T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
ARKEOLOJİ ANA BİLİM DALI
KLASİK ARKEOLOJİ BİLİM DALI
PATARA VE LETOON ANTİK KENTLERİNDE APOLLON
KÜLTÜ
MEHMET ARDIÇ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
DANIŞMAN
DOÇ. DR. ERTEKİN MUSTAFA DOKSANALTI
İÇİNDEKİLER
YÜKSEK LİSANS TEZİ KABUL FORMU ... i
BİLİMSEL ETİK SAYFASI ... ii
İÇİNDEKİLER ... iii ÖNSÖZ ... v ÖZET ... vi ZUSAMMENFASSUNG ... vii KISALTMALAR ... viii KAYNAKÇA ... ix
ÇİZİMLERİN LİSTESİ ... xxvii
RESİMLERİN LİSTESİ ... xxviii
1. GİRİŞ ... 1
1.1. Amaç Kapsam Yöntem ... 1
1.1.1. Amaç ... 1 1.1.2. Kapsam ... 1 1.1.3. Yöntem ... 1 2. LYKİA BÖLGESİ ... 3 3. APOLLON ... 12 4. PATARA ... 19 4.1. Konumu ve Tarihçesi ... 19
4.2. Efsaneler Örgüsü İçinde Kuruluşu ve İsminin Kökeni ... 26
5. APOLLON VE KÂHİN TANRI KİMLİĞİ ... 29
5.1. Kehanetler ... 34
5.2. Kehanete Danışma ... 36
5.3. Kehanetin Yapılışı ... 38
5.5. Tanrıyla İletişim Kurma ... 45
5.6. Kutsal Kaynak Suyu ... 47
5.7. Magara ve Adyton ... 49
5.8. Astragalos ... 51
5.9. ÜçAyaklı Kazan ... 53
5.10. Omphalos ... 54
5.11. Defne ... 56
6. PATARA APOLLON TAPINAĞI VE BİLİCİLİK ... 57
6.1. Korinth Tapınağı ... 77
7. LETOON APOLLON KUTSAL ALANI ... 81
7.1. Letoon Konumu ve Tarihçesi ... 81
7.2. Letoon Kutsal Alanı ... 83
7.3. Leto Tapınağı ve Kültü ... 87
7.4. Eni Mahanahi’nin İnsansı Yarım Yontusu ... 91
7.5. Apollon Tapınağı ve Kültü ... 97
7.6. Artemis Tapınağı ve Kültü ... 100
DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ... 105
RESİMLER ... 108
ÖNSÖZ
İnsan geçmişi, bugünü ve geleceği bir zaman alanı içinde yaşayan biricik varlıktır. Onu geçmişe bağlayan değer sistemleri, toplumun manevi ve kültür unsularında yatar. Destanlar, efsaneler ve masallar tek kelimeyle mitoloji tarihin en eski çağlarıyla toplumların dönemleri arasında sürekliliği sağlar. Aslında mitoloji bir ulusun tarihinin ve yaşam görüşünün bir ölçüde masallaştırılmış biçimidir. Mitoloji kökünü kendisini oluşturan toplumların kültüründen, tarihinden, geleneğinden, yaşam biçiminden alır, yani temsil ettiği ulusun karakterini alır. Dolayısı ile bir toplumun mitolojik karakterinin tam anlamıyla tespiti o ulusun toplumsal resminin tespiti anlamına gelmektedir. Arkeoloji olarak adlandırdığımız bilimin temel taşları mitoloji üzerinde yükselmektedir. Dolayısı ile şöyle bir ifade kullanmak sakıncalı olmasa gerekir diye düşünüyorum: “Mitolojiyi bilen ve anlayan arkeolojinin sırrına ermiştir”.
Eğitim hayatım boyunca ve özelliklede her zaman ifade ettiğim gibi gençlik yıllarımın en güzel dönemlerini geçirdiğim üniversite serüvenim de benden hiçbir zaman maddi ve manevi desteklerini esirgemeyen aileme sonsuz teşekkürlerimi iletmeyi borç bilirim. “Patara ve Letoon Antik Kentlerinde Apollon Kültü” adlı bu tez çalışmasında beni yönlendiren, bilgi ve deneyimlerinden yararlanma noktasında benden desteklerini esirgemeyen, ayrıca tezimin danışmanlığını da üslenen sayın hocam Doç. Dr. Ertekin Mustafa Doksanaltı’ya teşekkürlerimi sunarım.
ÖZET
PATARA VE LETOON ANTİK KENTLERİNDE APOLLON KÜLTÜ
Antik dönem insanı başarılar, başarısızlıklar, hastalıklar ve çeşitli felaketlerin arkasında kendi düşünce dünyasında oluşturduğu tanrıları görmüştür. Bu düşünce temelinde hareketle eski toplumlarda şöyle bir anlayış yayılmış olabilir “tanrılar genellikle kendilerini çeşitli şekillerde onurlandıran ve onları gücendirmemek için gereken her şeyi yapan insanlara arka çıktılar”. Dolayısı ile bu arka çıkma meselesinde yer alabilmek için insanlar yaptıkları tapınaklarda ve kült merkezlerinde tanrılara adaklar adamışlar, sunular sunmuşlardır. Tüm bu adaklar ve sunular neticesinde de tabi ki o dönem insanı belirli bir beklenti içine girmiştir. Bu beklentinin genellikle yoğunlaştığı alan geleceğin belirsiz ve sisli ortamının aydınlatılması düşüncesi olmuştur. Bu düşünce temelinden hareketle kehanetler ortaya çıkmıştır diyebiliriz.
Dolayısıyla bu çalışmada geleceğin sisli perdesini aralamak isteyen antik dönem insanının kehanete danışma macerası incelenmiştir. Bu inceleme yapılırken çalışma alanı olarak Delphi ve Delos kehanet merkezleriyle büyüklük noktasında eşit sayılan Patara Apollon Kültü ve yine Apollon’un Letoon antik kentinde ki kültü seçilmiştir. Apollon’un bilicilik özelliğinin ön planda olması onu antik dünyada en fazla saygı gören ve tapınılan bir tanrı konumuna yükseltmiştir. Bu konumundan ve tanrının bilicilik özelliğinden dolayı birçok yerde kehanet işlevi gören birçok tapınak yapılmıştır. Materyal olarak seçilen Patara Antik Kenti ve Letoon Kutsal Alanı Apollon kültünün incelenmesiyle, antik dönemde bilicilik ve kehanetlerin önemini açıklayan sonuçlarla araştırma tamamlanmıştır.
ZUSAMMENFASSUNG
DER APOLLON-KULT IN PATARA UND LETOON
Nach der Vorstellung der antiken Menschen waren die Götter verantwortlich für Erfolg, Versagen, Krankheiten und Naturkatastrophen. Stützend auf diesen glauben entwickelte sich die Überzeugung, dass die Götter denjenigen schützend zur Seite stehen, die sie mit Opfergaben besänftigen. Um die Gunst der Götter zu gewinnen, boten die Menschen ihnen in Tempeln anderen heiligen Stätten verschiedene Opfer dar und hofften so um göttliche Hilfe. Der göttliche Beistand wurde insbesondere für zukünftige Ereignisse erhofft, dessen Ausgang oft im Dunklen lag. Die Götter sollten den Gläubigen helfend zur Seite stehen und sie auf den rechten Weg führen.
In dieser Arbeit wird das Uralte Bedürfnis der Menschen zur Beratung einer ungewissen Zukunft untersucht. Exemplarisch sollen dafür die in ihrer Größe den antiken Orakeln in Delfin und Delos ebenbürtigen Apollon-Kultstätten von Patara und Letoon vorgestellt. Mit den forschungsmaterialien aus den beiden Kultstätten soll die Bedeutung der Zukunftweissagungen im umfassenden Sinne dargestellt werden.
KISALTMALAR
Metin İçerisinde Kullanılan Teknik Kısaltmalar a.g.e. Adı Geçen Eser
Bkz. Bakınız dn. Dipnot İ.Ö. İsa’dan Önce İ.S. İsa’dan Sonra km. Kilometre km² Kilometre Kare lev. Levha m. Metre ör. Örneğin tap. Tapınak v.b. Ve Benzerleri v.d. Ve Devamı yy. Yüzyıl
Modern Literatüre İlişkin Kısaltmalar
Süreli yayın kısaltmalarında Archäologische Bibliographie 1993 ve Archäologischer Anzeiger 1997 esas alınmıştır.
ADALYA Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü
(AKMED) yıllık tarih-arkeoloji dergisi.
AJA American Journal of Archaeology. AMS Asia Minor Studien.
ANMED Anadolu Akdenizi Arkeoloji Haberleri. AST Araştırma Sonuçları Toplantısı.
JNES Journal of Near Eastern Studies. KST Kazı Sonuçları Toplantısı. RA Revue Archéologique. TAM Tituli Asiae Minoris.
KAYNAKÇA
Antik Kaynaklar
Arrianos: F. Arrianos, İskender’in Seferi, Eski Yunanca Aslından
Çeviren Furkan Akderin, İstanbul 2005.
Herodotos: Tarih, Çeviren Müntekim Ökmen, İstanbul 2011.
Hesiodos: İşler ve Günler Tanrıların Doğuşu, Çeviren Furkan
Akderin, İstanbul 2012.
Homeros: İlyada, Çeviren Fulya Koçak, Ankara 2011.
Ksenophon: Anabasis Onbinlerin Dönüşü, Eski Yunancadan Çeviren
Oguz Yarlığaş, İstanbul 2011.
Pausanias: Naturalis Historia, (Ed. H. Rackham), The Loeb Classical
Library, Londra 1947.
Plinius: Naturalis Historia, (Ed. H. Rackham), The Loeb Classical
Library, London 1947.
Plutarkhos: Büyük İskender Hayatı ve Savaşları, Çeviren Vahdet
Gültekin, İstanbul 1980.
Plutarkhos: M. Plutarkhos, İskender ve Caesar Bioi Paralelloi, Eski
Yunancadan Çeviren Furkan Akderin, İstanbul 2007.
Stephanos Byzantinos: Stephani Byzantii, Ethnicorum quae supersunt, (Ed. A.
Strabon: Geographıka, Antik Anadolu Coğrafyası, Kitap XII-XIII-
XIV, Çeviren Adnan Pekman, İstanbul 2012.
Thukydides: Historiai, Çeviren T. Gökçöl, İstanbul 1976.
