İlk Osmanlı Mühendis Hocası Mehmed Said Efendi ve İcad Ettiği Rub'-ı Müceyyeb-i Zülkavseyn (Müsellesiye) Adlı Mühendislik Aleti

TC

.

iSTANBUL 0NtVERSiTESi

EDEBIYAT FAKUL TESi

BiLiM T ARiH:t Al"'JABiLiM DALI

DO<;ENTLIK TEZi

iLK OSIVIANLI

!VIUHENDiS HOCASI !VIEHI\tiED SAiD EFENDi

ve

iCAD ETTiGi RUB'-l

i

11UCEYYEB-i ZULKAVSEYN UvlUSELLESjYE)

ADLI

i\JUHENDiSLiK ALETi

Yarcl.

Doy.

Dr.

1v1ustafa KA\=AR

TC.

iSTANBUL ONiVERSiTESi

EDEBiYAT FAKULTESi

B1LiM T ARiHi ANABiLiM DALI

DOc;ENTLiK TEZi

iLK OSMANLI lVIUHENDiS HOCASI lVIEHlVIED SAiD EFENDi

ve

iCAD ETTiGi

RUB'-!

NJUCEYYEB-j ZULKAVSEYN

(MUSELLESjYE)

ADLI MUHENDiSLiK ALETi

Yard.

Doy

.

Dr. Mustafa KAc;AR

ONSOZ

Onsekizinci yiizythn ba~lannda Osmanh Devleti'nde ortaya <;tkan degi~me ve yenile~me hareketlerinin ilk uygulamalcir.mt asker1 sahada gormekteyiz. 1735 ythnda kurulan Ulufeli HumbaracJ!ar Ocag1 bu hareketin ba~langicmt olu~turmu~tur. Bu c;ah~mamtzda ele alacagimtz Mehmed Said Efendi, zikredilen Ocak'ta hendese hocahgt yapm1~ bir Osmanh "mi.ihendis muallimi"dir. <;ok yonli.i bir alim olan Mehmet Said Efendi, doneminde bi.iyi.ik onem arz eden olc;i.ilemeyen uzakhklann tespiti problemini, icat ettigini soyledigi bir miihendislik aletiyle

c;:i:izmeye yi:inelik c;:ah~mast ile tezimize konu olmu~tur.

Uzun y!llar boyunca Osmanh bilimi, gene! olarak ~erh ve ha~iye ile biri birini tekrar eden, Avrupa'ya kapah ve Avrupa'da geli~en modern bilimlerden habersiz bir yaptda oldugu kabul edile gelmi~tir. Son yirmi yJ!dan bu yana istanbul' da Bilim Tarihi Bollimi.i, islam Tarih Sanat ve Ki.ilti.ir Ara~t1rma Merkezi (IRCICA) ve Ankara Dil ve Tarih Cografya Faki.iltesi Bilim Tarihi Anabilim Dah tarafmdan yliri.iti.ilen c;ah~malar neticesinde Osmanh bilimi konusunda yeni bilgi ve teoriler geli~tirilmi~tir. bzellikle IRCICA tarafindan yaymlanan Osmanh Bilim Literati.itii setisinden O.wnanlz Astronomi Literatiirii Tarihi, Osmanlz Nfaternatik Literatiirii Tarihi ve O.mwnlz Cogrc~jj;a Literatiirii Tw·jhi adh eserler bu konularda ara~tlrma yapmak isteyenler ic;:in birer hazinedir.

Osmanlt bilim literati.iru arasmdan sec;ilen bu komt, bir Osmanh mUftusuni.in oglu olan Mehmed Said Efendi'nin c;:ah~malanndan birinin incelenmesinden olu~maktad1r. Said Efendi'nin c;:ah~malanmn ve onun burada inceledigimiz Rub '-t Miiceyyebii 'I- ziilkavseyn adh eserinin, Osmanh bilim di.inyasmm yeni bir yonuni.'!n aydmlanmasma katkl saglayacagm1 Umit ediyontz.

Eseri incelerken muellif niishast esas almmt~ttr. <;ah~mamtz metnin orijinalinden ahnan kopyast ile birlikte traskripsiyonu, ~ekillerinin c;:izimi ve problemlerin c;:oziimlerinden olu~maktadtr. Bu c;:ah~mamda her zaman destek ve yardtmlanm gordi.igum hocam Prof Dr. Ekmeleddin ihsanoglu'na te~ekki.ir ederim. <;ah~mada hesaplamalann dogrulugunu smayan, mi.i~ki.illerimi c;:ozen, bana uzun zaman aytran Prof Dr. Atilla Bir Hoca'ya minnet ve ~Likranlanm1 sunanm.

i<;indekiler

Onsoz ............................................................................................... ... !

I. Boliim

Mehmed Said Efendi ve icad ettigi Rub'-1

Miiceyyebii'l-Ziilkavseyn (Miisellesiye) aleti

l-Hayat1 ve Ailesi ... ... 5

2-Humbaraci Ocagmdaki Vazifesi ... 6

a) Humbarac1 Ocag1'nm Kurulu~u ... 6

b )Hurnbarac1 Ocag1'nda Egitim ... 1 0 3-Eserleri ... l2 4- Said Efendi'nin Ki~iligi ... .. 14

5-Rub '-tlv!iiceyyebii '1-Ziilkavseyn (Miisellesiye) adh eserinin tahlili ... 15

a)Aletin Par<;:alan ... 17

b)Mi.isellesiyenin Kullamli~I. ... ... 18

n.

Boliim

Rub '-z

Muceyyebu

'1-

ZUlkavseyn Risalesinin

Transkripsiyonti ve Kopyas1 ... 20

m.

Boliim

(oziimler ... 60

Netice ... 71

I.

Bohim

Mehmed Said Efendi

1-Hayati ve Ailesi:

Mehmed Said Efendi'nin hayat1 hakkmda fazla malurnat olrnarnasma ragmen, ailesi, 6zellikle c;ocuklan hakkmda kendi kayftlanndan baz1 bilgilere ula~llmaktad1r. Beg~ehir1 Milftilsil Elhacc Mahmud b. el-Hacc Hasan b. el- Haec Ahmed'in oglu olan Said Efendi, birc;ok Osmanh milellifi ve milnevveri gibi ailesi ile ilgili, dogum vs. 6nernli kabul ettigi hadiseleri, yazm1~ oldugu kitaplanmn kapak arkalanna kaydetme ah~kanhg1 olan bir ~ahsiyettir. Bilhassa c;ocuklannm dogum gilnlerini giin ay, yd, olarak hem hicr1 hem de rnilad1 takvime gore, saati

ve dakikasm1 da belirterek vermektedir. Aynca c;ocuklannm dogdugu yer ve burc;lanm

vermeyi de ihmal etmernektedir2

Said Efendi'nin bahsettigimiz kay1tlanndan, iki defa evlenmi~ ve iki hammmdan alt1

c;ocugunun di.inyay geldigini ogrenmekteyiz. Birinci hamm1 olan Esseyid Ali Aga'nm k1z1 $erife Hamm'la 15 Safer 1145'de(7 Agustos 17323) evlenrni~. Said Efendi bunun milad126 Temmuz'da oldugunu belirtmi~ ancak y!l vermemi~tir. Ilk c;ocugu olan ~erife Rukiye, 26 Zilkade 1145 ( 10 May1s 1733) dtinyaya gelmi~. Said Efendi, bu klzmm Nisan aymda di.inyaya

geldigini belirtmi~tir. Ancak bu klZlnm 6mril uzun olrnatm~ ve iki ya~mda iken Cemaziyelahir 1147 (Ekim 1734) vefat etmi~tir. ~erife Hamm'dan ikinci olarak 1147 (1734)

senesinde Seyyid Abdullah adm1 verdikleri bir erkek c;ocuklan olmu~ ise de bu c;ocuklan aym

y!l vefat etmi~tir. Said Efendi, her iki c;ocugunu da aym yil kaybetmi~tir.

Said Efendi'nin ikinci e~i, Anadolu Kazaskeri Osman Efendi'nin oglu Mestc;izade Abdullah

Efendi'nin klZI Fethullah Hamm'd1r. Said Efendi'nin bu e~inden tam dart c;ocugu di.inyaya gelmi~ ve hepsi de ya~ami~tJr. Ilk c;ocugu 17 Safer 1153 (14 May1s 1740) Cumartesi gi.ini.i

di.lnyaya gelen, Ay~e ad1m verdikleri bir klzd1r. Ay~e, Sultan Mehmed Semtinde Seyyid Buharl hazretlerinin ti.irbesi yakmmdaki evlerinde dogmu~tur. Fethullah Hamm' dan olan ikinci c;ocugu, Mahmud Mes'ud, 3 Receb 1154 (l4 Eylill 1741) di.inyaya gehni~tir. Said Efendi bu giini.i 3 Eyhil 1741 tarihi olarak vermi~tir. 6 Zilhicce 1156 (21 Ocak 1744) Salt

1

Mehmed Said Efendi, ~imdiye kadar hep Yeni~ehir Mi.iftiisi.i'niin oglu olarak yaztla gelmi~tir. Yeni~eb.ir ( ~)) ile Beg~ehir (~)t'in yazlit~lannda c;ok az bir degi~iklik oldugundan zaman zaman bu iki yer a eli· birbi]·ine k<m~1lnlmt~tu. Ancak eserleri incelendiginde onm1 Yeni~ehir de gil Beg~ehir Miiftiisii Hac1 Mahmud Efendi 'nin oglu oldugu ac;Lkc;a goriiliir.

: Meluned Said Efendi. Resdil-i Said~yye, (Evahir-i Sab;m 1152) Topkap1 Saray1 Miizesi Kiitiiphanesi (TSMK), Hazine. no: 1753, nesih. 78 varak.

glinii Beykoz'da dogan Fatma, onun Uytinc\.i c;ocugudur. Son yocugu 29 Receb 1158

C?-7

Agustos 1745) Cumartesi glinu dogan Mehmed Esad'dtr.

Said Efendi, yazm1~ oldugu her yaztsmm sonuna adm1 ve c;ah~mamn bittigi tarihi muhakkak surette koymaktad1r. Bu onu ~iger muellitlerden ay1ran bir ozellik olsa gerektir. Boylece hangi c;ah~may1 ne zaman tamamladtgmi ve vazifelerini de ogrenme imkanma sahip olamaktay1z. Yine yibdiZlardan mulhem ~ahsi mqhrune sadece bir yerde rastlamaktaytz. Sekizgen ~eklindeki muhrtinde:[(Hemvare baht1 necm ola Mehmed Said= (Daima baht1 y!ld1z olsun Mehmed Said) ] yazthdtr4 .

