1912-1918; 382-462 Dosya XLV Balkan Sava~~~ 1912-1913; 463-464/1 Dosya XLVII Ermeni meselesi 1913-1918; 464/5-465 Dosya LI Achlar üzerinde Türk-Yunan müzakereleri 1914; 466 Dosya LH Kapitülasyon-lar~n kald~r~lmas~~ 1914-1918; 468 Dosya LIII-LVI, 1915-1918)
Bu fondaki belgelerden baz~lar~~ özellikle 19. yüzy~l Osmanl~~ ~ehir-lerinin sosyo-ekonomik tarihine ciddi katk~lar sunabilecek niteliktedir. Örnek olmak üzere 271, 272 ve 273 nolu kartonlann içeri~ini burada zikretmek faydal~~ olacakt~r: 271'de Osmanl~~ borçlar~~ hakk~nda kapsam-l~~ rapor (s.469-528); Konsolos Julius Pinter'in Girit üzerine monografi-si (s. 532-632); Üsküp hakk~nda özellikle demografik hususlan havi bir rapor (s.738-781); Üsküp hakk~nda idari-co~rafi hususlarla ilgili bir ra-por (s.1381-1465); Edirne Vilayeti hakk~nda detayli bir rara-por (s. 1506-1545); Trabzon hakk~nda Osmanl~~ salnamelerine benzeyen bir rapor (ciltlenmi~~ defter halinde, toplam 328 sayfa); Suriye ve K~br~s'taki siya-si ve ekonomik vaziyet (s. 1277-1370); Adana Vilayetindeki siya-siyasiya-si ve ekonomik vaziyet (s. 1371-1379) hakk~nda bilgiler bulunmaktad~r. 272'de Trabzon konsolosu taraf~ndan Erzurum'un idari durumu, nü-fusu, ula~~m~, iklimi, co~rafyas~~ ve ticareti hakk~nda yaz~lan 464 sayfal~k bir defter mevcuttur. Yine ayn~~ km-tonda Makedonya meselesi hakk~n-da bir rapor (s. 50-65) ve Makedonya demografik haritalan; Ba~hakk~n-dat konsolos raporu (s. 104-133); izmirle ilgili geni~~ bir rapor (s. 176-366) vard~r. 273'te Kosova hakk~nda bir rapor, Edirne'nin demografik yap~-s~~ hakk~nda bir rapor, Yanya hakk~nda daktilo ile yaz~lm~~~ bir rapor; Prizren, Kosova ve Yanya'n~n nüfus yerlerini içeren raporlar bulun-maktad~r.
~stanbul Elçili~i: 1848-1866 aras~ndaki havadis ve talimatlan
kap-sar ve 49 kartondur'9.
Elçilik ve Konsolosluk Ar~iyi20: Halep (1897-1913) 5 cilt, 4 karton; iskenderiye (1875-1918) 4 cilt, 5 karton; Beyrut (1842-1917) 67 cilt, 5 karton; Bingazi (1885-1915) 2 cilt, 2 karton; Yafa (1821-1917), 5 cilt, 32 karton; Kudüs (1843-1917), 182 fasikül ve ~stanbul (1794-1918) 638 fasikülden olu~ur.
Yukanda zikretti~imiz bu fonlar do~rudan Türkiye vesikalann~~ ih-tiva etmekte olup Balkan ülkeleri ve Arap memleketleriyle ilgili fonlar-da Osmanl~~ imparatorlu~u tarihi bak~m~nfonlar-dan çok k~ymetli vesikalann mevcut oldu~unu ayr~ca belirtmek gerekir. Arap memleketleriyle ilgili kay~tlar hakk~nda istifade edilmesi gereken önemli bir eser R. Benig-
t9 1-49 Havadisler, talimatlar 1848-1866. 20
116 SEL~M ASLANTA~~
ni'nin Österreichische Botschaftsberichte über arabische Ldnder (Viyana: Institut für Bibliotheksforschung, Dokumentations- u. Informationswesen, 1974) isimli çal~~mas~d~r.