Modern Kaynaklar
Adak 2002: M. Adak, Lykia ve Roma, Likya İncelemeleri I, İstanbul
2002, Sayfa 129-137.
Akkurnaz 2007: S. Akkurnaz, Anadolu’daki Dor Düzenli Tapınaklar,
Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Yrd. Doç. Dr. Suat Ateşler, Aydın 2007.
Akşit 1967: O. Akşit, Likya Tarihi, İstanbul 1967.
Akşit 1969: O. Akşit, Tarihçi Bir İmparator Cladius, Tarih Dergisi
Sayı 23’den ayrı basım, İstanbul 1969, Sayfa 131-144.
Akşit 1971: O. Akşit, Hellenistik ve Roma Devrinde Likya, İstanbul
1971.
Akşit 2012: İ. Akşit, Land des Lichts Lykien, İstanbul 2012.
Akurgal 1993: E. Akurgal, Eski Çağda Ege ve İzmir, İzmir 1993.
Akurgal 1995: E. Akurgal, Hatti ve Hitit Uygarlıkları, İzmir 1995.
Akurgal 2008: E. Akurgal, Anadolu Kültür Tarihi, Ankara 2008.
Akyurt 1998: İ. M. Akyurt, İ.Ö. 2. Binde Anadolu’da Ölü Gömme
Adetleri, Ankara 1998.
Alexiou 1991: S. Alexiou, Minos Uygarlığı, Çeviren Elif Tül Tulunay,
Alkım 1968: U. B. Alkım, Anatolien I, Munich 1968.
Anabolu 1999: M. U. Anabolu, Lykia’daki İki Granarium, XII. Türk
Tarih Kongresi’nden Ayrı Basım, Ankara 1999, Sayfa 157-159.
Anabolu 2001: M. U. Anabolu, İstanbul ve Anadolu’daki Roma
İmparatorluk Dönemi Mimarlık Yapıtları, İstanbul 2001.
Arslan 2000: M. Arslan, Sulla’nın Küçük Asya Politikası, Arkeoloji ve
Sanat Dergisi, Ocak- Şubat Sayı 94, İstanbul 2000, Sayfa 32-43.
Arslan 2003: M. Arslan, İ.Ö. 188 Yılından İ.Ö. 67 Yılına Kadar Lykia,
Pamphylia ve Kilikia Trakheia Sahillerindeki Korsanlık Faaliyetleri: Nedenleri ve Sonuçları, Adalya VI, Antalya 2003, Sayfa 91-118.
Baldwın 2010: J. Baldwın, Antik Yunan Hikâyeleri, Çeviren Oğuz Can
Güçlü, İzmir 2010.
Bandını 2009: G. Bandını, Cennette Kim Kimdir, Çeviren Özden Saatçi
Karadana, İzmir 2009.
Barışcan 1997: H. Barışcan, Likya Efsaneleri, İstanbul 1997.
Barışcan 2009: H. Barışcan, Işık Ülkesi Likya, İstanbul 2009.
Bayat 2013: F. Bayat, Mitolojiye Giriş, İstanbul 2013.
Bean 1987: G. E. Bean, Kleinasien, Stuttgart 1987.
Bean 1997: G. E. Bean, Eskiçağda Lykia Bölgesi, Çeviren Hande
Kökten, İstanbul 1997.
Bean 1999: G. E. Bean, Eskiçağda Güney Kıyılar, Çeviren İnci
Delemen-Sedef Çokay, İstanbul 1999.
Bean 2000: G. E. Bean, Eskiçağda Menderesin Ötesi, Çeviren Pınar
Kurtoğlu, İstanbul 2000.
Bean 2001: G. E. Bean, Eskiçağda Ege Bölgesi, Çeviren İnci
Delemen, İstanbul 2001.
Benda-Weber 2005: I. Benda-Weber, Lykier und Karer, Zwei autochthone
Ethnien Kleinasiens zwischen Orient und Okzident, AMS 56, Published by Dr. Rudolf Habelt GmbH in Bonn 2005.
Boardman 2001: J. Boardman, Yunan Heykeli Arkaik Dönem, Çeviren
Yaşar Ersoy, İstanbul 2001.
Boysal 2004: Y. Boysal, Görsel İlyada Troia Savaşı, Ankara 2004.
Bryce 1974: T. R. Bryce, The Lukka Problem And a Possible Solution,
JNES 33, The University of Chicago Press 1974, Sayfa 395-404.
Bryce 1979: T. R. Bryce, The Role of the Lukka People in Late Bronze
Age Anatolia, Antichthon 13 1979, Sayfa 1-11.
Bryce 1986: T. R. Bryce, The Lycians I. The Lycians in Literary and
Bryce 1990: T. R. Bryce, Hellenism in Lycia Grek Colonists and
Native Populations Proceedings of the First Australian Congrees of Classical Archaeology, Sydney 9-14 July 1985, Sayfa 531-541.
Bulba 2012: M. Bulba, Antik Çağ’da Kaunos Lykia İlişkileri, Uluslar
Arası Genç Bilimciler Buluşması I Anadolu Akdeniz Sempozyumu, 04-07 Kasım 2009 Antalya, İstanbul 2012, Sayfa 57-61.
Bulfınch 2012: T. Bulfınch, Klasik Yunan ve Roma Mitolojisi, İstanbul
2012.
Buluç 1983: S. Buluç, Patara Yüzey Araştırması, I. AST. 23-26 Mayıs,
İstanbul 1983, Sayfa 139-145.
Burkert 1985: W. Burkert, Greek Religion, Çeviren J. Raffan, Cambridge
1985.
Burkert 1992: W. Burkert, The Orientalizing Revolution: Near Eastern
Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age, Çeviren M. E. Pinder and W. Burkert, Cambridge 1992.
Burkert 1998: W. Burkert, Creation of the Sacred, Tracks of Biology in
Early Religions, Massachusetts 1998.
Can 2011: Ş. Can, Klasik Yunan Mitolojisi, İstanbul 2011.
Carpenter 2007: T. H. Carpenter Antik Yunanda Sanat ve Mitoloji, Çeviren
Casabonne 2007: O. Casabonne, Akamenid İmparatorluğu Büyük Kral ve
Persler, Arkeo Atlas Sayı 6, İstanbul 2007, Sayfa 20-35.
Cavalier 2011: L. Cavalier, Letoon, Aktuel Arkeoloji Derğisi, Mart-
Nisan Sayı 20, İstanbul 2011, Sayfa 76-84.
Courtils-Laroche 1999: J. D. Courtils- D. Laroche, Xanthos-Letoon 1997 Kazı
Raporu, XX. KST. Cilt II, 25-29 Mayıs 1998 Tarsus, Ankara 1999, Sayfa 131-139.
Courtils 2003: J. D. Courtils, Ksanthos ve Letoon Rehberi, İstanbul 2003.
Çapar 1986: Ö. Çapar, Homeros Destanlarında Anadolu Kavimleri, XI
Türk Tarih Kongresi Ayrı Basım, Ankara 1986, Sayfa 333-348.
Çelem 2009: M. M. Çelem, Apollon Smıntheıon Terra Sigilataları,
Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Danışmanı: Prof. Dr. Coçkun Özgünel, Ankara 2009.
Çelgin 1986: G. Çelgin, Eski Yunan Dininde ve Mitolojisinde Artemis,
İstanbul 1986.
Çelik 2008: S. Çelik, Apollon ve Müzik, Ege Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü Klasik Arkeoloji Ana Bilim Dalı Doktora Tezi, Danışman: Prof. Dr. Nuran Şahin, İzmir 2008,
Çevik 2012: N. Çevik, Taşların İzinde Likya Alternatif Bir Rehber,
Dağlı 2011: İ. Dağlı, Nympheler ve Lykia’da Nympheler’e Adanmış
Kabartmalar, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Ana Bilim Dalı Klasik Arkeoloji Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Prof. Dr. İnci Delemen, İstanbul 2011.
Darga 1992: M. Darga, Hitit Sanatı, İstanbul 1992.
Davis 2006: E. J. Davis, Anadolu/Anatolica, Çeviren Funda Yılmaz,
İstanbul 2006.
Delemen 1996: İ. Delemen, Lykia-İdebessos’ta Bulunmuş Olan Bronz
Adak Heykelcikleri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Anadolu Araştırmaları XIV, Prof. Dr. Afif Erzen’e Armağan, İstanbul 1996, Sayfa 197-209.
Desti 2009: M. Desti, Anadolu Uygarlıkları, Çeviren Muna Cedden,
Ankara 2009.
Dinç 2012: S. Dinç, Hellenistik ve Roma Çağları Likya’sında
Sympoliteia’lar, Uluslar Arası Genç Bilimciler Buluşması I Anadolu Akdeniz Sempozyumu, 04-07 Kasım 2009 Antalya, İstanbul 2012, Sayfa 77 85.
Efendioğlu 2012: T. Efendioğlu, Hellenizim ve Roma Çağları Likyası’nda
Yerel Kültler, Uluslar Arası Genç Bilimciler Buluşması I Anadolu Akdeniz Sempozyumu, 04-07 Kasım 2009 Antalya, İstanbul 2012, Sayfa 109-122.
Eliade 1994: M. Eliade, Ebedi Dönüş Mitosu, Çeviren Ümit Altuğ,
Eliade 2001: M. Eliade, Mitlerin Özellikleri, Çeviren Sema Rıfat,
İstanbul 2001.
Eliade 2003: M. Eliade, Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi Cilt I. Taş Devrinden Eleusis Mysteria’larına, Çeviren Ali Berktay, İstanbul 2003.
Ercenk 1992: G. Ercenk, Pamphylia Bölgesi ve Çevresi Eski Yol
Sistemi, Belleten Cilt LVI Sayı 216, Ankara 1992, Sayfa 361-370.
Erdoğan 2003: S. Erdoğan, Muzri Ülkesinden Bir Mitos, Argos
Gemicileri Üç Aylık Bilimsel Araştırma Dergisi, Ocak- Nisan Sayı 10, Ankara 2003, Sayfa 15-16.
Erhat 2006: A. Erhat, Mitoloji Sözlüğü, İstanbul, 2006.
Erkut 2003: S. Erkut, Hitit Mitolojisinde Kaybolan Tanrı ve Noel Baba,
Argos Gemicileri Üç Aylık Bilimsel Araştırma Dergisi, Ocak-Nisan Sayı 10, Ankara 2003, Sayfa 40-44.
Fınk 2007: G. Fınk, Antik Mitolojide Kim Kimdir, Çeviren Serpil
Erfındık Yalçın, İzmir 2007.