•

-

~

2-Humbaracr Ocagmdaki Vazifesi:

Mehri1ed Said Efedi'inin en fazla bilgi sahibi oldugumuz vazifesi, Ulufeli Humbarac1 Ocag;t' ndaki hocahg1 'd1r. Ulufeli Humbarac1 Ocag;t, Osmanll imparatorlugun' da askeri

yenile~me hareketinin ba~langicmda onemli bir yere sahiptir. Bu ylizden ocagm kurulu~u ve

bm·ada verilen egitim hakkmda k1saca bilgi vermek istiyomz.

a)Ulufeli Humbaracr Ocagr'mn kurulu~u

1830 ylimda Patrona Halil ayaklanmas1 olarak Osmanb tarihine gec;en, 27 yt!dtr Osmanh tahtmda bulunan III. Ahmed'in yerine yegeni I. Mahmud'un tahta gec;mesiyle sonuc;lanan hadise, Osmanlllar ic;in yeni bir donemin ba~langtcmm da kaynag1 olmu~tur. III. Ahmed ve onun sadrazam1 Nev~ehirli Damat Ibrahim Pa~a'nm iktidarlan doneminde, -ki bu doneme daha sonralan Lale Devri denilmi~tir- Osmanhlar, do£,-ruda ve batida elde ettikleri zaferler sebebiyle ihti~amh bir donem ya~atm~lard1r.

ilk Tlirk Matbaasmm kurulmas1, yangmlara kar~I Tulumbac1 Ocagmm tesisi, klasik islam eserlerinin TCtrkc;e'ye tercume edilmesi, ~iir, musiki, ve edebiyata alan merakm artmas1 ve

3

Said Efencli 'nin vermi~ oldu£'11 mi1acli 26 Tenmmz !,riinii i1e, giiniimiiz hesaplama1an arasmda 13 gii.nlii.k bir fark bu1umnaktad.Jr: bk. Faik Re~it Unat, Hicri Tarihleri Milddi Tarihe ('evirme Ktlavuzu, 6. bask1. Ankara 1988 .

yabanc1 devletlerin temsilcileri ile alan yakm ili~kiler bu doneme has yeni geli~meler olarak tarihe gec;:mi~tir. Bilhassa Yirmisekiz Mehmed <;elebi'nin sefir olarak Fransa'ya gitmesi

'

Fransa'da gordlikleri ve ya~ad1klanm anlattigi Seyahatnamesi ve Fransa'dan getirdigi gi.inllik hayata ili~kin c;:e~itli e~yalar, Os!llanh-Avrupa ili~kilerinde yeni unsurlar olarak gori.ilmi.i~ti.ir.

Sultan I. Mahmud'm l Ekim l730'da tahta geymi~ ve hemen akabinde isyanctlan ortadan

kald1rmt~tlr. Daha sonra ozellikle Dogu Avrupa'daki politik ve askeri kan~tkhklar, doguda

bitmek bilmeyen iran seferleri iyerisinde Osmanh askeri dummunu geli~tirmeye yonelik

tedbirler ve A vrupa devletleri ile ittifaklar aramaya ba~lami~tir. Yine bu donemde Osmanh

ordusunda A vrupa madeline gore ilk reform c;:ah~malanm ba~latmi~tir.

Temelleri kendi klasik islam di.inyasi d1~mda, h1ristiyan Avrupa'da bulunan yeni bir askeri

sistem kurarken, Osmanhnm referansmm Avrupa oldugu gori.ilmektedir. Ulufeli

Humbaractlar Ocagt, bu aktannamn ilk ornegi olmu~tur. Ulufeli Humbaract Ocagt, 1729

yllmda Osmanlt imparatorlugu'na iltica eden Franstz General Claude Alexandre de

Bonneval'in (1675-1747) idaresi altmda l735'te kumlmu~tur. Osmanhlann Humbaract

Ahmed Pa~a olarak tamd1klan Comte de Bonneval5, daha c;:ok askerlik ve harp sanatmdaki

ba~anlanyla ~ohret kazanmi~tir. Osmanh tarihinde, modern sava~ tekniklerinin kullamlmasi

ve asker! sahada Bat1'da geli~en yeniliklerin uygulanmasmdaki ba~anlanyla onemli bir yere

sahip olmu~tur.

21 Ekim 1731 tmihinde Sadrazam olan Topal Osman Pa~a, Osmanh ordusunda modern sava~ tekniklerini uygulamak iizere yapmak istedigi Islahat hareketinde Bonneval Ahmed (Pa~a)den

istifade etmek ic;:in onu istanbul'a yag1rmt~tlr. Bonneval Ahmed Pa~a'nm emri altmdaki

Miislilman olmu~ diger i.ic;: Frans1z subay ile birlikte Bosna eyaletinden geti11ilen tic;: yi.iz

5

Claude-A1exsandre Comte de Bonneva1, (Fransa, Limousin 14 Temmuz 1675) 1729 yllmda Osmanh

impmatorlugu'na i1tica eden Bonneval once Bosna'da ikamete memur edi1nl.i~, bu arada isianl.iyet'i kabul

ederek Ahmed isnl.ini a1 nu~t1r 1731 ylimcla istanbul' a gelm.i~tir. Meluned Arif, "Hmnban1c1 Aluned Pa~a [Bonneval j" Tarih-i Osman] Enciimeni MecmmlSI (TO EM), Ili/18, 1328, istanbul.s. 1143-1144. Aynca bk.

(Biographie Universe/le_ Paris I 812, c. V, s. 1:53-136; Meydan Larousse, c. l, s.179). Ti.irk<;e ogremneyeu Botmeval Aluned Pa$(]. Mi.isltimanhg1 kabul etmesine ragmen evinde bir Frans1z gibi giyinmi~ ve omriini.in

sonlanna dogm Fransa'ya geri donmek i<;in <;ok ugra~n11~t1r. 14 Mart 1747 ytlmda istanbu1'da vefat etmi~ ve Galata Mevlevihanesi haziresine def11edilmi~tir. M. Ka<;ar "OsmanJ1 Devleti'nde Askeri Sahada Yenile~me

ki~inin, istanbul'da DskUdar Dogancdar semtindeki Ayazma Sarayt'nda6

(~9pta~mdaki eski

. /

timarhane binast) yeniden in~a edilen bir k1~lada, teorik ve daha c;:ok pratik olarak sava~a

haztrlanmasma c;:alt~tlmJ~ttr. Bbylece potansiyel olarak asker olma kabiliyeti ta~tyan genc;:Jer bulundukJan bolgeden ayr'i!~ak bir nev1 mi.ihendis asker olarak yeti~tirilmeleri

hedetlenmi~tir. Osmanh ordusut1Pa ilk defa Avmpah bir uzmanm (Mi.isli.imanhgt kabul etmi~)

idaresi altmda te~kil edilmi~ bir asker! kuvvet Avrupa sava~ taktiklerinin egitimini g6rmeye

ba~Jamt~tlr. Bu tecri.ibeli harp i.istadtmi'l kurmu~ oldugu yeni tarz ocak ashnda Osmanh klasik asker! te~kilatmdan c;ak farh degildi. Yenic;eriler dt~mda kalan asker! kuvvetlerin genellikle ttmar veya zeamet sahibi kimseler oldugu goz 6ni.inde bulunduntlursa a~agtda izah edecegimiz gibi bu yeni kurulan ocagm neferlerine yevmiye verilmesi ve belli bir mi.iddet

ya~adtklan yerlerden uzakla~tmlarak bir arada yeni tekniklere dayanan sistemli bir egitime tabi tutulmast bClyi.ik bir yenilik olarak g6rCllebilir.

GmTe-i Ramazan 1147 (25 Ocak 1835) tarihli ferman ile yeni bir Humbaract Ocagt'nm

kurulu~u tasdik edilerek ocagm esaslanm belirten nizamnamesi c;tkmt~ttr. Bu nizamname ile Osman!t imparatorlugu'nda humbaract stmfma yeniden nizam verilip 300 adet ttmarh humbaract yamnda 301 adet ulufeli humbaractlar bir ocak itibar edilmi~ ve mirmiran ri.itbesiyle kendisine pa~altk verilen Bonneval Ahmed, humbaractba~t olarak bu ocagm ba~ma

getirilmi~tir. ilk olarak subaylann sec;ilmesi ve maa~lannm tespiti yaptlmt~ ve ocak ic;inde bir

hiyerar~ik di.izen kundmu~tur. Bu di.izene gore bir alay ba~t ve 300 nefer humbaract i.ic; oda halinde tettip edilmi~ ve her odaya 25'er ki~ilik subay kadrosu tayin edilmi~tir. Tayin olunan bu subaylar odalara gore bazt ki.ic;i.ik fark!thklar g6stennekte ancak sayt olarak aym kalmaktadtr. Bu fermanla humbaractlann idaresi dogmdan sadrazarnlann nezaretine

b1raktlmt~, maE i~lerinin ise Stkk-t Evvel Defterdan tarafmdan yi.itiiti.ilrnesi nizama

baglamm~ttr. Zabitlerin tayini veya azilleri humbarac1ba~11ann iradesinde olup, alayba~tlarmm aynt zamanda humbaractba~thk gl.1revtm yi.iri.itmesi karala~tmlmt~ttr.

Humbaracthk vazifesini yi.iri.iten Ahmed Pa~a'ya mirmiranhk ri.itbesi verilerek ocagm

alayba~tltgma tayin olunmu~ ve "mustavti-i has" ilan edilerek bila-ulufe humbaractlann talim

ve terbiyesinden mesul tutulmu~tur. O!Ctmi.inden sonra da alayba~t!Jgm humbaractba~t olanlara verilmesi nizama baglanmt~ttr7 Bu nizama dayah olarak te~kil edilen i.i<; oda ve bu

6 _{.?emdani-uide}

Fuuhk/Lit Siileyman Efendi Tarihi ;\1ar'i't-tevarih, I, haz: Mii.nir Aktcpe, istanbul 1976, s. 35. · "Pa~ay-1 mumajJeyhin ilamt muccbince" ibaresi.nden Humbarac1 oc:a~mn ttizamnamesi.njn haZirlanmasmda

Bonneval Aluned Pa;;;t'mn biiyiik katk1lan oldu,i;,TJ.t anla~llmaktadJr. 1147 (1735) senesinde haZJrlanan bu nizamnamcnin Osmanlt Asker! Te~kilatmda yeni bir sistemin kurulmasmda onemli rol oynad1g1

odalann mevcud zabitan dagilum ~oyledir:

Oda-1 cvvel Oda-1 sani ,' Oda-1 saJis Yevmi)'C(akf,:C)

Ser-9avu~ _,. 240

Ser ada Ser oda Ser oda 240

2 elliba~1 2 elliba~J 2 elliba~1 90 3 otuzba~1 3 otuzba~I 3 otuzba~I 50

Katip Katip Kfltip 90

Hoca-y1 oda Hoca-y1 oda Hoca-y1 oda 40

Cavu~-1 ada Cavu~-1 oda Cavu~-1 oda 40 2 tablzan 2 tablzan 2 tablz<m 24

lO onba~1 lO onba~1 10 onba~1 30

(av1~-1 sani 60 Ocak imanu 40 Tabib-i oda 60 Hoca-1 miU1endis 60 Muallim-i resim GO Ser-cem1h 60

Cerrah-1 sani Cerrah-1 salis 36

Cerrah 36

Hoca

+O

Vekil-i hare; 50

25 zabit 25 zabit 25 zabit Toplam ulufe

lt49S (akc;e) 1255(ak((e) 1209(ak((e)

I

3962(ak((e)

Yukandaki tablodan da anla;;Jlacagi gibi her odadaki zabit ve neferler say1 bakl1mndan qit olmakla beraber vazife dagllnm fark!Jhklar gostermektedir. Baz1 zabitler her

us:

odada da mevcut olmasma kar~thk, ocak imam1 ve tabibi oda-y1 evvelde yer ahrken, hoca-1 mtihendis, muallim-i resim, ser-cenah ve cenah-1 sani oda-y1 sanicle, vekilhan;: ve diger iki cerrah da

oda-y1 salis'de bulunmaktadtr. Bu tabloya istinaden, birinci odada daha ziyade idare ile ilgili,

ikinci odada egitimle, i.i<;:tincii odada ise mali dummla ilgi zabitlerin bulundugu ~eklinde bir degerlendirme yapilabilir. Sebebi tam olarak bilinmemekle beraber yakla;;1k her odaya ihtiya<; nispetinde e;;it say1da zabit tayin edilmi;;tir.

gdtiilmektedir. Ba~bakanhk Osmanh Ar~ivi (BOA) Maliyeden Miidevver Defterleri (M.MD), nr. 5941, s.

b)Humbaraci Ocagmda Egitim

Humbarac1 ocagmda bir hendesehane veya muhendislik egitimi veren bir muessesenin

kurulmu~ oldugu hususunda . Osmanh ar~ivlerinde ac;Ikc;a bir beige veya bilgiye

rastlanmami~tir. Buna mukabil btl ocak dahilinde teorik olarak matematik, geomet1i ve pratik mtihendislik derslerinin verilmi~ olduguna ocagm zabit kadrosunda, hoca-y1 mi.ihendis,

muallim-i resim, hoca-y1 oda gibi ders v~ren zabitlerin bulunmas1 bir delildir8.

