>
iıccar nevrinin Başlaması
ve
İstanbul tersanesi
_____________________7 7 b W /
Yazan: Halûk Y. Şehsuvaroğlu
Osmanlı devletinin İdarecileri, On dokuzuncu asrın birinci yansında bu lların deniz kuvvetlerinde husule ge tirdiği değişikliği İstanbul tersanesin de mümkün olan çabuklukla tatbik etmek lüzumunu hissettiler.
İlk vapur, İkinci Mahumut işin 1827 yılında İnglltereden getirildi. İs tanbul halkının «Buğ gemisi» ismile andığı bu yandan çarklı vapur, yel ken ve buharla çalışıyordu. Teknesi siyah, üst kısmı beyaz boyalıydı Uzun bir bacası vardı.
Vapurun kaptanı İngiliz donanma sında ikinci kaptan olarak bulunmuş olan Mr. Keîley idi. Padişah, böyle ge mileri İdare edebilecek, Türk kaptan ve neferlerin yetiştirilmesini İrade etti.
II. Mahmut bu vapurla İstanbul sularında, Marmarada müteaddit se yahatler yaptı Bu arada 1829 şuba tında Tekirdâğına gitti. Hava çok fenaydı. Kaptan Kelly soğukkanlılık ve ustalıkla gemisini idare etti.
Bundan pek memnun kalan Padi şah, Kelly’e üzerinde elmastan bir vapur resmi bulunan bir madalya verdi (1)
II. Mahmud’un «Buğ gemisi» 1829 haziranında Türk - Rus harbi müna- sebetile Büyükdere önünde yatan do nanmamızın yanında demirli obulu- nuyordu.
1833 de ise müttefikimiz olan Rus- yanm, Beykoz’da bulunan donanma sını ve ordusunu II. Mahmut ayni vapurla görmeğe gitmiş ve orada Rus askerlerinin bir geçit resmini ka bul etmişti.
Bu tarihlerde İstanbul limanına, yabancı devletlere ait müteaddit bu harlı gemiler geliyordu. Bunlardan ikhi de Padişah tarafından kullanıl mıştır.
II. Mahmut, 183« yılı sonlarında Fevziye kalyonunun denize indirilme merasiminde bulnumak için İzm it’e gitmişti. Dönüşünde hava fazla yağ murlu ve yollar çamurlu olduğundan İstanbul limanındaki bir İngiliz ve bir Avusturya vapuru İzm it’e celbe- Öildi. Padişah ve maiyeti Önlarla İs tanbul’a döndü. Bu tarihte, Padişahın
« g â v u r l a r * ı u y ap m ış o ld u ğ u b ir va pura binmesini ülcma fena karşıla mıştı.
Bundan sonra, İstanbul'da bir ya bancı şirket tarafından Boğaziçine İki vapur işletildiğini görüyoruz. Sonra bu teşebbüs devlete geçti. Ve İlk olarak Boğazda « Hümapeıvaz» İsimli bir Türk vapuru sefere başladı. Bu devlet teşebbüsü de, esas Fuat ve Cevdet paşalar tarafından hazırla nan «Şirketi Hayriye» taklbettl.
H. Mahmut, tersane işlerine ehem miyet veriyordu. 1834 yılında Aynalı- kavak sahasına buhar makinelerde çalışan haddehaneler yapıldı. Bu haddehane için Vakıf bey:
1858 de «Hayreddin» vapuru L o n c a da, 1871 de «A s ır» vapuru Gemlik tersanesinde inşa olundu
19 uncu yüz yılda vapurların ta- ammiimü üzerine İstanbul’da muhte lif tarihlerde, muhtelif ha’ ! ar a işle tilmek üzere vapur idareler kuruldu. Bunlar (Fevaldl Osmaniye), (Şirketi Hayriye) (Hazine! Hassa), (Aziziye) İsimlerini taşıyordu.
1853 de Sinop'ta bulunan donanma mız arasında on İkişer toplu Mecidi ye, Taif, Saiki Şadi ve on tolp Ereğli, i on altı toplu Şehper, altı toplu Per-
j
vazı Bahri vapurları bulunuyordu.1854 de donanmamızda, eski tip harb gemileri yanında dört ilâ on İki j toplu altı vapur, dört yüz İlâ sekiz yüz I beygir kuvvetinde on iki kurvet ve küçük gemi mevcuttu.