Gökovalı 2005: Ş. Gökovalı, Halikarnas Balıkçısı Anadolu Tanrıları,
Ankara 2005.
Gökovalı 2008: Ş. Gökovalı, Halikarnas Balıkçısı Anadolu Efsaneleri,
Ankara 2008.
Graf 2008: F. Graf, Apollo, Londra 2008.
Graves 2012: R. Graves, Yunan Mitleri, Çeviren Ugur Akpur, İstanbul
2012.
Gül 1998: Y. Gül, Antik Kentler, İzmir 1998.
Gürdal 2007: T. Gürdal, Anadolu’da Apollon Kültü, Ankara
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Anabilim Dalı Klasik Arkeoloji Bilim Dalı Doktora Tezi, Danışman: Prof. Dr. Çoşkun Özgünel, Ankara 2007.
Halliday 1913: W. R. Halliday, Greek Divination, A Study of its Methods
and Principles, Londra 1913.
Hamilton 2013: E. Hamilton, Mitologya, Çeviren Ülkü Tamer, İstanbul
2013.
Hardel 1988: Gerhard Hardel, Hellas, Berlin 1988.
Hooke 1991: S. H. Hooke, Ortadoğu Mitolojisi, Çeviren Alaeddin
Şenel, Ankara 1991.
Işık-Yılmaz 1990: F. Işık-H. Yılmaz, Patara, 11. KST. Cilt 2, Antalya13-23
Mayıs 1989, Ankara 1990, Sayfa 1-23.
Işık 1991: F. Işık, Patara- Dünü, Bugünü ve Geleceği, Türk Arkeoloji Dergisi, Sayı XXIX, Ankara 1991, Sayfa 35-71.
Işık 1994: F. Işık, Pttara, im Land vom hethitischen Lukka und
homerischen Lykia, Lykia I, Akdeniz Üniversitesi Likya Uygarlıkları Araştırma Merkezi, Antalya 1995, Sayfa 1-11.
Işık 1996: F. Işık, Patara, 17. KST. Cilt 2, 29 Mayıs 2 Haziran 1995,
Ankara 1996, Sayfa 159-185.
Işık 1999a: F. Işık, Doğa Ana Kubaba Tanrıçaların Egede Buluşması, İstanbul 1999.
Işık 1999b: F. Işık, Likya’nın Kökeninin Anadolu Olduğunu Gösteren
Kazı Patara, Bilim ve Ütopya Dergisi Aralık Ayı Sayı 66, İstanbul 1999, Sayfa 64-75.
Işık-İşkan-Çevik 2001: F. Işık- H. İşkan- N. Çevik, Miliarium Lyciae, Patara Yol
Kılavuz Anıtı, Lykia IV, Antalya 2001.
Işık-İşkan 2002: F. Işık- H. İşkan, Patara Özelinde Kültür Turizmi,
Mimarlık Dergisi, Şubat Ayı Sayı 303, Ankara 2002, Sayfa 50-52.
Işık 2003: F. Işık, Patara, 24. KST. Cilt 1, 27-31 Mayıs 2002 Ankara, Ankara 2003, Sayfa 1-11.
Işık 2007: F. Işık, Patara Kazı ve Restorasyon Çalışmaları, 28. KST. Cilt 1, 29 Mayıs-2 Haziran 2006 Çanakkale, Ankara 2007, Sayfa 15-29.
Işık 2010a: F. Işık, Patara 2008, Anadolu/Anatolia Ankara
Üniversitesi Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi Arkeoloji Bölümü Dergisi, Sayı 36, Ankara 2010, Sayfa 229-243.
Işık 2010b: F. Işık, Anadolu-Lykia Uygarlığı Lykia’nın
“Hellenleşmesi” Görüşüne Eleştirel Bir Yaklaşım, Anadolu/Anatolia Ankara Üniversitesi Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi Arkeoloji Bölümü Dergisi, Sayı 36, Ankara 2010, Sayfa 65-125,
Işık 2011: F. Işık, “Caput Gentıs Lycıae” Patara Lykia Soyunun
Başkenti, İstanbul 2011.
Işık 2012: F. Işık, Uygarlık Anadolu da Doğdu, İstanbul 2012.
İplikçioğlu 2007: B. İplikçioğlu, Hellen ve Roma Tarihinin Anahatları,
İstanbul 2007.
İşkan-Çevik 2000: H. İşkan-N. Çevik, Patara, 21. KST. Cilt 2, 24-28 Mayıs
1999 Ankara, Ankara 2000, Sayfa 91-105.
İşkan-Işık 2011: H. İşkan Işık, Patara 2009, 32. KST. Cilt 3, 24-28 Mayıs 2010 İstanbul, Ankara 2011, Sayfa 1-22.
Kaya 2006: M. A. Kaya, Büyük İskender ve Anadolu: Takip Ettiği
Güzergâh ve Politikası, Kubaba Arkeoloji, Sanat Tarihi ve Tarih Dergisi, Yıl 3 Sayı 7 Nisan-Mayıs-Haziran, İzmir 2006, Sayfa 9-19.
Koçhan 1997: N. Koçhan, Klaros Apollon Kutsal Alanında Figürlü Ante
Başlığı, Türk Arkeoloji Dergisi Sayı XXXI, Ankara 1997, Sayfa 139-155.
Korkmaz 2013: M. Korkmaz, Antik Yunan Efsaneleri, Ankara 2013.
Kürkçü 2012: M. Kürkçü, İmparatorluk Dönemi’nde Likya Kentler
Üzerine Bir Sentez, Uluslar Arası Genç Bilimciler Buluşması I Anadolu Akdeniz Sempozyumu, 04-07 Kasım 2009 Antalya, İstanbul 2012, Sayfa 220-224.
Laroche 1976: E. Laroche, Lyciens et Termiles, RA Paris 1976, Sayfa
15-19.
Lauffer 2009: S. Lauffer, Büyük İskender, İzmir 2009.
Magie 1950: D. Magie, Roman Rule in Asia Minor I-II, Princeton 1950.
Mansel 1947: A. M. Mansel, Ege ve Yunan Tarihi, Ankara 1947.
Mansel 1956: A. M. Mansel, İlkçağda Antalya Bölgesi, İstanbul 1956.
Martin 2012: T. R. Martin, Eski Yunan Tarih Öncesinden Hellenistik
Çağ’a, İngilizceden Çeviren Ümit Hüsrev Yolsal, İstanbul 2012.
Mercer 1939: S. A. B. Mercer, The Tell El- Amarna Tablets, AMS Press
New York 1939.
Mieroop 2006: M. V. D. Mieroop, Antik Yakındoğu’nun Tarihi İ.Ö.
3000-323, Çeviren Sinem Gül, Ankara 2006.
Necatiğil 1969: B. Necatiğil, 100 Soruda Mitologya, İstanbul 1969.
Necatigil 2011: B. Necatigil, Mitologya Sözlüğü, İstanbul, 2011.
Neumann 1979: G. Neumann, Neufunde Lykischer Inschriften Seit 1901,
Verl. Der Österreichischen Akademie der Wissenschaften (TAM 7), Wien 1979.
Neumann 1990: G. Neumann, “Die Lykische Sprache” Götter, Heroen,
Herrrscher in Lykien, Wien- München 1990, Sayfa 38-40.
Onur 2002: F. Onur, Antik Veriler Işığında Lykia’nın Hidroğrafyası,
Likya İncelemeleri I, İstanbul 2002, Sayfa 53-63.
Parke 1972: H. W. Parke, Greek Oracles, Londra 1972.
Ramsay 1960: W. M. Ramsay, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, Çeviren
Mihri Pektaş, İstanbul 1960.
Roy 1981: C. L. Roy, Xanthos ve Letoon'da 1980 Yılı inceleme ve
Restorasyonları, 3. KST, Ankara 1981, Sayfa 59-61.
Roy 2005: C. L. Roy, Ksanthos Letoonu’ndaki Kült Heykeli, Dinsel
Törenler ve Kurbanlar, III. Uluslar Arası Likya Sempozyumu Bildiri Özetleri, Antalya 2005, Sayfa 69-70.
Sağlam 2008: N. Sağlam, Moiralar Kaderin Tanrıçaları, Aktüel
Arkeoloji Dergisi Sayı 4, Ocak 2008, Sayfa 46-49.
Saltuk 1993: S. Saltuk, Arkeoloji Sözlüğü, İstanbul 1993.
Savaş 2006: S. Ö. Savaş, Anadolu (Hitit-Luvi) Hiyeroglifli Belgeler
Işığında: Hattuşa’dan Lukka’ya, III. Uluslararası Likya Sempozyumu 07- 10 Kasım 2005, Antalya 2006, Sayfa 679-709.
Sayar 1999: M. Sayar, Kilikya’da Tanrılar ve Kültler, Olba II 1999
Mersin, İstanbul 1999, Sayfa 131-153.
Schwertheim 2009: E. Schwertheim, Antik Çağda Anadolu, Çeviren Nuran
Batu, İstanbul 2009.
Seçer 2011: S. Seçer, Lukka Ülkesi, Aktüel Arkeoloji Dergisi,
Serdaroğlu 2004: Ü. Serdaroğlu, Lykia- Karia’da Roma Dönemi Tapınak
Mimarlığı, İstanbul 2004.
Sevin 1991: V. Sevin, Anadolu Arkeolojisinin ABC’si, İstanbul 1991.
Sevin 2001: V. Sevin, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, Ankara 2001.
Seyidoğlu 2011: B. Seyidoğlu, Mitoloji Üzerine Araştırmalar Metinler ve
Tahliller, İstanbul 2011.
Spratt- Forbes 2006: A. B. Spratt-E. Forbes, Olbia: A Fortress Of Great
Strength, Pamphylia Through The Eyes Of European Travellers, İstanbul 2006.
Strauss 2008: B. Strauss, Der Trojanısche Krieg Mythos und Wahrheit,
İngilizceden Almancaya Çeviren Karin Schuler, Stuttgart 2008.
Şahin 1998: N. Şahin, Apollon Klarios Bilicilik Merkezi, İstanbul
1998.
Şahin 2011: S. Şahin, Stadıasmus Patarensıs Likya Eyaleti Roma
Yolları (Bir Özet), İstanbul 2011.
Takmer 2002: B. Takmer, Lykia Orografyası, Likya İncelemeleri I,
İstanbul 2002, Sayfa 33-53.