Humbarac1lar k1~lasmda mi.ihendis hocas1 olan Said Efendi'den9 ba~ka egitim kadrosunda 40

akc;e yevmiyeli Ali Ahmed Boca (Kasunpa~ah)10, yine 40 akc;e yevmiyeli Si.ileyman b. Hasan (istanbullu)11 ve "hoca-1 muallim" Osman b. Abdullah'm vazife aldtklan biliyomz12,

"Muallim-i resim (ressam)"in, 115211739 senesinde yevmiye 60 akc;elik vazifesinden aynlan istanbullu Ibrahim oldugunu gormekteyiz13 Diger "hoca" ise muhtemelen Said Efendi'nin

arkada~1 Abdullah ei-Muzafferi el- Bosnavi'dir.

Humbarac1 ocagmda 240 akc;e yevmiye ile ser-c;avu~u olan Selim ise, ocagm aym zamanda harp sanayii fennini ve ilmini ogreten muallimi s1fatma, yani "muallim-i ilm ve fenn-i sanayi-i

ate~bazl" i.invanma sahiptir. Muhtedi olan ve muhtemelen Frans1z astlh olan MUhendis Selim'in "Cenk Mimarba~J!1k" unvanma da sahip oldugu gori.ilmektedir. Mi.ihendis Selim I 147/1735 ydmda Humbarac1 Ahmed Pa~a'mn maiyetinde Ulufeli Humbarac1lar KI~las1

birinci odasma ba~c;avu~ olarak tayin edilmi~ ve ki.ic;Cik ya~mdan itibaren harp mi.ihendisligi egitimi gormi.i~ti.ir. Mi.ihendis Selim ll51/l738 tarihinde kendisine "cenk mimarba~I11k" berat1 ihsam ic;in vermi~ oldugu istidasmda "gerek mi.iceddeden hendese i.izere kale in~as1, gerek hendese i.izere metris aldmp top ve humbara tabyalan te11ip etmek ve sair cenk mimarhgma mliteallik olan ressamhk hususlanna dahi mahareti oldugunu" beli11mi~tir14. Arz1 halinden

;; M.MD. Nr. 5941. s. 48. 9

11 52/I 73 9 tarihinde Hmnban1c1 Ocag1 yoklama defterinde, mevcut olmayanlann listesinde ad.J ikinci su<lda zikredilmektedir;M.MD. nr. 5941. s. 48.

10

1152/173 9 tarihinde Htm1barac1 Oca!9 yoklama defterinde, me\'cut olmayanlann listesinde ad.J alt1ci s1rada

zikredilmektedir:M.MD. nr. 5941, s. 48. 11

1152/173 9 senesi Humban1c1 Oca!9 yoklama defterinde mevcut1ann anlSinda zikredi1mektedir: M.MD. nr.

5941. s. 42.

12

1147 senesi Humbarac1 Ocag1 Oda-)'1 evvel hocasc M.MD. nr. 5941. s. 12.

l.l 1152/173 9 senesi Humbaract ocag1 yoklama clefterinde mcvcutlann araslllda zikredi1mektedir: M. MD. nr. 5941. s. 42.

Avmpa'da tahsil gormi.i~ bir mi.ihendis oldugu anla~IIan Mi.ihendis Selim'in 1153/1740 senesinde kendisine zeamet tevcih olunarak ulufesi kesilmi~ ve 1154/1741 tarihinde Belgrat tara1:1anna vazifeli olarak gonderilmi~ oldugu ania~IImaktadtr. Hayat1 ve sair faaliyetleri hakkmda s;ok az malumat sahibi oldugumuz Milhendis Selim, Humbarac1 ocagmda

1147-1154/1735-1741 ytllan arasmda egitim faaliyetlerinde bizzat bulunmu~ ve Osmanlt ordusunda

Avmpa askeri tekniklerinin egitiminde rol ahm~ttr.

Osmanlt imparatorlugunda asker1 sahada tslahat hareketine ilk olarak Osmanlt ordusunda

eskiden beri tops;u oca~na bagh olarak sm1r boylannda ve bulunduklan cephelerde vazife

ahp usta-s;trak usulCt ile yeti~en t1mar ve zeamet sahibi olan humbaractlar yamnda, orduda ulufeli humbaract smifinm yeniden ihdas1 ile ba~Jandtgt anla~Ilmaktadtr15. Bu yeni ocak, Osmanli klasik asker! yaptst is;inde ulufeli kaptkulu askerinden olu~an ve il<;: ayda bir ulufe alan Topyu ocagt veya Cebeci ocagma benzer ~ekilde te~kilatlanmt~ttr. Diger taraftan humbaractba~t olan ~ahsm ba~kanhgmda i.iy ayn oda halinde ve zabitler idaresi altmda dogmdan sadrazama bagh, maa~ ve masraflan Hazine-i Amire'ye ki.ilfet getirmeden "irad-1 cedid" adtyla yeni bir kaynaktan kar~tlanan bir ocak g6Iiini.imiindedir. Diger ocaklar neferatma nazaran hem maa~ yonCmden, hem de itibar bakunmdan daha ilst seviyede tutu1mu~tur. Bu tslahatla, humbaract adaylannm muhitlerinden kopanlarak, matematik ve

mi.ihendislik konulannda yeti~tirilerek modern humbaractltk fennini ogrenmek ve son

geli~melerden haberdar olmak i.izere merkeze getirilmesiyle, asker! egitimde yeni bir

formasyonun geryekle~tirildigi anla~llmaktadtr. Ktsaca yaptlan tslahatm gene] olarak Osmanh

asker! te~kilatmda bir yenilik getirmekten ziyade, idare ve egitimde yeni di.izenlemelerde kendini gostermi~ oldugu soylenebilir.

Avmpa kaqtsmda galip gelecek yeni tarz Osmanh asker! brilci.inii kurma hedefiyle ba~lamlan

Jslahat hareketi, Bonneval Ahmed Pa~a gibi Avrupah bir generalin teorik ve uygulamah

olarak yeni bir asker! egitim formasyonu ortaya koymast ~eklinde kar~tmtza <;:tkmaktadtr. Yukanda temas edildigi gibi, tslahat me.vcut klasik asker! te~kilat dairesinde ve buna uygun olarak yaptlmt~, ancak muhteviyat baktmmdan diger benzer asker! ocaklardan aynlmt~ttr. Hurnbarac1 Ocagt'mn digerlerinden aytran farkhhklar arasmda en ba~ta mensuplanmn matematik ve geometri egitimi gormesi ve birer ate~li silah uzmam olarak yeti~mesinin sag1anmt~ olmast gelmektedir.

15

Herne kadar Humbaraci!ar Ocag1 fazla uzuh 6mi.irlu olmami~ ve kunt!duktan bir kac; yii sonra fonksiyonunu kaybetmi~ ise de, A vmpa tesirinin goruldi.igu bu ilk te~ebbuste ortaya konan yeni askeri formasyon anlayi~I; 18. asnn son c;eyreginde kun!lacak olan muhendishanelere bmek te~kil etmesi bakimmdan rnuhimdir.

3-Eserleri

Said Efendi'nin bibliyografyas1 Osman!t Astronomi Literatiirii Tarihi (C. II, s. S. 458-461,

iRCiCA 1997) ve OsmanltMatematikLiteratiirii Tarihi (c. I, s. 212-214, iRCICA 1999) adh eserlei-de tefermath ol arak veri! mi~tir. Said Efendi' nin eserlerini degerlendirecek olursak, onun <;:aii~malanm iki ayn mecmuada toplam1~ oldugunu gori.iri.iz. Bunlann ilki Ulufeli Humbarac1 Ocag1'nde Hendese hocahg1 zamamnda tuttugu 1149/1736 y1lmda temlik ettigi (Slileymaniye Kuti.iphanesi Esad Ef. Nr. 3704 (Si.il. K. Esad Ef. Nr. 3704,) kay1th mecmuasidir. tkinci ise c;ah~malanm bir araya topladigi ve Topkap1 Saray1 Muzesi Kiihiphanesi Hazine nr. 1753'te (TSMK. Haz. 1753) kay1tii ve 1152/1739 y1lmda temlik ettigi

Resciil-i Saidiyye'dir. Her iki eserinde de c;ok say1da risalesi bulunmaktadir. Bunlardan baziSI da nazmen kaleme ahmm~t1r.

Said Efendi' nin eserlerinde dikkati c;eken en ml.ihim hususlardan biri, onun c;aii~malannda iki farkh i.islup kullanm1~ olmas1dir. Said Efendi bazen -ki muhtemelen Humbarac1 neferlerine bgretmek ic;in- c;aii~malarmda sade dil ve basit anlatimlar kullamrken, bazen de daha ileri seviyede geometri <;:6zi.imleri vermektedir. Eserlerinde dikkati c;eken diger husus ise

<;:ah~malannm <;:oklugu ve ele aldigi konulann <;:e~itliligidir. Onun ic;:in iyi astronomi bilen hendese hocas1 demek yanli~ olmaz. A~ag1da isimlerini zikredecegimiz c;:ah~malan, hakikaten klasik di."1nem Osmanii alimlerinin c;ok yi."1nli.illiglinlin bir gostergesidir.