Abdülâzlz devrinde İstanbul tersa nesinde vapur inşa faaliyeti arttığı gibi bazı harb gemileri, buhar maki nesi konulmak üzere İngiltereye gön derildi.
İlk parti olarak 1863 de Kosva kal- yonlle Ertuğrul ve Hüdavendigâr fir kateynleri Ethem paşa kumandasın da Londra’ya hareket etti. (3)
Harb gemisi İnşa tarihinde buhar devrini, zırhlı sefineler devri taklbet- j ti İlk zırhlı Türk gemileri Osmaniye, Orhanlye, Mahmudiye, Aziziye zırhlı firkateynleridir. Bunlardan birincisi 1883 da İngilterede denize indirildi. Bu dört gemi de aynı şekil ve bü yüklükte idi.
(
4)
Bunları takiben donanmamıza Asarı Tevfik, Mesudiye zırhlı fırka- j tenyleri, Asan Şevket, İclâliye, Av- nullah, Hıfzırrahman, Mukaddemel Hayır zırhlı kurvetlerl İltihak etti. İstanbul tersanesinde İlk zırhlı gemi 1288 de yapılan Mukaddeme! Hayır dır.
(1) İlk vapur hakktnda daha fazla
malûmat almak için muhterem AH
RIza Seyfl tarafından dilimize çevri
len S ir Adolphus Slade’in Türkiye
seyahatnamesi eserine takınız.
(2) Bu tarihte Kami kışlasına da
buharla çalışan bir çamaşır makinesi konulmuştu. Bu makine ile yirmi dört saatte on bin kat elbise yıkanıp te mizleniyordu.
(3) Bu vapur, Tun ada işlemek üze- >
re yapılmıştı.
(4) Gemilerin her biri 282 kadem I tul, 29,5 arzında 0260 mai mahreç
tonajı cesametinde idi ve on yedişer toplan bulunuyordu.
Geçirdim haddei eşardan vakıf bu tarihi Bu haddehanei dilcunun üslûbu
Ferit oldu
Tarihini düşürüyordu.
1835 yılında da tersanenin diğer fabrikalarına buharla çalışan maki neler konmuş ve II. Mahmut Kasım- paşaya gelerek bunları yerlerinde teftiş etmiş, sonra Eyüb’e geççmiş orada, Riştehaneyi ve gemiler İçin kullanılacak (envai boyaların nevre sim ve nevicad çarh vasıtasile ezil melerini) görmüştü. (2)
Bu tarihten İki sene sonra 1837 de devlet, ilk buharlı gemiyi Fransaya sipariş etti. Ve Toulon tersanesinde «Peyki Şevket» gemimiz yapıldı.Fakat gemi inşa tarihimiz için asıl mühim hareket, İstanbul tersanesinde yapı lan ilk buharlı gemilerdendir
Devlet hizmetine alınan Amerikalı gemi inşa mühendisi F. Ross’un 1832 den itibaren Aynalıkavak sarayı sa hasında kurulan İnşa tezgâhlarında harb gemileri yapmış olduğu vesika larla sabitti. Bir yabancı müellif Ross’un aynı zamanda İstanbul’da İlk buharlı gemiyi yaptığını ve bunun halk tarafından hayretle karşılandı ğını yazıyor.
Bu malûmata dayanarak, şimdiye kadar bilinen ve İstanbul tersanesi nin ilk buharlı gemisi olan «Meslrl Bahri» nln Ross tarafından yapıldığı nı tahmin etmiştik. Son defa Tasla dığımız bir kayde nazaran 1838 de İnşa edilen bu gemi Mahmut kalfanın eseridir. Bu kaydın, ileride zuhur ede cek bir vesika ile tamamen aydınla tılmasına çalışacağız.
Bu tarihlerden sonra, İstanbul, Gemlik ve yabancı tersanelerde dev let hesabına vapur İnşasına devam olundu. 1840 da «Eseri Haylr», 1845 de «Vasıtal Ticaret», 1863 da «Sürat»
(
4)
vapurları İstanbul tersanesindeİstanbul Şehir Üniversitesi Kütüphanesi Taha Toros Arşivi