Tanrıver 2009: D. S. A. Tanrıver, Apollon Klarios Kültü Kehanet
Pratikleri ve Adaklar, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Anabilim Dalı Doktora Tezi, Danışman: Prof. Dr. Nuran Şahin, İzmir 2009.
Taşdöner 2008: K. Taşdöner, Karia Kenti Halikarnassos Hellenistik
Dönem ve Öncesi Siyasal Tarih, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Aralık Ayı Cilt 1 Sayı 1, Adıyaman 2008, Sayfa 96-105.
Taşlıklıoğlu 1954: Z. Taşlıklıoğlu, Tanrı Apollon ve Anadolu ile Münasebeti,
İstanbul 1954.
Taşlıklıoğlu 1963: Z. Taşlıklıoğlu, Anadolu’da Apollon Kültü İle İlgili
Kaynaklar, İstanbul 1963.
Tatar-Sağlam 2007: A. Tatar- N. Sağlam, Antik Çağ Trakyasında Mistik Bir
Din Orfeizm, Aktüel Arkeoloji Sayı 3, İstanbul 2007, Sayfa 44-99.
Tatar 2007: A. Tatar, Berlin Müzeler Adası ve Pergamon Müzesi’nin
Onarım Çalışmaları, Aktüel Arkeoloji Dergisi Sayı 2, Eylül 2007, Sayfa 78-85.
Tekin 2001: O. Tekin, Ksanthos ve Letoon Kazıları Işığında Lykia
Uygarlığı, Toplumsal Tarih Dergisi Cilt 16 Sayı 96, İstanbul 2001, Sayfa 54-56.
Tekin 2011: O. Tekin, Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş, İstanbul
2011.
Tıbıkoğlu 2012: H. O. Tıbıkoğlu, Doğu Likya’da Artemis Kültü, Uluslar
Arası Genç Bilimciler Buluşması I Anadolu Akdeniz Sempozyumu, 04- 07 Kasım 2009 Antalya, İstanbul 2012, Sayfa 453-464.
Tırpan 1998: A. A. Tırpan, Stratonikeia I Augustus- İmparatorlar
Tor 2012: K. H. Tor, Das Lichtland des Anatoliens Lykien,
Antalya 2012.
Troxell 1982: H. A. Troxell, The Coinage of the Lycian League, New
York 1982.
Tüner 2002: N. Tüner, Lykia’nın Yerleşim Coğrafyasında Yeni
Lokalizasyonlar, Likya İncelemeleri I, İstanbul 2002, Sayfa 63-79.
Umar 1981: B. Umar, Lydia, İstanbul 1981.
Umar 1999a: B. Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, İstanbul 1999.
Umar 1999b: B. Umar, Lykia, Bir Tarihsel Coğrafya Araştırması ve
Gezi Rehberi, İstanbul 1999.
Un 2011: F. H. Un, Karşılaştırmalı Hint ve Yunan Mitolojisi,
Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doğu Dilleri ve Edebiyatları Hindoloji Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2011.
Uncu-Kılıç 2011: E. Uncu-Y. Kılıç, Eski Mezopotamya İnanç Sisteminin
Yunanlılara Etkisi (İştar ve Aphrodite Örneği), Hıstory Studıes Internatıonal Journal of Hıstory, Volume 3/1, Ankara 2011.
Uncu 2013: E. Uncu, Mezopotamya, Anadolu ve Mısır
Medeniyetlerinde Güneş Kültü, Hıstory Studıes Internatıonal Journal of Hıstory, Volume 5 Issue 1 January, Ankara 2013.
Uyar 2008: O. Uyar, Arkeolojik Alanlarda Koruma Çatıları ve Gezi
Platformlarının Düzenlenmesi: Apollon Klarıos Bilicilik Merkezi Örneği, Dokuz Eylül Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Dr. Mine Tanaç, İzmir 2008.
Ünal 2003: A. Ünal, Hititler Devrinde Anadolu II, İstanbul 2003.
Wöhlcke 2009: M. Wöhlcke, Troya Savaşı, İzmir 2009.
Wycherley 1993: R. E. Wycherley, Antik Çağda Kentler Nasıl Kuruldu,
Çeviren Nur Nirven-Nezih Başgelen, İstanbul 1993.
Yılmaz 2007: A. Yılmaz, İslam Öncesi Arap Toplumunda Kehanet, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Danışmanı: Doç. Dr. Levent Öztürk, Sakarya 2007.
ÇİZİMLERİN LİSTESİ
Çizim 1: Lykia Bölgesi (Sevin 2001, 156-157, Resim 22).
Çizim 2: Hititler Devrinde Likya Bölgesi (Ünal 2003).
Çizim 3: Lukka Ülkesi (Işık 2010b, 108, Resim 2).
Çizim 4: Anadolu Bölgeler (Bean 2001, 9, Resim 2).
Çizim 5: Lykia Bölgesi (Delemen 1996, 208, Harita-Lykia Bölgesi).
Çizim 6: Pamphylia Bölgesi (Spratt-Forbes 2006, Map of Pamphylia).
Çizim 7: Pamphylia Bölgesi (Spratt-Forbes 2006, Map of Pamphylia).
Çizim 8: Batı Anadolu (Hardel 1988).
Çizim 9: Anadolu (Darga 1992, 374).
Çizim 10: Anadolu (Strauss 2008).
Çizim 11: Anadolu (Bean 2000, 5, Resim 1).
Çizim 12: Delphoi-Delos (Martin 2012, 134, Harita 4).
Çizim 13: Didyma (Bean 1987, 235, Şekil 45).
Çizim 14: Didim Apollon Tapınağı Planı (Bean 1987, 238, Şekil 46).
Çizim 15: Patara (Işık 2011, 10).
Çizim 16: Patara (Akşit 2012)
Çizim 17: Kehanet ocakları (Tanrıver 2009, Harita 1).
Çizim 18: Patara Plan, 7 Korint Tapınağı, 19 Tapınak Tepesi (Akşit 2012, 84).
Çizim 19: Patara Tapınak Planı (Serdaroğlu 2004, 93, Lev. XXIV).
Çizim 20: Letoon Antik Kenti (Sevin 2001, 143, Resim 23).
Çizim 21: Letoon Antik Kenti Plan, 4 Leto, 5 Artemis, 6 Apollon Tapınağı (Akşit 2012, 80).
Çizim 22: Letoon Antik Kenti Plan, 1 Artemis, 2 Leto, 3 Apollon Tapınakları (Tor 2012, 75).
Çizim 23: Apollon, Leto ve Artemis Tapınakları (Akkurnaz 2007, Lev. 33a).
Çizim 24: Avşartepe Tapınaklar (Işık 2010b, 112, Resim 20).
RESİMLERİN LİSTESİ
Resim 1 : Yalburt Anıtı Konya/Ilgın (Seçer 2011, 33).
Resim 2 : Kadeş Savaşı sırasında Mısırlılar tarafından esir alınan Lukkalı askerlerin betimlendiği Ebu Simbel Tapınağı (Seçer 2011, 34).
Resim 3 : Tlos, Bey Kalesi ve Ksanthos Vadisi (Işık 2010b, 208, Resim 3).
Resim 4 : Ressam Euphronios ve çömlekçi Euksitheos imzalı kırmızı figürlü bir Attika Kalyks Krateri. Sarpedon’un ölü bedenini taşıyan Hypnos ve Thanatos, İ.Ö. 510 civarı (Carpenter 2007, 228, Resim 310).
Resim 5 : Tanrı Apollon’u temsilen heykel (Can 2011, 71, Şekil 14).
Resim 6 : Tanrı Apollon’u temsilen heykel (Necatigil 2011, 25).
Resim 7 : Artemis (Necatiğil 2011, 28).
Resim 8 : Eretria’dan Kırmızı Figürlü bir Attika Pyksis’i. Apollon’un doğumu İ.Ö. 350 civarı (Carpenter 2007, 91, Resim 102).
Resim 9: Tanrı Apollon’un Delphoi’deki Tapınağı (Martin 2012, 76, Resim 9).
Resim 10 : Attika’dan beyaz zemin üzerine siyah figürlü bir Attika Lekythos’u. Apollon ve Python. Bir Omphalos üzerinde oturan Apollon yayını germiş, önünde yükselen Python’u vurmak üzeredir, İ.Ö. 470 civarı (Carpenter 2007, 91, Resim 103).
Resim 11 : Kroton’dan Gümüş Stater. Apollon ve Python. Genç Apollon püsküller sarkan bir üçayaklı kazanın arkasında durmuş; Python’a ok atmaktadır. İ.Ö. 420 civarı (Carpenter 2007, 91, Resim 104).
Resim 12 : Didim Apollon Tapınağından bir görünüş ( Martin 2012, 172, Resim 26).
Resim 13 : Didim Apollon Tapınağından bir görünüş (Bean 1987, 241, Resim 30).
Resim 14 : Selinius’tan Kireçtaşı bir Friz Kabartması. Kanatlı çizmeler giymiş ve kithara çalmakta olan Apollon, elinde bir taç ya da çelenk tutmakta olan Hera ile bir elinde yayı, diğerinde de herhalde boya ile çizilmiş bir ok tutan Artemis’e doğru ilerlemektedir. İ.Ö. 6. yüzyıl ortası (Carpenter 2007, 53, Resim 45).
Resim 15 : Vulci’den kırmızı figürlü bir Attika Amphora’sı. Yüzü kız kardeşine dönük, kitharasını çalmakta olan Apollon’un arkasında, elinde bir çiçekle Leto durmakta; Artemis ise kedigillerden bir posta bürünmüş, sırtında da sadağı bulunmaktadır. Onlara bir geyikle bir panter eşlik eder İ.Ö. 500 civarı (Carpenter 2007, 53, Resim 46).
Resim 16 : Sophilos imzalı, Siyah Figürlü bir Attika Dinos’u. Üstte Peleus’la Thetis’in düğünü. Altta ise hayvan betimleri vc lotus- palmet zinciri, İ.Ö. 580 civarı (Carpenter 2007, 55, Resim 38, 39).
Resim 17 : Vulci’den, Phintias imzalı, Kırmızı Figürlü bir Attika Amphora’sı, Leto’nun kaçırılması, İ.Ö. 510 civarı (Carpenter 2007, 54, Resim 47).
Resim 18 : İtalya’dan bir Caere Hydria’sı. Hermes ve Apollon’un sığırları. Hermes’in çaldığı sığırların mağarada ki betimi. İ.Ö. 530 civarı (Carpenter 2007, 92, Resim 105).