Eserlerinin dibacelerinde, Mi.isli.imanlann vaktiyle H1ristiyan devletlerden daha gi.ic;lu oldugunu, ancak bir ml.iddetten beri ."ashab-1 ~imal" dedigi Avmpahlann, top ve tlifek gibi

ate~li silahlarda ilerledigini ve Mi.islumanlara galip geldigi, gibi donemin gene! fikrine uygun olarak, harp sanatlanmn zaferler ic;:in gerekli olduguna ve bu sanatlann yapilabilmesi ic;:in hendese bilmenin 6nemi oldugunu vurgulami~tu·.

konularda yazdan bulunmak.'tadtr. Bunlardan ilki dikey duvar saatlerinin Dogu-Batt Yoni."me ''{

Gore Kaytkhk miktarlannm t~spiti iie ilgili yazisidtr. Said Efendi, bu c;ah~mayi kendisiyle

birlikte Humbarac1 Ocagmd~ hoca olan meslekta~1 Abdullah Efendi Muzatieri

el-Bosnavi'den 16 dinlemi~ ve not etmi~tir.

Vakit tayinlerinde camt duvarlanna yerle~tirilmi~ gi.ine~ saatlerinin onemli bir yen

bulunmaktad1r. Bu saatler haztrlamrken dik ogle dogrusunun (meridyenin) kay1khk ol~i.imi.i

saatlerin dogru okunabilmesi i~in gereklidir. Said Efendi, bu ~ah~mada yapmt~ oldugu

hesaplamalan bir duvar saatinin ogle dogmsunun meridyene gore kay1khk nispetini dogm

olarak ortaya koymaktadtr. Ekteki ~ekilde de gori.ilecegi gibi Osmanldarda kullamlan gi.ine~

saatlerinden farkh olarak saat l'den ba~layarak 6'da bitmeyip, Avmpa saatleri gibi sabah 6'da

ba~lay1p ogle l2'de bitmektedir. <;ah~ma aym zamanda dikey duvar saatlerinin

konstruksiyonlan ve -guni.imi.izde muhtemelen unutulmu~ olan- duvara yerle~tirilme usulleri

hakkmda da temel bilgiler ihtiva etmektedir.

Said Efendi'nin bu ~ah~masi, Bat1 biliminin Osmanh di.inyasma giri~i ve onu etkilemesi

hakkmda bize yeni bir yo! daha gostermek.'tedir. Bilindigi l.izere, Osmanltlar Bat1 bilimini l.i<;

ana yoldan aktanm~Iardtr. Birincisi Tercumeler, ikincisi seyahatler, Ll<;i.inci.isi.i ise mi.iesseseler

yoluyladtr. Bu sonuncu yol ise Osmanh Devleti hizmetinde bulunan Avmpahlardan (alim

veya uzman) dogmdari ogrenme yoluyla oldugunu soyleyebiliriz.

Said Efendi'nin bu mecmuada bulunan bir diger <;ah~mas1 ise, hi<;bir ol<;me aleti kullanmadan,

hesap yoluyla ula~Ilamayan mesafelerin hesaplanmasm1 hakkmdaki yaztsJdtr. Bu Humbarac1

Ocag1'nda mi.ihendis hocahg1 zamamnda ve muhtemelen derslerde humbaractlara anlatmak

i<;in haztrlamm~ bir risaledir17. Arap<;a olan ve iki farkh <;izimin yer ald1gt bu <;ah~ma, klasik

16

Abdullah Efend.i el- Muzafferi el-Bosnavi hakkmda fazla bilgi bulunmamah.'tadJ.r. Admdan Bosnali oldugu ve

muhtemelen Ulufeli Humbarac1 Ocag1'mn kumlu~u s1rasmda Bosna'dan geti11ilen Humbarac1lardan biridir.

Miihtedi olmas1 muhtemel Abdullah el- Muzafferi, 1147'de istanbul'a gelm.i~ ve 1149 y!lmda istanbu.l'dan

aynlnu~tJr. (OML T)'ye . ( c.L s. 180) gore Risale

fl

'1-Mesaha adli Tiirk<;:e bir risale yazdJ.g1 ve bu risalenin Said Efendi tarafindan isrinsah edildigi belirtilmi$SC de Risa!e ji'!- Mesaha veya Fasl-1 Mesaha bild A let (Amp<;a) adl1 risaleler Said Efendi'nin kendi <;:ah$maland1r. Abdullah Efendi'nin bilinen iki eseri $ifahen Said Efendi'ye aktard1g1 Duvara jnhira_j:1 Saat-1 Nehdr jstihrac Eyleme Tariki (Si.il. K. Esad Ef. Nr. 37()4, s. S9-93)vc Medardt Vaz' Etmenin Tariki (Si.il. K. Esad Ef. Nr. 3 70,J.. s. 9,J.-95) adh <;:ah$malardtr.

17

Risalcnin sonunda, ''Mehmed Said Mi.ihendis-i Ocag-1 Humbarac1yan" ibaresini kullanmi$tlr. Fasl-1 Mesaha bihi A/at (Arap<;:a) Si.il. K. Esad Ef. Nr. 37tJ4, s. 241.

islam misaha problemlerinden biridir18

Topkapt Sarayt Ml!zesi Kl!tl!phanesinde bulunan Resdil-i Saidiyye'de yer alan hendese ile ilgili risaleleri ise ~unlardtr.

1- Konumuzu te~kil eden ve ileride detayh olarak ele aldtgtmtz Rub'-z

Miiceyyebii'l-Ziilkcm'leyn adh risalesi (vr. l8b-37a).

2- Ruh'-z Miice:yyebii'l-Ziilkcm<;eyn'in kullammt ile ilgili ve donemin sadrazamt EI-Hacc Ahmed Pa~a'mn emriyle haZirladtgt risale (vr. 37b-43a).

3- Pergef-i Nisbenin

i

mali ve Baz1 Burham, ( vr. 68a-71 b)

Said Efendi'nin hendese ve hendese aletleri dt~mdaki konularda da eserler vermi~ oldugunu gonnekteyiz. Bunlar arasmda ktzt Ay~e'nin Kur 'an-z Kerim'i dogru telaffuzuna yardtmct

/

olrnak ic;:in haztrladtgt Tilm1et kitabmt zikretmek gerekir. Tt.irkc;:e'de konusunda ilk oldugunu

belit1tigi eserinde Kuran ok-umada dil, hanc;:ere ve di~lerin yaptsmm etkili oldugunu ~ekiller

c;:izerek goste1mektedir19.

4- Said Efendi'nin Ki§iligi

ilmiye stmfma mensup ve kJrklt medresede mi."tderrislik payesi altm~ olan Said Efendi, matematik, geometri astronomi ve zaman olc;:me, misaha, klit·e-i arz gibi degi~ik riyazi ilimlerde "elsine-i selase"de nesren ve nazmen eser veren, bunun yamnda Kur 'an-z Kerim tilaveti (konusunda Tlirkc;:e yaziimt~ bilinen ilk ornek) konusunda da yazan c;:ok yonlli bir bilirn adamtdtr. Ele aldtgumz ve burada incelemeye c;:ah~ttgHmz eserinden yola c;:tkarak onun

c;:ah~malannda c;:ok titiz oldugunu soyleyebiliriz.

brnek olarak ele aldtgt problemler ozenle sec;:ilmi~, ogretici nitelikte olup, c;:ozi.imlerinde hic;:bir hataya rastlanmamt~ttr.

Ailesine dl.i$kCm bir bilim adamt olan Said Efendi, Franstzca ve Bo$nakc;:a dillerini ogrenmeye

1_~

Donald R. Hill. Jslmnic Science and Engineering, Edinburgh 1993, s. 199-200.

~ah~m1~t1r20_{. Said Efendi birebir ili~kide oldugu yabancilardan (mi.ihtedilerden~}

bilgi

. . .

ah~veri~inde bulunmaktqn. s;ekinmeyen biridir. Ancak onu, ihtiyac;: duyulan sahalarda yeni icatlar yapabilen bjr mi.ihendis oi'arak da tammak gereklidir. Said Efendi ile ilgili en son tarih ise 18 Safer 1171 (19 Eyli.il176,0) tarihidir. Bursal! Mehmed Tahir, OsmanltMiiellifleri'nde

"Sultan Mustafa Camii Muvvakiti 9lan istanbullu Mehmed Said Efendi'nin 1181/1767 y1lmda Mtineccim Musa b. Hasan Nevbaht'm YildiZlann Hareketlerinden zuhur edecek ahkam ve havadis-i kevniye' den bahseden eserini · geni~1eterek terci.ime ettiginden bahsetmektedir"21.

Diger taraftan 1181/1767 senesinde Sultan Mustafa (Laleli) Camii'ne Muvakkit olarak

~marizade (Ha1ifezade) ismail Efendi'nin tayin edilmesi i.izerine Said Efendi ile

~marizade'nin halef-selef oldugu ve Mehmed Said Efendi'nin (1767) y!lmda vefat ettigi hllkmtine vanhm~t1r22.

5-Rub'-I Miiceyyebii'I-Ziilkavseyn (Miisellesiye) adh eserinin tahlili

Eserin istanbul ki.iti.iphanelerinde bilinen iki ni.ishas1 bulunmaktadtr. A. Ad1var'a gore bir diger niishasmm Berlin Kiitiiphanesi Pe11sch katalog'unda 166 nr. kay1thdir. AdiVar, risaleyi

Istanbul kiitiiphanelerinde bulamadigi ic;:in eserde bahsedilen "ihtira'm" ne oldugunun ac;:Ikc;:a anla~Ilamadigmi beli11mektedir23.

Eserin mi.iellif ni.ishas1. TSJviK, H. 1753, v. 18b-36b arasmdad1r. 121111796'da Humbara

Risalesi ad1yla istinsah edilmi~tir. Mi.istensihi belli olmayan bu ni.ishas1 Bi.iyi.ik~ehir Belediyesi

Taksim Atati.irk Kitaphgi, Muallim Cevdet koleksiyonu , nr. K. 145'te kayitlidJr. Baz1 yaznn hatalan d1~mda oldukc;:a giizel bir kopya olan bu ni.ishamn ozellikle renkli c;:izimleri eseri

incelerken c;:ok faydah olmu~tur.

Eser iki safl1ada tamamlamm~ go1iilmektedir. Miiellifin ifadesine gore, 1147/1735 senesinde

"01 ahyanda havanlar makarriyle maskat-1 humbaranm belki kar~Ida mer! olan her nesne ile niizmn meyamndaki mesafe-i tuliyyenin hatt-I mi.istakim llzerinde min-gayr-i kiyas misahas1 ma'lum olmagic;:i.in mi.isellesin bir zii'I ve iki zaviyesi ma'!Um olmak babmda Rub '-t

20

Said Efendi'nin zaman zaman Frans1zca ve Bo~nak clillerinde sistemli olarak kelimelerin Tiirkc;:e kar~Ihklamu

yazd1gll1J gi:irmekteyiz. Buradan onun bu clilleri i:igremneye c;:ah$tJj1Jm si:iyleyebiliriz. Siil. K. Esad Ef. Nr.

3704, s. 379.

:I Bursal! Mehme! Tahir. Osman/1 Miie/!ifleri c. IIL s. 272.