Türkiye fonlar~nda ba~l~ca Almanca, Latince, ~talyanca, Frans~zca ve ~ngilizce vesikalann yan~nda Osmanl~~ Türkçesiyle yaz~lm~~~ önemli miktarda vesika bulunmaktad~r. Osmanl~~ vesikalanyla ilgili daha detay-l~~ bilgi sahibi olmak isteyenler Anna Hedwig Benna'n~n bu çadetay-l~~mada da istifade etti~imiz "Haus-, Hof- und Staatsarchiv"ba~l~kli makalesi (s. 11-18) ve Emst Dieter Petritsch'in Regesten der osmanischen Dokumente im
österreic-hischen Staatsarchiv (Band I, -1480-1574-, Mitteilungen des
Österreichisc-hen Staatsarchivs ErOnzungsband 10/1, Viyana: Berger, 1991.) ba~l~k-l~~ eserine müracaat edebilirler. Osmanba~l~k-l~~ vesikalanndan bir k~sm~~ 19. yüzy~l~n ortalar~ndan beri tercüme veya transkripsiyon-tercüme ~eklin-de bilim insanlan tarafindan yaymlanmaktad~r. Bu ba~lamda ne~redi-len ba~l~ca eserler ~unlard~r:
Anton von G&ay, Urkunden und Actenstücke zur Geschichte der Verhöltnisse
z~vischen Österreich, Ungern und der FYorte ini XV~~ und XVII jahrhunderte, (3 Cilt,
Vi-yana, 1838-1842.)
Anton C. Schaedlinger, Die Schreiben des Süleyman des Prdchtigen an Karl V,
Ferdinand 1. und Maximilian IL, Faksimile, Transkripsiyon ve Tercüme,
(Vi-yana: Verlag ÖAW, 1983.)
Anton C. Schaedlinger, (Claudia Römer'in ortak çal~~mas~yla),
Di-e SchrDi-eibDi-en dDi-es SülDi-eymans dDi-es PriichtigDi-en an VasallDi-en, MilitiirbDi-eamtDi-e, BDi-eamtDi-e und RichtDi-er,
Faksimile, Transkripsiyon ve Tercüme, (Viyana: Verlag ÖAW, 1986.) Gisela Prochâzka-Eisl ve Claudia Römer, Osmanische Beamtenschreiben
und Privatbriefe der Zeit Süleym&~s des Prüchtigen aus dem Haus-, Hof- und Staatsarchiv zu Wien, (Viyana: Verlag ÖAW, 2007.)
Saray ve Devlet Ar~ivi'yle ilgili olarak yukanda de~indi~imiz fonla-r~n yan~nda zikredilmesi gereken bir ba~ka husus da bugün Ba~bakan-l~~~n çat~s~~ alt~nda bulunan Saray ve Devlet Ar~ivi Kütüphanesi'dir. Bu ba~lamda özellikle bu kütüphaneye ~ark Akademisi' nin kütüphanesinden (akademinin ar~iviyle birlikte) gelen yazmalar önemlidir. Saray ve Dev-let Ar~ivi Kütüphanesi'nde dil, üslup, tarih, co~rafya, astronomi, mate-matik, psikoloji, silah teknolojisi, müzik, mant~k, hukuk ve H~ristiyan ve ~slam teolojisi ile ilgili Farsça, Arapça ve Türkçe çok mühim yazmalar
bulunmaktad~r21. Söz konusu yazmalarla ilgili olarak eski tarihli ama mühim bir eser olan Albrecht Kraffem Die arabischen, persischen und türkischen Handschnfien der orientalischzn Akademie zu Wien, (Viyana, 1842) ba~l~kl~~ çal~~ma-s~na müracaat edilebilir.