Resim 19 : İtalya’dan bir Caere Hydria’sı. Hermes ve Apollon’un sığırları. Apollon, Maia ve kocasıyla uyuyan Hermes hakkında tartışırken, İ.Ö. 530 civarı (Carpenter 2007, 92, Resim 105).
Resim 20 : Vulci’den Beygos Ressamı’nın boyadığı Kırmızı Figürlü bir Attika kâsesi. Hermes ve Apollon’un sığırları, İ.Ö. 490 civarı (Carpenter 2007, 92, Resim 106).
Resim 21 : Samos’tan fildişi genç heykelciği. Figür, bir Lyranın iki kolundan biri olmalıdır. Geç 7. yüzyıl (Boardman 2001, 54, Resim 54).
Resim 22 : Asklepios Tapımı vücut parça modelleri (Martin 2012, 293, Resim 36).
Resim 23 : Epidauros Asklepios Mabedi (Martin 2012, 291, Resim 32).
Resim 24 : Kalyks krater üzerinde yer alan çalışmada oklarıyla Niobe’nin çocuklarını öldüren Apollon ve Artemis (Carpenter 2007, 59, Resim 71).
Resim 25: Patara Kumsal (Işık-İşkan 2002, 50).
Resim 26: Apollon Klarios Helenistik Devir Tapınağı, kutsal su kaynağı (Uyar 2008, 143, Şekil 4.5).
Resim 27: Sura Apollon Tapınağı (Onur 2002, Resim 48).
Resim 28: Sura Balık Kehanetinin yapıldığı havuzu dolduran kaynak (Onur 2002, Resim 49).
Resim 29: Bronz Astragalos (Tanrıver 2009, Lev. XVII, Resim 2).
Resim 30: Klaros Omphalos’u (Tanrıver 2009, Lev. XXXIII, Resim 2).
Resim 31: Patara Leto Hurmalığı ve Tekerlek Gölü (Işık 2010, 118, Resim 39).
Resim 32: Karatepe, Kubaba ve Tanrı Ogul (Işık 2010b, 118, Resim 40).
Resim 33: Leto Palmiyeliği (Işık-İşkan 2002, 52).
Resim 34: Patara Leto Hurmalıgı ve Tekerlek Gölü (Işık 2012, Lev. 69, Resim 439a).
Resim 36: Ören yeri yangını (Işık 2010a, 243, Resim 15).
Resim 37: Delphi, Apollon (Işık 2010b, 188, Resim 42).
Resim 38: Kutsal Yol (Işık 2010b, 118, Resim 41).
Resim 39: Patara, Likya birliği dönemi kent baskısı gümüş drahmi, İ.Ö. 167-İ.Ö. 1. yüzyıl ortaları (Troxell 1982, Lev. IV, 20. 2).
Resim 40: Patara, Likya birliği dönemi (II. Grup) kent baskısı gümüş drahmi, İ.Ö. 167-İ.Ö. 1 yüzyıl ortaları (Troxell 1982, Lev. III, 19. 1).
Resim 41: Patara girişi yakınlarında ki kükürtlü kaynak, Telephos Kaynağı (Onur 2002, Resim 50).
Resim 42: Patara Korinth Tapınağı (Çevik 2012, 72, Resim 9).
Resim 43: Patara Tapınak (Serdaroğlu 2004, 91, Resim 59).
Resim 44: Letoon (Onur 2002, Resim 54).
Resim 45: Leto, Apollon ve Artemis Tapınakları (Tor 2012, 79).
Resim 46: Önden arkaya doğru Apollon, Artemis ve Leto Tapınakları (Cavalier 2011, 80).
Resim 47: Leto, Apollon ve Artemis Likya Tanrı Üçlüsü Rhodiapolis (Tıbıkoğlu 2012, 463, Resim 3).
Resim 48: Letoon Nympheum (Bean 1980, 66, Resim 23).
Resim 49: Leto ve Çocukları (Işık 2010b, 113, Resim 21).
Resim 50: Kybele (Işık 2010b, 113, Resim 22).
Resim 51: Leto Tapınağı (Tor 2012, 78).
Resim 52: Leto Tapınağı (Cavalier 2011, 83).
Resim 53: Letoon Tapınak Kalıntıları (Tor 2012, 77).
Resim 54: Bayındır Leto (Işık 1999a, 85, Resim 58).
Resim 55: Sifnos Hazine Evi Kuzey Frizi (Işık 1999a, 86, Resim 59).
Resim 56: Letoon Soyut Put Ana Tanrıça (Işık 2012, Lev. 28, Resim 187).
Resim 57: Letoon, Ana Tanrıça (Işık 2010b, 116, Resim 35).
Resim 58: Kuruçay, Ana Tanrıça (Işık 2010b, 116, Resim 33).
Resim 59: Keskaya, Ana Tanrıça (Işık 2010b, 116, Resim 34).
Resim 60: Phrygia (Işık 2012, Lev. 28, Resim 188a).
Resim 61: Gordion Yarım Yontu (Işık 2012, Lev. 28, Resim 188b).
Resim 62: Yarım Yontu, Kybele, İon (Işık 2012, Lev. 28, Resim 184). Resim 63: Hattuşa, Soyut Put (Işık 2012, Lev. 28, Resim 186).
Resim 64: Delphi Siphnos Hazine Evi, Kybele, Apollon ve Artemis (Işık 2012, Lev. 70, Resim 447) .
Resim 65: Letoon Ertemiti Tapınagı, Kaya Odası (Işık 2012, Lev. 64, Resim 402).
Resim 66: Letoon, Garip Taş Figür (Bean 1980, 65, Resim 22).
Resim 67: Leto Kayalıgı Sunak ve Tapınak Lykia (Işık 2012, Lev. 70, Resim 440).
Resim 68: Antiokheia Kybele Kaya Odası (Işık 2012, Lev. 64, Resim 403).
Resim 69: Kaunos Demether Kayalığı (Işık 2012, Lev. 72, Resim 462).
Resim 70: Ephesos Demether Kayalığı (Işık 2012, Lev. 72, Resim 463).
Resim 71: Delphi Leto Kayalıgı (Işık 2012, Lev. 70, Resim, 441).
Resim 72: Çatalhöyük Pişmiş Toprak Ana Tanrıça (Işık 2012, Lev. 60, Resim, 376b).
Resim 73: Akpınar Sipylos Dagı, Dag Ana Hitit (Işık 2012, Lev. 62, Resim 392). Resim 74: Apollon Tapınağı (Akkurnaz 2007, Lev. 33c).
Resim 75: Apollon Tapınagı Mozaikleri (Cavalier 2011, 80).
Resim 76: Apollon Tapınağı (Akkurnaz 2007, Lev. 33b).
Resim 77: Letoon Artemis Tapınağı (Işık 2010b, 114, Resim 26).
Resim 78: Kütahya İnlice Kaya Mihrabı (Işık 2010b, 115, Resim 27).
Resim 79: Myra Tiyatro Artemis Eleuthera (Işık 2010b, 115, Resim 28).
Resim 80: Myra Kent Sikkesi (Işık 2010b, 115, Resim 29).
Resim 81: Finike, Tek Gövdeli Çift Tanrıça (Işık 2010b, 116, Resim 32).
Resim 82: Çatalhöyük, Tek gövdeli Çift Tanrıça (Işık 2010b, 116, Resim 30).
Resim 83: Midaskent, Basamaklı Sunak ve Tek Gövdeli Çift Tanrıça (Işık 2010b, 116, Resim 31).
Resim 84: Limyra, Basamaklı Mihrap (Işık 2010b, 119, Resim 43).
Resim 85: Antiphellos, Basamaklı Sunak (Işık 2010b, 119, Resim 45).
Resim 86: Küçük Kapıkaya, Basamaklı Kybele Mihrabı (Işık 2010b, 119, Resim 44).
Resim 87: Fındık, Basamaklı Sunak (Işık 2010b, 119, Resim 46).
1. GİRİŞ
1.1. Amaç Kapsam Yöntem 1.1.1. Amaç
Patara Antik Kenti ve Letoon Kutsal Alanında hayat bulan Apollon kültünün incelenmesi, bu kültün söz konusu kent ve kutsal alanda ki varlığına bir bakış atmayı amaçlamaktadır.
Eskiçağ da insanoğlu afet gibi çeşitli tabiat olaylarını, tabiattan elde ettikleri ürün, doğum ve ölüm gibi durumları kendilerine izah edemedikleri zaman, ayrıca dileklerinin gerçekleşmesini istedikleri durumlarda ve buna benzer hallerde çaresiz kalarak insanüstü güçlere inanmaya ihtiyaç duymuşlardır. Eskiçağ insanının yaşamıyla bütünleşen bu inanç şeklinin, kehanet anlayışıyla nasıl bir bağlantıya sahip olduğuna yönelik cevaplar aranacaktır bu çalışma içerisinde.
Bunun yanında bu çalışmada meselemiz dönem insanı, bölge insanı, daha dar anlamda kent insanı Apollon isminden nasıl bir beklenti içerisinde idi ve bunu nasıl ifade ediyordu gibi sorulara cevap aramak ve bakış açıları geliştirmek olacaktır.
1.1.2. Kapsam
Antik Dünyada yaşamın sınırlarını belirleyen en önemli argümanlardan biri hiç şüphesiz ki inanç olmuştur. Bu temelden hareketle bu çalışmada Patara Antik Kenti ve Letoon Kutsal Alanında yeşermiş Apollon kültü ele alınacak ve Antik Dönemde inanç kavramının önemine değinilecektir.
1.1.3. Yöntem
Bu çalışma hazırlanırken geçmişten günümüze Patara Antik Kenti ve Letoon Kutsal Alanında hayat bulmuş inanç sistemleri incelenecektir. Söz konusu kentlerin sosyal ve dini hayatına yön vermiş bir hiç mitolojik efsane göz ardı edilmeden gerekli çalışmalar yapılarak sonuca gidilecektir. Tezin konu başlıkları oluşturulurken konu Apollon’un söz konusu kentlerde ki izlerini ve etkilerini belirleme zeminine sahip olacaktır. Çalışma aşağıda açıklandığı şekilde yapılacaktır.
Bu tez hazırlanırken öncelikle Apollon ile çok yakın bir ilişki içerisinde olan Lykia Bölgesi tanıtılacak. Bölge tanıtıldıktan sonra Tanrı Apollon’un detaylı bir tanımlaması
yapılacaktır. Tanımlayıcı bilgiler verildikten sonra Patara Antik Kenti ve Letoon Kutsal Alanında hayat bulan Apollon kültü anlatılacaktır.