2_{~ OAL T, c. II, s. 530-536. Merhum Cev~t izgi. escrinde Said Efcndi 'yi c;:ok k1sa zikretmekledir. Bk. Osman II}

Miiceyyeb-i Zftlkavseyn i\e mu~~emat bir a\et i.bda' ve keyfryet-i \'mali birkay varak-parede

Ida' olunup lakin alet-i merkumenin isti'mali evvelen mesafe-i mezkure milselles-i mezburun

bir 2:11'1 kllmmaga mevkGf olup bu dahi 'didiyetini

mil~temil

sath-1 milstevi ilzerinde mersum

ve ur;: yliz altm1~ berabere mak~um multezimu's-sthha bir da'ireye tevekkuf etmekle da'ire-i

merkumeyi husUie getirmek n~akdurum olmay1p aJet-i muharrere 'ala haliha kahm~t1".

demekte ve ancak 1149/1737 senesinde " .... Rumeli Kazaskeri Mehmed Piri-zade Efendi'ye

g6stermi~ ve ondan bi.iyuk iltifat ald1gmi soylemektedir. Onun vas1tas1yla ve Silahdar

Aga'nm yardm11yla ihtira'm1 padi~ah I. Mahmud'a takdim etme imkam bulmu~tur. Sultan

Mahmud'un, kendisini "ibtida-i harivle Kad1-zade Ahmed Medrese-i celilesi ihsaniyle"

mukafatlandtrdtgmi belit1mektedir.

Bunun i.izerine "alet-i cedidenin" kullannmna dair bu risaleyi haztrlanu~tlr. Esere daha once

hamlad1gl risaleye ilave olarak "kar~1da mer'i olan her iki nesnenin beynindeki bu'd-1

mesafenin min-gayr-i mikyas k1yas olunmas1 iyin bir mC!sellesin iki z1l' 1yla ortalanndaki bir

zaviyesi ma'lum oldukta baki zaviyeleri ve zll'l yine bu alet-i cedlde ile ma'lum olmasmm

tar!ki ve keyfiyet-i i'mali" de ilave etmi~tir. Boylece eser, bir temhid bir mukaddeme bir

mebde' bir maksc.id bir h/Wme i.izerine tertlb edilmi~tir.

Said Efendi'nin bahsettigi "alet-i cedide" veya musellesiye aleti, iki ayn mekanizmamn

birle~tirilmesinden olu~maktadtr. Her iki cihaz da islam dunyasmda farklt maksadlarla

kullamla gel en geleneksel t.·ilvme hesaplama aletleridir. Bunlardan biri Rub' -1 mi.iceyyep

digeri de avdan 6lymede kullamlan "durbin"'dir24 Said Efendi'nin yeni icad1 ashnda bu iki

aleti bir arada ve bir yerine iki di.irbi.in=teleskop kullanarak daha hassas 6lyt.imler yapmaya

yarayan ve humbaracdar tarafmdan kolayca kullamlabilecek bir tertibat yapm1~ olmas1dir.

Eserinde her nekadar di.irbi.inlerin men~ei ve evsatl hakkmda bilgi bulunmamaktaysa da aym

donemlerde Osmanh miihendislerinin Avrupa'dan getirtilmi~ diirbiinleri kullandtklan ve

bunlarla snm 61yi.imleri yapttklan bilinmektedir25

23

A. Ad1var. Osmanh Tark/erinde l!im, 4. bask!. istanbul 1983, s. 183. 24

D. R. HilL a.g.e .. s. 195-197.

1

s 1840 Bel!,'T"Jt Antla~masmdan soma yeni Osmanh-Avusturya smm ~iziminde Eginli Numan Efendi'n.in dlirblinle kar~1 gmbun ~alt~malanm gozetleycrek Avusturyaltlann ol~i.im aletlerinin bir benzerini yapt1g1 ve

bnmmla suurl<mn tespitinde Avusturyah1ann yapnu$ olduklan hatalan ortaya ~Ikard.!g1m bi1iyomz. Bu hadise

i~i..I1 ilk olarak Prof. Dr. E1ich Prokosch. ("Osmanische Geodiisie tll11 die Mitte des 18. Jahrlumderts", 60

Jahre fhihere Technische Dundes-Lehr- und Versuchsanstalt M('idling 1919-1979. Modling, ) de yazm1~1r.

Bu makalesini bana gondem1e nezaketinde bulundu.k.lan i~in kendilerine buntda te~ekkii.r etmek iste1im. Prof. Prokosch'un Nnrnan Efend.i ve Avustl1rya suur ~izimi konusunda (J'vfol/a und Diplomat, Graz 1972) acll1

eseri daha vardu. Cevat izgi de (Osman!tJIJedreselerinde l!im aclh eserinde (s. 314-318) aym konuya uzunca

7

Burada zikredilen "Miisellesiyeyi veya Rub' -1 rniiceyyebii'l-ziilkavseyn"i, gidilerek veya

ba~ka bir ~ekilde olc;ulerneyecek 'alan uzak rnesafelerin tayinini saglarnak iizere dii~iinii!mii~ bir jeodezi aleti olarak tarif edebiliriz. Aletin bir boli.irnii ac;Ilan tespite, bir boliirnii de tespit edilen ac;Ilann, kenar uzunluklan il~ baglantil1 olarak, trigonornetrik fonksiyonlannm tespitine yarayan Rub' -1 mi.iceyyeptir26.

Bir kenan ve iki ac;:tsl bilinen bir i.ic;:genin diger kenarlannm uzunluklannm hesaplanrnas1 ic;:in

tasarlamm~ alan bu aletin kullamrnm1 ktsaca ~oyle izah edebiliriz.

a) Aletin pan;:alan

Muhit: MC!sellesiye'yi olu~turan bi.iyi.ik daire izade: iki adet olmak Uzere irtifa gonyesi Fuls: iki adet metal pul (segman)

Nutak: Ku~ak

Sar: Ku~ak i.isti.ine gec;irilen kapak Sehpa: Sehpa

Mihver: Civi

Dlirblin: iki adet diirbi.in Zemin Terazisi

Hayt: Renkli ip (farkli renkte alt1 tane)

Alet, muhit denilen ve dort e~it c;eyrek daireden olu~an bir dairedir. Bu dort c;eyrek dairenin her biri soldan saga ve sagdan sola olmak Uzere "ebced" hesab1yla ba~tan ba~a derecelenmi~tir. Mihver'in i.izerine rnerkezde birbiri iisti.ine bir c;:ivi ile tutturuhm1~, "izade denilen iki gonye bulunrnaktad1r. Bu gonyelerin bir taraf1 muhit'in c;:aptyla c;:akl~tm~t1r.

"miinas1f' denilen iki ucu dairenin derecelerini yan yanya kesrnektedir. Bu gonyelerin her birine paralel ve nutak denilen yuvalann ic;inde birer cli.irbi.in bulunmaktaciJr ki bunlar hedefe yoneltilmi~tir. Dlirbi.inlerin bakilan k1smma "reis" (ba~) cetvel tarafma da "zeneb" (kuyruk) k1sm1 clenilir. Her iki gl.1nyenin altma "fuls" tabir olunan iki pul (segman) konulmu~tur ve 26

Rub' -1 Miiceyyep hakkmda bk. Atilla Bir, "Zamam Belirlemeye Yarayan Aletler" ,Osman/1 Jmparatorht.{fu 'nun

Dont.ffu, editor. Kazun (ec;;en, istanbul Biiyiik~ehir belediyesi (iSKi) yay. Istanbul 1999, 265-269. Aynca,

Remzi Demir, "Eski Bir Hesap Aleti: Rub'u'I-Miiceyyeb ve Takiyiiddin ibn Marnf'm1 ''Rub'u'l-Miiceyyeble

bunlann birine kirmiZI ve .d,igerine de ye§il "hayt" ip baglanmi§tir. Biltiln bunlar "fers" denilen

;

bir nesne ile dairenin ilst ve altmdan siki§tmlmi§tir

Ceyb-i Zttlkavseyn, dairenin ci.iyupu ile dolu alan c;:eyrek dairedir. Bu daireyi c;:evreleyen iki yanyap ve bir mb'u muhit (c;:eyrek daire) bulunmaktadrr. Bunun sag tarafindaki yanc;:apa "miittemim" (kosinils yanc;ap1) sol tarafmdaki yanc;apa " Ceyb-i tamam"(sinus yanc;ap1) denilmektedir. ikisi de 85 dereceye boli.inmil§tilr ve dereceler merkezden ba~layarak m1maktad1r.

Ceyrek daireye irtifa yay1 denilir ve derecelendirilmesi mi.ittemim'den ba§latilmi§tir. Kutup noktas1 ise Ceyb-i tamamm 60. derecesinde bulunan bir deliktir. Burada da san renkte bir ip bulunmaktad1r ve buna hayt-I kutub (kutup ipi) denilir. Kutuptan merkeze vanncaya kadar boliinen klsJmlar kutba gore ceyb-i tamamd1r ve kutuptan irtifa yaymm 45. Derecesine inen diiz dogruya "sittini" ad1 verilir. 60 dereceye boli.inmi.i~tilr ve ba~langJCI kutup noktas1d1r. Kutup noktasmdan i11ifa yaymm sonuna kadar alan klsma "zaid" ad1 verilir ve 15 dereceye

boiOnmO~tur. Sittini'nin sonundan merkeze kadar kutup i.izerine c;:izilen yaya "kavs-1 dahil" (ic;:

yay) denilir ve merkezden ba§layan 90 dereceye bc1li.'Lnmu~tur. Yukarda zikredilen derecelerin tamam1 muhit derecelerinde oldugu gibi alt1 dakikaya taksim edilmi§tir.

irtifa yayma mi.ittemim men dogndara "cuyub-1 makuse", ceyb-i tamam'dan c;:ekilen dogmlara ise "ci.iyub-t menkuse"; sittini'den ic; yaya ula~an dogrulara da "ci.iyub-t mebsuta" (basit ceybler) denir. Ba~langic;:lan ve say1lan derecelere bagimhdir.

b) "M iisellesiye" nin Kullamh~1

OI~CIIecek mesafenin "Naztr" tarafma (bakllan nokta) "men§e'" noktas1; "mer'i" tarafma (gi.:irtden noha veya hedef) ise "muhit" denir. Sehpa men§e' noh.'iasma konur. Musellesiye sehpanm tam ortasma gelecek ~ekilde yerle§tirilir. Zemin terazisi yard11myla musellesiyenin tam olarak duz olmast saglamr.

Sehpan1n c;:eki.il dogrultusundan mi.isait yone dogn.1 "zira-t ma" ile istenilen olc;ude bir mesafeye "vasat" noktasma gori.ilmeye elveri§li bir obje yerle~tirilir. Bu mesafenin miktan kaydedilip i.ic;:genin bilinen kenan olarak kabul edilir. Daha sonra mi.isellesiyenin bir di.irbi.ini.i muhite dogru diger durbi.inu vasat noktasmdaki objeye dogru yonlendirilip ve muhit ile vasat

noktas1 goriiliinceye kadar gonyeler hareket ettirilir. Boylece hedef ile bilinen kenar arasmda

\~

bir a<;:I meydana gelir. Gonyelerin "ba( veya "kuyruk" kistmlan arasmdaki mi.inasstflann muhit uzerinde kat ettikleri dereteler men~e noktasmm ac;:tsi olur ve buraya sehpamn c;:eki.il dogrultusuna goiiilebilen ikinci b1r obje konur.