Saray ve Devlet Ar~ivi'nde ara~t~rma yapacaklar için baz~~ pratik bil-giler vermek icap ederse k~saca ~unlar~~ söyleyebiliriz: Saray ve Devlet Ar~ivi, Viyana'n~n merkezinde, Minoritenplatz 1 numarada, tarihi bir binada bulunmaktad~r. Ar~ive ula~~m gerçekten çok kolayd~r22. Ar~iv'de çali~mak isteyen ara~t~rmac~lar, ar~ive kay~t yapt~rmak ve kullarna kar-t~~ sat~n almak zorundad~r. Haftal~k kart be~~ i~~ günü, 10 Euro, ayl~k kart 20 i~~ günü, 21 Euro, bir y~ll~k kart 42 Euro'dur23. Kay~t olunan gün si-pari~~ yenilebilir ve ertesi gün sisi-pari~~ edilen vesikalara ula~~lir. Bir defa-da en fazla üç karton sipari~~ etme hakk~~ bulunmaktad~r. Okuyucu salo-nunda dizüstü bilgisayarla çali~ilabilir. Birçok ar~ivde oldu~u gibi bu ar~ivde de sadece kur~un kalem kullan~lmas~na izin verilmektedir. ~n-giltere Milli Ar~ivleri'nin aksine foto~raf makinesi kullanmak yasakt~r. Bu yasak ara~t~rmac~lar~n i~ini bir hayli zorla~t~rmakta ve bir anlamda onlan belli bir süre Viyana'da ikamete mecbur etmektedir. Vesikalann fotokopisini çektirmek veya taratmak ise oldukça pahal~d~r ve zaman al-maktad~r. Sipari~~ etti~iniz vesikalar a~a~~~ yukan üç haftada elimize geç-mektedir. Ar~ivin çal~~ma saatleri nispeten lus~tl~d~r. Hizmet anlay~~~~ ~n-giltere Milli Ar~ivleri'nin ve Türkiye Cumhuriyeti Ba~bakanl~k Devlet Ar~ivleri'nin hayli gerisindedir.
Belki tarihçiler için mesle~in bir cilvesi olarak görülebilecek ve meslekta~lar aras~nda ho~~ bir hat~ra olarak anlat~labilecek baz~~ teknik ve bürokratik zorluklarma ra~men, siyasi, idari, sosyal, ekonomik ve kül-tür tarihimiz aç~s~ndan vazgeçilmez önemdeki bu ar~ivden daha fazla is-tifade etmemiz gerekti~i aç~kt~r.
2' Benna, a.g.~., s. 23.
22 Ar~ive ula~~m vs bilgiler için Avusturya Ar~ivleri'nin web sitesine bak~labilir:
http://www.oesta.gY.at/ 23 2010 y~l~~ ücretleridir.
118 SEL~M ASLANTA~~
KAYNAKÇA
Benna, A. H., "Haus-, Hof- und Staatsarchiv", Quellen ZUTGeschichte Afrikas,
Asiens und Ozeaniens im Österreichische?! Staatsarchiv bis 1918 içinde (Bearb: A. H. Benna), Münih: K.G. Saur 1986.
Bittner, L, Gesamtinventar des Wiener Haus-, Hof- und Staatsarchivs, I, Viyana:
Holzhausen, 1936.
Grill, H., "Die ültesten Turdca des Haus-, Hof- und Staatsarchivs",
Mit-teilungen des Öskrreichischen Staatsarchivs, 3. Band, 1950.
Krafft A. Die main:schen, persischen und türkischen Handschnfien der o~i~ntalisch~n
Aka-derme zu Wien, Viyana, 1842.
Petritsch E. D. Regesten der osmanirchen Dokumente i~n österreichischen Staatsarchiv
Band I, -1480-1574-, Mitteilungen des Österreichischen
Staatsarc-hivs Ergünzungsband 10/1, Viyana: Berger, 1991.
Wentke S., "Hammer-Purgstall als Homo Politicus im Spiegel seiner "Erinnerungen aus meinem Leben": http://hammer-purgstall.at/
Wolf, G., Geschichte der k. k. Archive in Wien, Viyana: Braumüller, 1871.