2. LYKİA BÖLGESİ
İnsanın ortaya çıktığı andan itibaren ve sonraki süreçlerde karakter yapısından, hayata bakış açısına kadar birçok noktada yaşadığı coğrafyanın kendisine önemli etkileri vardır. Bu durum neticesinde insanların yaşayış şekilleri her toplumda farklılıklar arz etmektedir. Bu farklılığın oluşmasında temel etmenler olarak beslenme, çalışma ve giyim gibi seçenekleri sıralayabiliriz. Beslenme ve barınma gibi ihtiyaçlar coğrafyanın yapısı ile doğrudan alakalı olduğu için kültürel ögelerin yapısında ve şekillenmesinde coğrafyanın etkisi kaçınılmazdır. Dolayısıyla geçmişe yönelik olarak konuşacak olursak; Antik bir kültür, inanç sistemi ve yaşam şekilleri hakkında edindiğimiz bilgilerin havada kalmaması yani tam olarak anlaşılabilmesi için söz konusu bölgenin coğrafi yapısı ve tarih boyunca geçirdiği süreçler incelenmelidir. Dolayısıyla Patara Antik Kenti ve Letoon Kutsal Alanını bünyesinde barındıran Lykia bölgesi hakkında detaylı bir giriş yaparak başlangıç yapmak yerinde olacaktır.
Lykia sözcüğü kurt1 anlamına gelen2 Lykos’tan türetilmiş coğrafi bir tanımdır3. Lykia bölgesi günümüzde Antalya ilinin batı kesimini, Muğla ilininse güneydoğu ucunu; bir başka deyişle Teke Yarımadasını kapsıyordu4 (Çizim 1). Teke Yarımadası ise doğuda Antalya körfezi, batıda Fethiye körfezi arasında, güney yönünde Akdeniz’e doğru uzanmış bulunmaktadır5. Bu bölgeye eskiçağda Likya adı verilmiştir6. Teke yarımadasının Antalya körfezine bakan doğu sahilleri, Pamphylia’nın batı, Likya’nın doğu hudutlarının bulunduğu yerler olmasıyla, Pamphylia ve Likya aynı körfezin (Antalya Körfezinin) batı kıyılarını müştereken paylaşmaktadırlar7. Teke yarımadasında sahiller, güney sahillerdeki bazı kıyı ovaları müstesna, bilhassa doğuda ve batıda, denizden itibaren birden bire yükselen dağların meydana getirdiği8 sarp, keskin bazen dalgaların tesiri ile oyulmuş kayalıklar ile kaplıdır9.
1 Leto ikiz çocukları Apollon ve Artemis’i doğurmak üzere bir kurt tarafından bu ülkeye yönlendirilmişti. Bkz.
Şahin 2011, 31.
2 Lykia isminin kökeni için ayrıca bkz. Umar 1999b, 1. 3 Şahin 2011, 31.
4 Sevin 2001, 133. Antalya’dan Fethiye’ye uzanan bir çizginin güneyinde kalır Teke Yarımadası. Keyhüsrev’in
atadığı Selçuklu Teke Bey’den mi, yoksa tekelerden mi adını alır tartışılır. Bkz. Çevik 2012, 10.
5 Akşit 1967, 19. 6 Akşit 1967, 19. 7 Akşit 1967, 28.
8 Bölgede yer alan dağlar hakkında detaylı bilgi için bkz. Şahin 2011, 26. 9 Akşit 1967, 28.
Strabon bölge hakkında şunları söylemektedir10: Rhodos Peraia’sından sonra (Rhodos’un karşısındaki kıyı şeridini takiple), doğu istikametinde seyrüsefer edildiğinde Daidala denen sınır dağlarına gelinir; buradan itibaren Pamphylia’ya kadar Lykia yer alır11. Bir Rhodos kenti olan Daidala12’dan sonra, Lykia’da aynı ismi taşıyan Daidala dağı gelir13. Burası Lykia kıyı şeridinin başlangıç noktası olup, tamamı 1720 stadia14 uzunluktadır15. Dağlık ve koşulları çetin olmakla birlikte bölge nezih bir halk tarafından iskân edilmiştir16. Lykia’nın iç kısımlarının en karakteristik coğrafik özelliği, kuşbakışıyla, bölgenin büyük bir kısmını kapsayan bir at nalı ile karşılaştırılabilecek büyük dağ sıralarıdır17. Belli başlı doğa özellikleri açısından dikkate değer derecede simetriktir; en başta ve en önde batıdaki Akdağ’ın (Antik Massikytos) iki büyük kolu, doğuda ise Bey Dağı (Antik Solyma18) uzanır; her ikisinin de yükseklikleri 3000 metrenin üzerindedir19. Akdağ’ın batısında Ksanthos vadisi, vadinin ilerisinde küçük Kragos ve Antikragos sıradağları; Bey Dağı’nın doğusunda Alakır vadisi (antik adı bilinmiyor) ve onun da ötesinde Tahtalı Dağı20’nın sıraları21 yer alır22.
10 Bölge hakkında değişik görüşler yer almaktadır bkz. Stephanos Byzantinos, Ethnicorum quae supersunt, 387,
13; Plinius, Naturalis Historia, V 26-96, V 28-101.
11 Şahin 2011, 27.
12 Daidala (Yenice), Karia kıyısında Rohodos’lulara ait küçük bir yerleşim. Bkz. Strabon, Geographıka, XIV. III.
246 ve 305. Farklı görüşler için bkz. Akşit 1967, 50; Bean 1997, 36-37.
13 Şahin 2011, 27.
14 Spor karşılaşmaları ve yarışmalarının yapıldığı alan ile bu alanı çevreleyen seyirci oturma yerlerinden
meydana gelen yapı. Yunanlılar bu kelimeden üç anlam çıkarırlardı. 1-Uzunluk ölçüsü ki, 600 ayağı karşılar, Roma milininde 1/8’ine eşittir; 2-Yarışma yeri; 3-Yarış koşusu. Bkz. Saltuk 1993, 165-166. Lykia doğu-batı yönde 120; kuzey-güney yönünde 60 km’dir ve böylelikle 5083 km² alana yayılmıştır. Bkz. Troxell 1982, 3.
15 Şahin 2011, 27.
16 Strabon, Geographıka, XIV. III. 244-245. 17 Magie 1950, 517.
18 Antik Solymos Dağı ve kavmi için bkz. Çapar 1986, 338. 19 Bean 1997, 21.
20 Strabon’a göre, Likya ve Pamphylia arasındaki hudut Solyma (Tahtalı) adı verilen dağ sırası ile Khelidoniai
Adalar’ının (Beş adalar) sahile paralel gittiği, kuzey-güney hattıdır. Plinius “Pamphylia Likya denizi ve kavminin birleştiği yerde, doğu sahillerinden gelen Toros dağı Khelidonia burnu ile geniş körfezleri ayırır” demektedir. Bu durumda Phaselis, Likya’nın dışında kalmaktadır. Fakat Ptolemaios onu Likya’da göstermektedir. Bkz. Akşit 1967, 29-30.
21 Lykia, tıpkı Hellas gibi, az sayıda geniş düzlüklere sahip bir “küçük yerleşimler kümesidir”. Bu küçük
yerleşim kümelerinde, kuzeydoğu- güneybatı doğrultusunda uzanan üç önemli dağ silsilesi etken olmuştur. Bunlar, batıdan doğuya Boncuk Dağları, Akdağ ve Tahtalı kütlesini de içeren Beydağları’dır. Bkz. Takmer 2002,
Genel bir deyimle Likya’nın kuzey hudutları, Antalya körfezinin batı sahillerinin ortasından, Fethiye körfezine çizilecek bir yarım çember teşkil etmektedir23. Güneyde ise, deniz, tabii bir hudut meydana getirmektedir24. Doğu ve batı hudutları, eskiçağda zaman zaman değişmiş olduğundan, tek bir kelimeyle belirtmek mümkün değildir25. Mesela İ.Ö. 6. yüzyılda yaşamış olan Hekataios Lykia’nın bütün doğu kıyılarını Adrasan burnu ve Beşadalara kadar Pamphylia26ya dâhil olarak göstermekte, daha sonraki devirlerde ise (İ.Ö. 4-3. yüzyıllar) hudut Phaselis’te (Tekirova) başlatılmaktadır27. Bölgenin batı sınırı da tam anlamıyla açık değildir28. Burada Telmessos kentinin Karia’daki Kaunos29’dakine benzer özel bir konumu olduğu ve çoğu kez de Lykia’nın batı sınırının buradan başlatıldığı anlaşılmaktadır30.
Batı Anadolu bölgesinin, Hitit31 metinlerinde Arzawa32 ülkesi veya ülkeleri olarak anılan yer olduğu anlaşılmıştır33. Söz konusu bölgenin güney kısmında yaklaşık Likya’ya tekabül eden Lukka34 Ülkesi gelmekteydi35 (Çizim 2).
33. Bu konumundan ötürü Lykia, İ.Ö. 2. bin yıldan itibaren önemli bir deniz gücüne sahipti. Bkz. Takmer 2002, 33; dn. 3.
22 Bean 1997, 21. 23 Akşit 1967, 19. 24 Akşit 1967, 19. 25 Akşit 1967, 19.
26 Günümüzde Antalya ilinin doğu kesimini tümüyle kapsayan Pamphylia bölgesi, yaklaşık olarak 120 km. kadar
uzunluğunda bir kıyı ovası oluşturmaktadır. Bir başka deyişle bu bölge Akdeniz’den Toroslar’ın güney eteklerine doğru uzanan kıyı şerididir. Bkz. Sevin 2001, 163. Daha öz ifade edilecek olursa eğer bugünkü Antalya Vilayetinin düzlük alanlarını kapsıyordu. Antik Çağda Pamphylia’da Olbia, Perge, Sillyon, Aspendos, Side gibi önemli kentler yer alıyordu. Bkz. Ercenk 1992, 361. Olbia ve Attaleia için bkz. Spratt-Forbes 2006, 116 v.d.
27 Mansel 1956, 3. 28 Sevin 2001, 136.
29 Kaunos köken olarak Karialılar tarafından yerleşim görmüştür ve yerli Karca ismi kbid olarak karşımıza çıkar.
Kara ulaşımı bakımından doğu Karia’dan çok daha net bir şekilde batı Lykia ile bağlantılı olduğunu görmekteyiz. Bkz. Bulba 2012, 57-58.