Sehpa vasat noktasma ta~marak daha once yapildJgJ gibi mlisellesiye dilz bir ~ekilde sehpamn tam ortasma yerle~tirilir. Aym olc;:me i~lemi tekrarlanarak vasat noktasmm da ac;:1si tespit edilir. Boylece iki ac;:JsJ ve bir kenan bilinen bir lic;:gen elde edilmi~ olur. Buradan bilinmeyen iki kenann uzunlugu ve dolaytstyla da hedef noktasmm mesafesi tespit edilmi~ olur.

Said Efendi bu bollimi.i "mtihim" kayd1yla bir not ile bitirmi~tir. "malum olmak gerektir ki daima bu iki zaviye-i malume cem olunup yiiz seksenden ihrac;: olunsa baki kalan, zaviye-i muhit olur" Bilinmeyen iki kenann hesaplanmasm1 izah ettigi "Maksad" boli.imil ile devam.

eden risalenin sonunda konu ile ilgili ~ekil ve c;:izimler yer almaktadtr.

c)Ornek problemler

Said Efendi alt1 farkh ornek ele ahm~ ve her omek ic;:in bir bazen de birden fazla c;:omm yolu onermi~tir. Orneklerde once teoriyi, daha sonra ispatm1 ve en son olarak da c;:ommiinii

venni~tir. <;oziimler daha once de belitttigimiz gibi hatasiZdtr. Anca baz1 trigonometrik

fonksiyonlarda virgi.'Ilden sonra sadece dort basamak yuri.ittiigi.'Jnden sonuc;:larda virgi.'Jlden sonra c;:ok ci.izi farkhhklar goze c;:arpmaktad1r.

El ald1gi t.1rnekler dikkatli sec;:ilmi~ ve kullamcmm en kolay ve en dogm t.1lc;:i.imi.i yapmasma

imkan saglayacak ~ekildedir. <;tmkct c;:ogu zaman "men~e"' ac;:IsmJ kullanJCI kendi tespit etme imkanma sahiptir. Said Efendi ilk olarak men~e', "vasat" ve "muhit" ac;:tsi 90 derece alan olc;:iimler ic;:in i~lemler venni~tir. ikinci olarak, geni~ ac;:th olc;:i.imler ic;:in, iic;:uncti olarak dar

ac;:Ilt olc;:i.imler ic;:in i~lemler venni~tir. Eserin zeyl ktsmmda ise kar~tda goti.ilen iki farkh hedef

II. BOliim

Bismillahi rra h man ni rr a him

[18b] HutG.t-1 hamd" u sipas-1 bi kiyas-1 tevhid-i esas ki, aktar-1 deva'ir-i Muhammed enfasiden harice ve huyftt-J medh i.i sena-y1 d1has-1 temcid-i misas ki aktab-t kuds-i !nasa daricedir Cenab-1 mebde'-i ev-vel-i illeti.i'l-'ilel vacibti'l-vticfld mtifizu'l-hayr

ve'l-cud hazretlerinin saha-y1 la nihaye-i ezelilerinde

mebsuta ve merkez-i zat-1 minhu'l-bidayeti ve ileyhi'n-nihaye-i ezlllerinde mebsflta ve merkez-i

zat-1 minneti.i'l-bidayeti ve'l-bi'n-nihaye

lemyezelilerine merbutad1r. Salat-1 'uzma ve selam-1 evfii men~e'-i 1dla'i.i'l-huda mi.ittemim-i

derecati'l-'izz ve'l- 'ula vas1l-1 kabe kavseyn ev edna seyyid-i

enbiya sened-i asfiya habib-i HUda Muhammed

Mustafa 'aleyhi efdalU't-tehaya hazretlerine ve al U ashab ve etba' -1 ba safalanna ~ayeste ve menutadtr.

Ve Ba'du \=tinki perveri~-yafte-i seray-1 hald<:-1

tevhid olan timmet-i Muhammediye'nin alem-var-1

serefraz ve beyne sairi' 1-'timem memduh ve mtimtaz olmalan gazavat-1 nusret-~iarlarda miirde-i kiiffar-1 hakisfm tu'me-i ~em~ir-i abdar etmekle miisebbib oldugu La yestevf'l-kiiidL1n min el-mii 'nLinfn gayri-uli 'z-zarar ve 'l-miicG.hidin

fi

sebfli 'l-lah bi emvalihim ve enfusihim. fazzala 'l-lG.hu 'l-miicG.hidfn bi emvcdihim ve enfusihim 'ale' l-kiiidfn dereceten

(IV/en-Nisa 95) Ayet-i kerlmesiyle mliberhen ve keyf-i cihad tavr-1 ma'hud ve tarz-1 mahdud ile

mukayyed olmaytp belki ne vech ile

miimkinii'l-viisul ve sehlii'l-hiisul olursa dii~men-i bed-karin-i dini kahr u hezm etmek cell-i murad oldugu el-harbu hud'atiin hadis-i ~erifiyle miibeyyendir. Labud her a'sar u aktann iktizasma miHayim heye'tle

mukabe-le-i husama' ve her e~ya' u akvamm i~tihasma

mu-kavim aHitla mukatele-i a' da ktlmak lazime-i

zim-met-i cihandari ve 'adet-i hasene-i ~ehriyaridir.

Feli-zalik bu kam-1 nusret-karinde e~edd-i 'udat-1 ehl-i

-<:&: [19a] asha.b-1 $imal esna'-i cidallerini tir i.i siper ve t1g u teberden tahllye ve top ve ti.ifenk ve humbara ile tahllye eylediklerinden Asakir-i MansO.re-i islamiye'de dahi eslihft-i mezklirelerin isti'mali mu'teber ve sinin-i ma'dfldeden beri.i erbab-1 top ve

ti.ifenk birer ocag-1 mi.istakil ve zir-i cema'atlerinde boli.ik boli.ik odalar i'tibariyle muntazaman cenk e.degelip lakin alat-1 humbara hin-i muhasarada

taz-yik-1 di.i~man ve bir vechile dest-res olunmayan ki-la'-1 mi.irtefi'alara atq-efken oldugundan sairinden nefi kesir ve i'tibara seza i.i ~ayeste olmas1yla bile ila yevrnina haza kemahO.ve hakkahu nizam-yafte olmamagla hala sultan-1 selatini'l-i.imem malik-i memaliki'l-'Arab ve'l-'Acem bas1t-1 eyadi'l-kerem

nasib-i rayati'l-himem sahibli'l-'ilm ve'l-hilm ve' l-hikem Halifeti..i'l-lahi-Ta'ala fi'l-'alem ~ehin~ah-1

enci.im-sipah rna' deletpenah-1 ~evket destgah-1 nasu·-1 i'la-i kelimetu'l-lah ~im~ir-zed-i nasnm minallah memduhi.i'l-fi'al mahmudu'l-h1sal miistecmiu' l-mehamid ve'l-kemal mlistev'ib-i su'O.di'l-ahyan

ve'l-ahval hamili'l-'izz ve'l-cah ve'l-celal mahl'l-bagy ve'l-ki.ifr ve'l-dalal olan ~evketlii 'azametli.i kudretli.i mehabetli.i nusretli.i kerametli.i hi.inldnm1z

padi~ah-1 zemin i.i zeman e's-sultan ibni's-sultan

ibni's-sultan es-sultan el-Gazi MahmO.d Hftn ibni's

-sultan Mustafa Han ibni's- Sultan Mehmed Han ebbed-Allah eyyame devletihi ve eyyede a'lame

nusretihi ve ~eyyede erkane saltanatihi rna

kerrera'l-cedidan hazretleri fenn-i humbara ashabmm dahi mi.istakilen bir ocak olmasma murad-1 hi.imayunlanm ma'tuf buyurup bin yi.iz kuk yedi senesi Sa'ban-1 ~e­

rifi gurresinde ba-hatt-1 hi.imayun-1 $evket-maknln

$urO.tunda me~ruh oldugu vech i.izere nizam ve

canib-i Oski.idar'da me~talan ta'yln ve tetmim-i

'u-murlannda ihtimam olundukta ilm-i hesap ve hend

e-se ve fenn-i merkumun mevkufun 'aleyhi olmagla bu

az'af-i 'ibad-1 turab-1 ekda.m-1 'ubbad cuyende-i ke -rem-cevad Mehmed Said ibn-i el-Hacc Mahmudu' l-med'uvv ~

\&

[19b] bi-Mtifti-zade-i Bey~ehri sfmehuma' AIHl.hu Ta'ala 'an el-hadisi'd-dehri ve'l-vaz'i'l-kahri ve

haffahuma bi'l-ltitfi's-s1rri ve'i-'avni'l-cehri bende-leri me~ta-y1 mezkUrda ta'lim-i he:qdese hizmetiyle

me'mur ve 'ala meratib-i ezhan.ihim tethim-i

miihimmelerinde sarf-1 makdur o];unmu~tu. 01

ahyanda havanlar makarriyle maskat-1 humbaranm belki kar~1da meri olan her nesne ile .. nazmn

meyamndaki mesafe-i tuliyyenin hatt-1 mtistak1m

u-zerinde min-gayr-i kiyas misahas1 ma'l{lm

olmag1ytin mtisellesin bir Z1l'1 ve iki zaviyesi

ma'!Um olmak babmda Rub '-z Jvfiiceyyeb-i Zulkavseyn ile mustemat bir i:Uet ibda' ve keyfiyet-i

i'ma!i birkac; varak-parede ida' olunup lakin ~l.let-i

merkumenin isti 'mali evvelen mesafe-i mezkC!re

mliselles-i mezburun bir z1l'I kilmmaga mevkuf olup

bu dahi '1dadiyetini mti~temil sath-1 mtistevi

i.izerin-de mersf1m ve tic; ytiz altm1~ berabere maksum

mi.iltezimti's-s1hha bir da'ireye tevekkuf etmekle

da'ire-i merkilmeyi husUle getirmek makdurum ol-may1p il.let-i muharrere 'ala haliha kalrm~t1. I~bu bin

yliz lmk dokuz senes1 ~ehr-i

Zilkadetti'l-mi.ibarekesinde Rub '-z Jvfa 'h{id Risalesi ile vahidu'

d-dehr feridu'l-'asr mefharu'l-efadil menba'-i

cedavili' l-feza' il mi.itemmim-i mehil.midti'~-~email

mi.ikemmil-i ma'arifi.i'l-haric ve'd-dahil

mecma'i.i'l-bahreyni'l-batm ve'z-zahir mi.iecla-i mehasinti'l-mezahir 'arif-i ldmil 'alim-i 'akil bi 's-s1dk

ve'l-istildime imam-1 sultan! ve pesendide-i dide-i

cihanbani olup sene-i lahika Saferu'l-haynnda

miistenid-i mesned-i sadr-1 vala-y1 Rum olan

Mevlai.i'l-mavalii.i's-s-a'ade Mehmed Piri-zade Efen-di Hazretleri 'nin manzf1r-I sa'adetleri buyruldukta

'ayn-i iltifatlanyla nikran ve hi.isn-i telakki-i bi' !-kabul buyurup nihade-i pi~-i barigah-1 hazret-i

padi-~ah-1 a'zam ve ifftde-i hak-i dergah-1 cenab-1 $ehin~ah-t muazzam buyurduklannda tab' -1 selim ve

kfid-1 sultan! ve zihn-i mi.istak1m-nikad-t hakanilerine da' ire-i merkumenin vucC!d-pezlr

olma-Sll11 si.inl1h etmekle ~ekl-i da'ireyi resm edip derC!n-1

('

'%:

[20a] bi'l-fi'il Silahdar-1 ~ehriyari olan bir zat-1 semiyy-i simat-surude-srffit-1 semahat-nihad-1 letafet

-'itiyad-sa'adet ahter-i nekavet-perver nGr-i fitnat

nasiyesinde bahir hur-i necabet-simasmda zahir

nitak-1 s1dk-1 bend-i hizmet-i ~ehriyari ~ayeste-i ilti-fat-1 cihandari hasib i.i nesib edib i.i necib ve cud-1 pi.ircud-1 mes'ud huzuruna 'arz eylemem babmda

fa-211-1 mi.i~arunileyh hazretlerinin nutk-1 emr-uslublan sudur bulmagla bi'l-ita'a ~erefyab-1 zeyl-i latlfleri oldugumdan da'ire-i marru'z-zikr rub' -I sab1ki ihtiva

ve 'izadeteyn i.izerine hedefeler makamma ka' im iki

durbin vaz'1yla bir aletden mebde' ve maksad husUle gelmek vechi i.izre masnu' oluna deyi.i me'mflr ve

eltaf-1 la nihaye-i husrevaniyeden ibtida-i hari<;le Kad1-zade Ahmed Medrese-i celilesi ihsaniyle mes-rur olup imtisalen li emrihi'l-muta' me'mur-1

mez-kura ~urn' olundugu hasebiyle alet-i cedidenin dahi keyfiyet-i isti'malini tahrire hacet hissetmegin te~ek­ ki.iri.i'l-in'amihi'l-cezil risale-i evveli kendiden ci.izi.i

olmak ~art1yla bu risale-i enikanm dahi cem' u tehzibine ~urG' olunup ve kar~1da mer'i olan her iki nesnenin beynindeki bu'd-1 mesafenin min-gayr-i mikyas kiyas olunmas1 i<;in bir mi.isellesin iki zil'iyla ortalanndaki bir zaviyesi ma'lum oldukta baki

zavi-yeleri ve :Z:1l'1 yine bu alet-i ced'ide ile ma'li:nn

olma-smm tariki ve keyfiyet-i i'mali dahi zeyl \(Jbmp bir temhid bir mukaddeme bir mebde' bir maksad bir

hatime i.izerine tertibine sarf-1 makdi:1r ve pi~gah-1

si.idde-i seniyye-i si.ileymaniyelerine tuhfe-i mClr

ki-hndL Merahim-i 'aliyye-i 'alem-~umullerinden

me'mulen mesu'ldi.ir ki bu ~ey' -i na<;iz hadd-!

zatJn-da her ne kadar kem-kadr-1 pi.ir-kusur ise de di.irbln-i pertev-'ayn-i i'tibarlannda ces'imt.i'l-mikdar ve

u' yflbu mestflr buyurulup her ayb ki Sultan-1

{h [20b] manruku kabUl-1 hiimaylinlanyla b~yne'l­

efaztl namver ve me$hG.r ve bu <;:trag-I efrG.hte-i abd-i

dai-i huh1s-mahsurlann $em'-i $ahi-v.ar e$i'a-pa$ ve

~u'ledarbuyururlar. Ve"min Alldhi Tq'ala et-tevfik ve

bi-yedihi ez-zimmetu 'l-tahkfk Temhid jsbat

mesa-i'linde mu 'ayyen alan e$yd beyanmda~· Nokta: Sol

kabil i~arettir ki hi<;: bir tiirlii kismet kabul etmeye. Hatt: Ancak bir cihetten kismet kabUl ede nihayeti

nokta olur hattm dogmsuna (A) miistakim; egrisine mi.inhani derler, bunlan iki noktayt vasl eden hurutun

aksiin evvelki, olmayan ikinci demekle ve gayri

vechile ta'rif ederler; mi.lnhani dahi ya (B)

perkarldir ki rna' rG.ftur ya ( C)gayr-i perkarldir ve

iki hat tarafeyninden ila gayri'n-nihaye med

olunsa-lar eger miitelaki olurlarsa (D) miitesamitan derler

eger olmazlarsa (E) miitevaziyan derler Sath: iki

cihetten kismet kabul ede nihayeti hat ya[ da] nokta

olur; sathm di.lzi.lne (V) miistevl ma'dasma (Z)

gayr-i miistevl derler ve gayr-i mtistevinin yumrusuna

muhaddeb (H) <;ukuruna muka'ar (T) derler.

Zavi-ye-i musattiha: iki hat bir hat olmaks1zm bir

nokta-da iltildi ettiklerinde hasd alan ko~edir; baz1 miistakimii '1-hatteyndir bazlSl degildir (H) K.i be~

nev'idir. Ml.istakim bi'l-muhaddeb, mtistakim bi'

l-muka'ar, muhaddeyn, muka'areyn, muhaddeb

bi'l-muka'ar. Kai'me: Bir mi.istakimin bir ahar

mi.ista-kim iizerine klyammdan iki tarafmda peyda olup birbirine beraber olan iki zaviyenin biridir. Bu

mi.is-taklmlerin herbiri ahann iizerine (H) 'amGddur (T)

Miinferice: mutlaka ka'imeden biiyi.ik olan zaviye-dir. (Y) Hadde: mutlaka ka'imeden kii<;i.ik olan zavi

-yedir. Yani bu ikisi gerekse mi.istakimii'l-hatteyn

ol-sunlar gerekse olmasmlar ka'imeye beraber olan her

zaviye ka'imedir ve dahi bazl zaviye bazt uhranm

indinde vaz' olunmak hasebiyle alt1 kistmdtr. Miiteldibilatan, Miitebadilatan, Miiteiakiyatan, Miitenaliyatan, Dahilatan Miitekatl'atan MeseHi:

%: [21a] (CD EZ) :Zil'lanm (AB) miistak1mi 'amflden olmak i.izere (HI) noktalannda kat' eylese bu (~ekil

YC); be~ evvelki klsma misal-i istihrac olunur.

Amma miitekabilatan i.i<;: nevidir. Evvelki (AHD

CHB) ikinci (ZCD ZED) ve U<;:Unci.i (AHC ATZ) za

-viyeleridir. U<;:i.incUye dahile ve harice dahi derler. Miitebadilatan, (CHB, ETA) zaviyeleridir. lYiiitelakiyatan ancak bir nokta i.izerinde mi.ilakat

e-den zaviyelerdir. (CHB AHD) zaviyeleri gibi;

miitetaliyatan (DCB CHB) zaviyeleridir. Dahilatan

(DHB EDC) zaviyeleridir. Ve amma miitekati'atan

B noktasmdan BA BC BD BE hatlan ~u (Y A) (~ekli)

vechile ihra<;: olunsalar ABC, DBE zaviyeleri olur. Sekil: bir ya ziyade had ile mahdud olandtr. Hadd: nihayete derler. Satlu ihata eden batt ya fakat miin-hanfdir ya fakat miistakimdir, ya miilntez.if:dir.

J\lliin-hanf bir ve ziyade olur. Miimtezif: birden z)yade,

miistakzm ikiden ziyade olmak laz1mdtr. Her birinin

enva't var. Maksud-1 risaleye mua'yyen olanlar zilu

olunsun (~ekil YC). Da'ire: bir pergari ihata ettigi sat1ht1r. Sol vechile ki derununda bir nokta farz olu-nup ol noktadan pergariye <;:ekilen ml.istak1mler ciimle beraber ola ol pergariye (~ekil YB) muhit,

paresine (~ekil YC) kavis, noktaya (Sekil YB) mer-kez, mi.istak1mlerin herbirine (Sekil YB) msf-1 kutr denilir. Her iki msf-1 kutr ile msf-1 muhitin muhati (YD) nlSlf da'iredir. Bu ikisi (YD) kutrdur ve iki msf kutr ile msf muhitten noksamn mi.ihat1 k1t'a-1 asgar (YE) ve msf-1 muhitten ziyadenin mi.ihat1 k1t'a-1 ekber (YE) dir. iki kutr zaviye-i ka'ime iizere

mi.itekat1' olsalar (YB) terbi' denilir ki da'ireyi dort berabere taksim ederler. Herbiri (YB) rubu' da'iredir. Da'ireyi biiyi.ik ki.ic;;iik iki klsun eden mi.istak1me (YV) veter ve ktstmlann biiyi.igiine k1t'a-1 kebir'i ki.ic;;iigiine k1t'a-1 sag1r'i derler (YV).

~ [21b]Veterin msf1, kavs-i asgi).pmn (YV) ceyb-i mlistevlsidir. Ceyb-i miisteviden msf-1 kavse 'amud olan miistakime (YV) sehlm ve (YV) ceyb-i makus derler. N1sf-1 kutra (YB) ceyb-i mutlak (VB) ve

sittini ve (BY) ceyb-i tamam denilir ki eaz1m-1

cuyfrb ve sehamd1r. Altm1~ derece i'tibar olunur.

Muhit Da'ire:

De;;

yiiz altm1~ derece i'tibar olunup,

msf1 yi.iz seksen, rub'u doksan derece olur. Bu hesap lizere zaviyelerin kebir ve sagiri ma'lum (YZ) olur. Zira ka'ime doksan derecedir. Gayet-i miinferece yi.izseksen dereceye balig olmaz. Miiselles uc; mi.is-tak!m[in] ihata eyledigi satiht1r.

De;;

zaviyesi vard1r ki iki kif imeye beraberdir. Y ani iic;i.i yi.izseksen derece-dir. Bu miistakimlerin herbiri miisellesin ve tarafla-nnda olan zaviyelerin Zll 'Idlr ve kar~Jsmdaki zaviye-nin veteridir ve dahi ikisine birden sakin denilip i.i-9iinci.isi.ine ka'ide denilir. Mi.isellesin zaviyelerinden biri l<:a'ime olursa. (~ekil YC) Ka'imii'z-zevaya,

mtitekabilatan olan zaviyeler beraberdir. Makale-i mezkureden (LC) ~ekliyle (£=5) ~

-\& [22a]ve yine tekatr'lardan harice olup birbirlerine

kar~r olan (KD) her iki zaviyeler dahi beraberlerdir. Bu ~ekle mesele-i evvelinin i'anesiyle (~ekil V) her mi.isellesin zrl'r (KH) etvali zaviye-i uzmasrm veterler . Bu makalenin BC ~ekliyle (Z) her ml.iselle-sin bir zaviyeml.iselle-sinin tamamr obi.ir zaviyelerinin her bi

-rinden (KV) bi.iyi.ikti.ir. Bu makalenin bu ~ekliyle C ve her iki zaviyesi iki ka'imeden (KV) ki.i<;tiktl.ir. Bu makalenin (YZ) ~ekliyle (T) ve her i.i<; zaviyesi iki

(KV) bi'imeye beraberdirler. Burhan-1 mev'udun

Li-<;Lincl.l mukaddemesiyle (Y) ve her iki zaviyesi

i.i<;i.in-ci.ini.in tamamma (KV) beraberdir. ve bunlann i'anesiyle (Y A) her mi.isellesin iki :Z1l'1 ve ortalannda