30 Sevin 2001, 136.
31 Hitit Devleti tarihi, kökeni ve kuruluşu için bkz, Mieroop 2006, 148; Erkut 2003, 40; Darga 1992, 11; Akşit
2012, 11; Desti 2009, 47 v.d. Başkenti Boğazköy için bkz. Ramsay 1960, 28.
32 Arzawa memleketlerinin yeri hakkında çeşitli fikirler ileri sürülmüştür. Bkz. Akşit 1967, 72; Sevin 1991, 54. 33 Ünal 2003, 1. Hitit belgelerinin andığı Arzawa (ormanlık yöre) ülkeleri kapsamında Lykia’nın kuzeybatı
Anadolu’nun güneyinde yer aldığı bilinen Lukka Ülkesi, Antik Likya ile eşitlenmektedir36. Bu eşitlenmenin kaynaklarını; çivi yazılı belgeler, Luwi hiyeroglifli yazıtlar ve Mısır kaynakları şeklinde gruplandırmak mümkündür37. Hitit tarihinde ilk kez Telipinu döneminde (İ.Ö. 1525-1500) “Lukka Şehri” olarak metinde yer alan Lukkalıların38, II. Mursili döneminde (İ.Ö. 1343-1310) “Lukka Ülkesi” şeklinde kendilerinden bahsedildiği görülür39. II. Mursili dönemine ait bir metin olan, Veba ve düşmana dair Arinna’nın Güneş Tanrıçasına Dua Metni’nde, Lukka Ülkesinin Arinna’nın Güneş Tanrıçası’ndan hür olduğu ve vergi
ödemeyi bırakarak Hatti Ülkesi ile şavaştıkları görülür40. Bu sayede II. Murşili dönemi
başlarında veya öncesinde Lukka Halkının Hitit devletine bağlı olduğu ancak daha sonra isyan ettikleri ortaya çıkmaktadır41. II. Muwattalli döneminde42 ise (İ.Ö. 1310-1282) Hatti Ülkesinin düşmanları arasında gösterilmektedir43. Ancak yine aynı döneme denk gelen Kadeş Savaşı’nda (İ.Ö. 1285) Hatti Ülkesinin yanında savaşanlar arasında Lukka Halkının da yer almış olması akılları karıştırmaktadır44. Burada iki görüş yer almaktadır, birinci görüşe göre Kadeş Savaşı öncesinde Hatti Ülkesine tekrar bağlandıkları, ikinci görüş ise paralı asker statüsünde veya kendi çıkarları doğrultusunda hareket ettikleridir45. II. Hattuşili döneminde
34 Lykia Ülkesi ve halkı Hitit yazılı kaynaklarında anılan Lukka Ülkeleri ve Lukka adamları olarak geçmektedir.
Detaylı bilgi için bkz. Akşit, 1967, 73; Akurgal 2008, 299. 2. bin Lukka coğrafyası için bkz. Savaş 2006, 679- 709.
35 Ünal 2003, 4. Yalburt hiyerogliflerinde IV. Tuthaliya’nın Lukka seferi bağlamında klasik Lykia
yerleşimleriyle örtüşen kent adlarının; Viyanavanda (Oinoanda), Talava (Tlos), Pina (Pinara), Avarna (Arnna/Ksanthos) ve Patar (Patara) adlarının okunması, Lukka Ülkesi’nin Hattuşa yazıtıyla çizilen güneybatı Anadolu’daki yerini doğrular. Lukka adı, Hitit metinlerinde ilk kez İ.Ö. 15. yüzyıl ortalarında, Assuva Kofederasyonu’nun Hitit’e karşı olan 22 Anadolu bağlaşığı arasında, I. Tuthaliya’nın yıllıklarında okunur. Bkz. Işık 2011, 126.
36 Seçer 2011, 32. 37 Seçer 2011, 32.
38 İ.Ö. 2. bin Hitit, Mısır ve Mezopotamya kaynaklarında Lukka ve Lukki, Homeros’un İlyada’sında ise
Lykialılar olarak anıldıklarına dair bkz. Işık 1994, 1-11. Mısır ve Hitit belgelerinde sözü geçen Lukkalar’ın, işte o halk (İ.Ö. 2. binyılın Lykialıları) olduğu sanılıyor bkz. Umar 1999b, 1.
39 Seçer 2011, 32. 40 Seçer 2011, 32. 41 Seçer 2011, 32.
42 II. Muwatalli Devrinde Anadolu için bkz. Ünal 2003, 40 v.d. 43 Seçer 2011, 32.
44 Seçer 2011, 32. 45 Seçer 2011, 32.
(İ.Ö. 1275-1250) ise Hatti Devletine bağlıdırlar46. IV. Tuthaliya döneminde ise (İ.Ö. 1250-1220) Hatti Ülkesine sorun olmaya devam ettikleri Tuthaliya’nın Prensleri ve Komutanları için talimatı metninde kendini göstermektedir47. Bu nedenle güneye bir sefer düzenlenir, seferin tüm detayları “Yalburt Anıtı” olarak bilinen taş bloklara kaydedilmiştir, bu yazıt içerisinde geçen yer adları sayesinde Likya-Lukka eşitliği kesinlik kazanmıştır48.
Anıtın 9. bloğunda “Lukka Ülkelerini mahvettim, Wiyanawanda Ülkesi’nde ben
Büyük Kral…yaptım” cümlesi okunmaktadır (Resim 1). Ayrıca yazıtta Patara/Patari
Dağı’ndan da bahsedilir ki, bu yer adı da antik Patara kentinin adı ile eşitlenmektedir49. Mısır kaynaklarında ise Lukka adı, Kadeş Savaşına50 katılan ülkeler dışında, “Merneptah51 Steli” olarak bilinen ve Büyük Karnak Tapınağının doğu duvarında bulunan yazıtlarda yer almaktadır: Yazıtta Lukka “Rwkw” şeklinde geçmektedir52. Ayrıca El-Amarna tabletlerinden
de Alasiya Kralının adı geçmeyen bir Mısır firavununa yazdığı tablette53 Lukkalı
korsanlardan54 bahsetmektedir55 (Resim 2, Çizim 3). Bölgenin adının Lukka’dan uyarlanarak Lykia oluşu ilk İ.Ö. 8. yüzyılda Homeros’un İlyada destanında okunur56. Homeros İlyada adlı destanında Truvalıların müttefiklerini sayarken Lykia’lılardan bahsetmektedir. Söz konusu destanda Homeros Sarpedon57 ile kusursuz Glaukos58, hızla akan Ksanthos nehrinden, Lykia’nın ötesinden gelmiş olan Lykia’lıların komutanlarıydılar59 şeklinde bir ifadesi
46 Seçer 2011, 32. 47 Seçer 2011, 33. 48 Seçer 2011, 33. 49 Seçer 2011, 33.
50 Kadeş savaşı genel anlatımı için bkz. Akurgal 1995, 52-56.
51 Merneptah devrinde, İ.Ö. 1227’de Likya’lıların müttefiki olarak diğer kavimlerin yanında Libya’nın Mısır’ı
istilasına katılmış olarak yine Lukka’ları (Rw-ku) görmekteyiz. Bu kayıtlardaki Lukka ve Ru-ku’ların Likyalılar olduklarında şüphe yoktur. Bkz. Akşit 1967, 75-76.
52 Seçer 2011, 34.
53 Bkz. Akşit 1967; Mercer 1939, 200-202, nr. 38.
54 Lukkalılar’ın deniz kavimlerinden sayıldıklarına dair bkz. Mansel 1947, 89. 55 Seçer 2011, 34.
56 Işık 2010b, 67. Likya adının anlamı ve kökeni için bkz. Akşit 1967, 75-76.
57 Sarpedon için ayrıca bkz. Benda-Weber 2005, 254- 263. Sarpedon’un Tlava Kalesi’nde oturduğuna dair görüş
için bkz. Işık 2010b, 67. Çünkü Vadi, tüm zamanlar içinde Lykia’nın yüreğidir. Bkz. Bean 1997, 22; Işık 2010b, 67.
58 Sarpedon ve Glaukos önderliğinde Likya’lılar Troia savaşına katılmışlardır. Bkz. Çapar 1986, 336.
59 Homeros, İlyada, II, 50. İlyada her iki liderin vatanı olan Lykia’yı, İ.Ö. I. binyılda Lykia diye bilinen
mevcuttur (Resim 3, 4)60. Destanda uzak Lykia ifadesinin yanında çoğu kez anaforlu Xanthos61 kıyılarından gelen Lykia’lılar cümlesi de geçmektedir62.
Lykçe’nin Eski Anadolu dillerinden Luvice ile akrabalığının ortaya konması63 ve Hitit-Mısır kaynaklarında anılan Lukkalar64 (Lukkiler) ile Lukka Ülkesi’nde65 bazı yer isimlerinin Klasik Lykia’da ki kent isimleri ile benzerliği ve coğrafi uyumu66, söz konusu halkın Anadolu’nun yerlisi67 oldukları düşüncesine kesinlik kazandırmıştır. Bölge halkı özgürlüğüne çok düşkündü. Bu durumun bir yansıması olarak da bağımsızlıklarına müdahalelere karşı direnç göstermişlerdir; Lydia68 Kralı Kroisos69’un (İ.Ö. 560-547/46) egemenliğini tanımamışlardır70. Ancak (İ.Ö. 545-540) yılları arasında süren çetin ve kanlı savaşlardan sonra, Harpagos tarafından Akhaimenid71 egemenliği altına alındı72. İ.Ö. V.
60 Troyolılar için ölen Likya’nın en ünlü yiğidi Sarpedon’un ölüsünün Zeus’un emri ile Likya’ya taşınması. Bkz.
Çevik 2012, 28. Ressam Euphronios ve çömlekçi Euksitheos imzalı kırmızı figürlü bir Attika kalyks krateri. Sarpedon’un ölü bedenini taşıyan Hypnos ve Thanatos. Kanatlı ve sakallı olarak betimlenen ikizler, Hypnos (Uyku) ile Thanatos (Ölüm) Sarpedon’un cansız bedenini yerden kaldırırken, kanatlı çizmeler ile şapkasını giymiş; elinde kerykeion’unu tutan Hermes de onlara yol göstermektedir. İ.Ö. 510 civarı. Bkz. Carpenter 2007, 228.
61 Xanthos, Pınara ve Patara yanında Likya’nın büyük şehirlerinden biridir. Bkz. Tor 2012, 83. Ayrıca Apollon
ve Xanthos ile ilğili efsaneler için bkz. Barışçan 2009, 24-25.
62 Burada adı geçen nehir adı bize Lykia’lıların/Lukkaların İ.Ö. II. binyılın ikinci çeyreğindeki yerleşim
bölgesine ilişkin açık ipucu vermektedir. Bkz, Çapar 1986, 336. Lykia’lıların Marmara Denizi güneyinde otururken İ.Ö. XIII. yüzyıl başlarında güneye göçmüş oldukları iddiası için bkz. Çapar 1986, 336-337.
63 Bkz. Bryce 1986, 2, dn. 4; Neumann 1990, 38-40.
64 Lykia adınında bu Lukka sözcüğünden, Hellen ağzına uydurularak türediği, baskın olasılık sayılıyor. Bkz.
Umar 1999a, 185.
65 Likya ile Lukka Ülkesi arasında ki bağ için bkz. Seçer 2011, 32 66 Bkz. Bryce 1974, 399-401; Bryce 1986, 7; Benda- Weber 2005, 10- 11.
67 Likyalıların kökeni hakkında detaylı bilgi için bkz. Davis 2006, 132; Akşit 1967, 76; Umar 1999a, 186;
Herodotos, Tarih, I, 94; Bean 1997, 23; Courtils 2003, 22; Işık 2010b, 67-70; Sevin 2001, 133; Schachemeyr 1967, 12 v.d; Alkım 1968, 67 v.d; Alexiou 1991, 19; Tekin 2001, 54; Bryce 1974, 395 v.d; Bryce 1979, 1 v.d; Işık 1994, 1 v.d; Işık 1999b, 70-74; Işık-İşkan-Çevik 2001, 36, dn. 169; Işık 1996, 159-160; Pausanias, Periegesis tes Hellados, 7, III, 1.
68 Batı Anadolu’da Gediz ve Küçük Menderes yörelerinde oturan bu halkın kökenine dair bkz. Sevin 1991,
80-81.
69 Alyattes’in oğlu Kroisos (İ.Ö. 560-547) Lydia Kralıdır. Bkz. Sevin 1991, 82. Lydia Krallığına dair bkz. Umar
1981, 13.
70 Sevin 2001, 134.
yüzyılın ortalarında Attika-Delos Deniz Birliği’ne73 kısa bir süre vergi ödeyen Likyalılar, İ.Ö. IV. yüzyılda Perikles adında ki Limyra’lı yerli bir beyin gayretleriyle daha çok dini karakteri ağır basan bir birlik kurmaya çalıştılar74.
İ.Ö. 362 yılında İranlılara karşı yapılan satraplar ayaklanmasına da katılan bölge halkı, ayaklanmaların bastırılmasından sonra, İ.Ö. IV. yüzyılın ortalarında Karia Satrabı Mausolos’un (İ.Ö. 377-353) yönetimine bırakıldılar75. İ.Ö. 334 yılında76 Büyük İskender77, onun ölümünden sonrada, sırasıyla generallerinden Antigonos Monophthalmos, Ptolemaioslar78 (İ.Ö. 310), İ.Ö. 301 yılından sonra da Lysimakhos’un eline geçti79. İ.Ö. 197 yılında kısmen III. Antiokhos’un eline geçtiyse de denetimi fazla uzun sürmedi; İ.Ö. 190 yılında Romalılar ile Magnesia80 (Manisa) yöresinde yaptığı savaştan yenik çıkan Antiokhos, İ.Ö. 188’de gerçekleştirilen Apameia Barışı81 ile birliklerini Torosların gerisine çekmek
zorunda kaldı82. Bu sırada Lykia, Romalılara yaptığı yardımın ödülü olarak Rodos’a
bırakıldı83; büyük bir huzursuzluğa neden olan Rodos denetimi İ.Ö. 168/67 yılına değin
sürdü84. Bu tarihte ise Roma’nın tanıdığı bir ayrıcalıkla bir kez daha özgürlüğüne85 kavuşup,
72 Sevin 2001, 134. Likya’nın pers hâkimiyeti altına girmesine dair bkz. Akşit 1967, 112. Harpağos’un
Xanthos’u almasına dair bkz. Herodotos, Tarih, I, 95.
73 Peloponnes Savaşı sırasında (İ.Ö. 431-404) Lykia’nın herhangi bir tarafta yer almadığını Thukydides’in her iki
tarafın müttefikleri arasında Lykialılar’dan bahsetmemesinden anlamaktayız. Bkz. Thukydides, Historiae, II, IX, 4.
74 Sevin 2001, 134. 75 Sevin 2001, 134.
76 İskender Lykia ve Pamphilia’ya doğru hareketinin detayları için bkz. Arrianos, Anabasis, I, 44; Kaya 2006,
12; Akşit 1967, 125; Akşit 1971, 19; Plutarkhos, İskender ve Caesar, 24.
77 İ.Ö. Temmuz 356’da doğmuştur. Makedonya Kralı II. Filip ve Aiakid hanedanlığından Epiroslu Kral
Neoptolemus’un kızı Olympias’ın oğludur. Bkz. Lauffer 2009, 25-26. Soyu için bkz. Plutarkhos, Büyük İskender, 9 v.d. İskenderin Likya seferi için bkz. Tekin 2011, 130.
78 Ptolemaios ve faaliyetleri için bkz. Akşit 1971, 35. 79 Sevin 2001, 134.
80 Magnesia Savaşı için bkz. Taşdöner 2008, 104.
81 İ.Ö. 188 yılında yapılan Apameia Antlaşması için bkz. Arslan 2003, 91. 82 Sevin 2001, 135.
83 Adak 2002, 130.
84 Sevin 2001, 135. Likyalılar kimlik ve bağımsızlıklarına yüksek değer vermektedirler. Bkz. Kürkçü 2012,
219-220.
85 İ.Ö. 167’de özgürlüğü bağışlanır. Bkz. Bean 1997, 30. Sonraki süreç ve Mithridates saldırıları için bkz. Bean
Lykia Birliği’ni yeniden kurarak gelişme gösterdi86. İ.Ö. 88 yılında Pontos Kralı VI. Mithridates tarafından ele geçirilen Likya, bu kralın Sulla karşısında aldığı yenilgiden87 sonra yeniden bağımsızlığına kavuştu88. İ.S. 43 tarihinde Roma İmparatoru Cladius89 tarafından Pamphylia ile birleştirilerek90 bir eyalet91 haline getirildi92 (Çizim 4, 5, 6, 7).
Strabon bölgeden bahsederken Birlik Meclisinde oy hakkını paylaşan 23 kent olduğunu söyler93. Amelas (?), Antiphellos, Aperlai, Apollonia, Arykanda, Boubon, Gagai94, Kandyba, (ya da Kalynda veya Kadyanda95), Ksanthos, Kyaneai, Limyra, Myra96, Oinoanda
(Küçük Termessos), Olympos, Patara, Phaselis, Phellos, Pınara, Rhodiapolis97, Sidyma,
Telmessos98, Trysa99, Tyberissos, bunlardan “Boubon, Oinoanda100, Olympos ve Phaselis” kökende Lykialı değillerdir101 (Çizim 8, 9, 10, 11).
86 Sevin 2001, 135. Birlik hakkında detaylı bilgi için bkz. Akşit 1971, 75.
87 Sulla ve Pontos Kralı VI. Mithridates Eupator arasında savaş ve detayları için bkz. Arslan 2000, 33. 88 Sevin 2001, 135.
89 İmparator Cladudius hayatı için bkz. Akşit 1969, 131 ve 134. 90 Lykia birliği ve işlevi için bkz. Bean 1997, 30; Akşit 1971, 133. 91 Romanın Anadolu’da kurduğu eyaletler için bkz. Adak 2002, 129.
92 Sevin 2001, 135. Ancak bu da Lykia özgürlüğünün sonu değildir. Bkz. Bean 1997, 30-31. Roma himayesi
altında ki Likya için bkz. Akşit 1971, 71.
93 Tüner 2002, 64. Strabon Lykia Birliği için “Oy hakkını paylaşan 23 kent vardır demektedir, Bkz. Strabon,
Geographıka, XIV. III. 245-246. Strabon’un oy veren şehirler için belirttiği 23 sayısı son derece düşüktür. Strabon bu bilgiyi İ.Ö. 100 yılları dolayında yaşamış olan Artemidoros’dan almıştır ve muhtemelen bu sayı o tarihteki durumu yansıtmaktadır. Bkz. Bean 1997, 29. Plinius Lykia’da 70 kentten bahsetmektedir. Bkz. Tüner 2002, 64. Ptolemaios’un bahsettiği şehirler için bkz. Şahin 2011, 28. Kentlerin politik birlikteliği için bkz. Dinç 2012, 77.
94 Gagai (Aktaş) şehri için bkz. Akşit 1967, 98.
95 Kent hakkında detaylı bilgi için bkz. Tüner 2002, 75-76. 96 Myra kenti için bkz. Akşit 1967, 37-38.
97 Rhodiapolis için bkz. Akşit 1967, 99.
98 Eski adıyla Telmessos olarak bilinen Fethiye (Megri=Makri) eski bir şehir olarak görülmektedir. Detaylı bilği
için bkz. Akşit 1967, 47-48; Bean 1997, 39.
99 Sura’nın kuzeybatısında Demre çayın (Myros) güneyinde aşağı yukarı 800 m. yükseklikte bugün ki Gölbaşı
yakınında yer almaktadır. Bkz. Akşit 1967, 38.
100 Eşen çayının kuzey doğudan aldığı belara deresinin kuzeyinde İncealiler’de bulunmaktadır. Bkz. Akşit 1967,
56.
101 Sevin 2001, 135. Likya Birliği detaylı bilgi için bkz. Akşit 1971, 76. İlk birlik sikkelerini İ.Ö. 168/67
Netice itibariyle dağlık ülkelerine kapalı olarak yaşarlarken ateşli bir özgürlük ve bağımsızlık aşkı taşımışlar ve yabancıların hâkimiyet denemelerine direnmişlerdir102. İ.Ö. 4. yüzyıl başlarında, Atinalı İsokrates onlar için “Lykialılar üzerine henüz hiçbir zaman hiçbir kimse bey olamadı” diyebilmişti103.
102 Anadolu’da Lykia kadar yerel kültürüne değer verilme fırsatına sahip başka bir yer daha yoktur. Bkz. Bean
1997, 31.