(KZ) olan zaviyesi ahar mi.isellesin iki z1l'1 ve

ortala-nnda olan bir zaviyeye nazir nazire beraber olsa baki

z1l' ian ve zaviyeler kezalik beraberlerdir ve mi.iselles

ml.lselles gibidir. Bunun (D) ~ekliyle (YB) her

ml.i-sellesin (KZ) iki zaviyesi ve bir z11'1 ahar mi.isellesin

(KC) zaviyeleri nazir nazire beraber olsa baki

zavi-yeler ve Zll'lar kezalik beraberlerdir. Ve mi.iselles

muselles gibidir. Bunun (KV) ~ekliyle (KC) iki

mi.i-sellesin (KC) zaviyeleri nazir nazire beraber olsa

Zll'lan kezalik mi.itenasip olur. Altmc1 makalenin

(D) ~ekliyle. Mukaddime Esami-i rl.isum

beyanmda-drr. (KT) Miisellesiye: Alet-i cedidenin ismidir. (L)

Sehpa: Mi.isellesiye kendi i.izerine vaz' olunacak i.i<;

ayakh belden yukan yi.iksek nesnedir. Bu resimde

muhit musellesiyeyi ihata eden da'iredir. ($-S =360°)

dereceye ve her derece (V=6) dakikaya kismet olun-mu~tur ve dort rub'u i.izerine terbi' olunup her

rub 'un kavsinin adedi sagdan sola ve sol dan saga

ebced harfiyle ba~tan ba~a yad1lml~tlr. Hesab-1

ebced budur. Elif= 1, be=2, cim=3, dal=4, he=S, vav=6, zel=7, ha=8, tz=9, ye=!O, kef=20, lmn=30, mim=40, nun=SO, sin=60, ayn=70, fe=80, sat=90, kaf= I 00, ra=200, ,szn =300, te=400, se=SOO, hz=600, z.in=700, dat=800, zz=900, gayn= I 000. Bunlar

mlif-redattdrr. Bu gibi ~

~ [22b] ye+be=l2, kaftkef+cim=l23, gayn+ re+

lam +tz= 123 9 ill a bin in kerratl i.izerine takdim olu-nup bu gibi be+gayn =2000, ye +gayn-+lam =1030,

1111

+

gayn+re+re=300044 cim dame11siz ya makus ve bi nokta ve nun ve kajin noktalan mi.iltezim ve za

ile ra mn suretleri mahruz ve sa'ir hmufun iltibas

noktalanyla def olunur. Mihver: merkezdeki

<;ivi-dir. Izadeler: M1stara gibi iki pirin<; tahtad1r ki mih-vere bir biri i.isti.ine ge<;mi~lerdir. Birer taraf1 kutra

muntab1kt1r. Munass1f denilir iki~er u<;lan muhitin

derecelerini msfiyet i.izere kat' eder; her birinin

ha-reketine tab' i ve munass1fma mi.ivazi birer durbin vaz' olunmu~tur ki hedefe makamma ka'imlerdir.

Her bir 1zadeden di.irbi.ini.in mi.ird-mek tarafmda olan

ucuna re's, 1star tarafmda olan ucuna zeneb tabir

o-lunur Fiils: Izadeler altmda mihvere ge<;mi~ iki

pul-dur ki, her birine birer hayt ge<;irilmi~tir ki hayt-1 merkez denilir. imtiyaz i<;:in biri kmmz1, biri ye~il

olmak mtinasibtir. Nutaklar Dtirblnlerin haneleridir

Sar:

Nutaklar iizerine konulan kapaktu- Fers: Ci.im-leyi s1kl~t1rmak i<;:in mihverin §.la ve eskaline

ge<;iri-len nesnelerdir. Ceyb-i zulkavseyn: Da' irenin

cuyubla malu olan rub'udur. Bu rub'u ihata eden iki

msf-1 kutr ve bir rub' -1 muhittir. Sag taraftaki msf-1

kutra mtitemmim sol taraftaki msf-1 kutra ceyb-i tamam denilir ikisi dahi FE (85") dereceye taksim olunmu~tur. Evvelleri merkezdendir ve rub'u muhite kavs-i irtifa' denilir. Evveli mi.ittemimdendir. Kutb: ceyb-i tamamm

S

(60°) derecesindeki deliktir. Bunda

dahi bir hayt vard1r ki, hayt-1 kutb denilir. San olsa ensab olur. U<; haytm her birinde iki~er miirl vard1r. Bu ma'nlftur. Kutuptan merkeze vannca olan

mi.is-taklm kutba gore dahi ceyb-i tamamd1r ve kutuptan kavs-i irtifa'm

ME

(45") derecesine inen mi.istakime

sitinni denilir.

S

(60°) dereceye krsmet olunmu~tur.

Evveli kutuptand1r. Kutuptan kavs-i irtifa' ahirine vannca ~

-<:& [23a] za.i'd tabir olunur. KE (25") derecedir. Sittini ahirinden merkeze vannca kutup i.izerine 9i-zilen kavse kavs-i dahil denilir. Sa=(90°) derecedir

ve evveli merkezdendir. Bu zikrolunan derecelerin

ci.imlesi dahi muhit dereceleri gibi alt1~ar dakikaya taksim olunup adetleri evvelden ahire ve ahirden

ev-vele ba~tan ba~a yazrlm1~t1r.

Kavs-i irtifa' a mi.ittemim derecelerinden ni.izCil eden mi.istak1mlere cuyfib-1 ma'kuse; ceyb-i tamam dere-celerinden ni.izul eden mi.istak1mlere cuyfib-1 menkfise;[ sittiniden kavs-i dahile vas1l olan mi.is-tak1mlere cuyub-1 mebsfita denilir. Evvelleri ve a

-detleri dereceye tabidir. Mebde: Mesahiisz muriid

olunan mesafe-i tuliyye iki zaviyesiyle bir izl 'z

ma-lum alan miisellesden bir izl' yapmamn tarikidir.

Evvela mesafe-i tliliyyenin naz1rdan tarafma men~e',

merl'den tarafma muhit tesmiye olunur. Men$e'e

sehpa nasp olunup, hakk-1 vasatma mi.isellesiye vaz'

olunur ve zemin terazisi (LA) ile gayet di.iz k1llmr ve

sehpamn miskiitii'l-hacerinden mi.imki.in olan

ci-hete dogn.l z1ra'-1

rna

ile murad mikdan mesaha ve nihayetine vasat tabir olunup ru'iyete salih bir a la-met nasb olunur ve mikdar-1 mezbur h1fz olunup,

zil'-I malum denilir. Badehu mi.isellesiyenin bir di.ir-bi.ini.i muhite dogru bir di.irbi.ini.i aHimet-i vasata dogru tevci'h ve nazar olunup tahr!k olunur, ta muhit ve alamet-i vasat gi:iri.ini.ip men$e'de bir zaviye hast! olur; ki bir zrl'1 mesafe-i tliliyyeye muntabrk ~ua'-1

basri ve bir zrl'1 z1l'-1 ma'lfnna muntab1k $ua'-1 basri olur. 01 halde 1Zadelerin ya re'sleri ya zenublan

ma'beyninde munass1flann muhitten kat' ettigi

dere-celer men~e' zaviyesinin mikdan olur. Bu mikdar

dahi h1fz olunup zaviye-i men~e' ma'Jfnn olur BA.

Badehu sehpanm miskati.i'l-hacerine alamet-i vasat gibi bir alamet-i diger nasb olunup,

<& [23b] sehpa ile mtisellesiye vasata nakl olunur ve ~)

sehpamn miskatti'l-haceri alamet-i vasatm yerine

muhazi gelmek $art1yla vasata ikame olunup

mi.isellesiye ka'l-evvel tizerine vaz' .olunur ve yine

dlirbi.ini.in biri ile muhit cihetine ve biri ile alamet-i

men~e' cihetine nazar olunup gortintirrce idare

olu-nur; ta vasatta dahi bir zaviye peyda olur ki bir Z1l'1

2:11'-1 ma'luma muntab1k ~ua'-y1 basri ve z1l'.-1 ahiri

zaviye-i men~e'nin veterine mutab1k ~ua' -y1 basri olur. 01 halde dahi 1zadelerin ya re'sleri ya zenublan

ka'l-evvel kat' ettigi dereceler zaviye-i vasatm mikdan olmak vech tizere h1fz olunup, zaviye-i vasat

dahi ma'lume olur. Bu gibi LC Pes bir mi.iselles LD

has!l olurki bir zaviyesi men~e' de ikinci zaviyesi

va-satta ve bunlar ma'lume ve ii<;iinci.i zaviyesi muhitte

olur. Ve bir :Z1l' 1 men~e' ile vas at mabeyni olur ki

z!l'-1 ma'lumdur. i:kinci 2:11' men~e' ile muhit

ma-beyni olur ki mesafe-i ti1liyyedir. U<;Unci.l 2:11'1 vasat

ile muhit mabeyni olurki veter-i men~e'dir.

Mi.ihimme; ma'lfim olmak gerektir ki daima bu iki

zaviye-i ma'lllme cern' olunup yiiz seksenden ihra<;

olunsa baki kalan, zaviye-i muhitin mikdfm olur ve

mi.iselles-i mezburun U<; zaviyesi ve bir i:Il'1 ma'lum

olmu~ olur ve dahi zll'-1 ma'lum, daima zaviye-i

muhitin veteri ve mesafe-i tiHiyye, zaviye-i vasatm

veteri olur ve dahi men~e', vasat zaviyeleri daima

2:1!' -1 ma'lumun mticav!rleridir.

Maksad Mi.iselles-i mezburun mechUl baki kalan iki

zll'1 ki biri mesafe-i tUliyye ve biri zaviye-i men~e'in

veteridir. Ma'lum olmalannm beyanmdad1r. Bu dahi

i.iry babt1r. Zira mi.iselles ya ka'imti'z-zaviye ya mi.inferecti'z-zaviye ya haddti'z-zevayad1r. Her biri

bir babda zikr olunur. Evvelki Bab Miiselles

ka'imi.i'z-zevaya oldugunun beyanmdad1r. Bu dahi

iki nev' ve bir tetimmeyi mli$te'mildir. ~

olunup mi..i.ri vaz' olunur. Mi..iriden ceyb-i menkusla

ceyb-i tamamm N(5t'y derecesine <;1klhp B ni~anesi

resm olunur ve hayt-1 merkez hali i..izenne

mi..ittemime nakl olunup, mi..iri altmda vaki olan

NH(58°) derece B(2) dakikaya C ni~anesi resm

olu-nur. Pes B ile merkezin arasmdaki 55° derece

mesafe-i tCllmesafe-iyyenmesafe-in mmesafe-ikdand1r. C mesafe-ile merkez arasmdakmesafe-i 58

1/3 derece veter-i men~e' in mikdand1r. Yani z!l '-1

ma'lumun mikyas olan z1ra ile men~e'den muhite

dek 55 z1ra, vasattan muhite dek 58 z1ra ve bir si..ili..is

zira olur. Amma bu surette zaviye-i vasat ka'ime ol-sa (LV) a'mel yine evvelki gibi olur. Lakin B ile

merkezin arasmda 55 derece olur. Veter-i men~e'in

mikdan ic;in C ile merkezin arasmdaki 58 1/3 derece

olur.

Mesafe-i hiliyyenin mikdarz i9in ~