Çeltikdüzü (Artvin-Yusufeli) Köyü
Seyirlik Oyunları
Nuray DEMİREL
Çeltikdüzü köyünde seyirlik oyun ları hâlen yaşatılan bir gelenek değil. Seyirlik oyunları yılbaşında oynanır mış. En son seyirlik oyunu ve yılbaşı eğlencesi 32 yıl önce (1960) düzenlen miş. Milâdi takvime göre 13 Ocak eski takvimde yılbaşı kabul edilirmiş. Yıl başı eğlencesi ve seyirlik oyunlar 13 Ocak akşmı başlayıp 3 gün 3 gece sürermiş. Seyirlik oyunları köyün So kak adı verilen meydanında oynanır mış. Meydanda odunlar üst üste yığı lıp ateş yakılır. Bu ateşe yılbaşı ateşi denilir. Oyunlar bu ateşin etrafında oynanır. Oyunlar başlamadan önce kostümler hazırlanır.
Yılbaşını takip eden günlerde baş ka köylerden oyuncular gelip kendi köylerine has oyunları oynayıp bah şiş toplarmış.
Çeltikdüzü köyüne has oyunlar şunlardır; Kadı ile Gelin, Deve ile Koli Kızıl, Ayı, Maymun, Tilki, Ağaçkor- kutma oyunu, yağmur oyunu.
KADI ÎLE GELtN: Kadı ile Gelin oyuna beraber girer. Kadı’nın elbisesi Sergiden (I) dikilir. Serginin alt kısmı şalvar biçiminde dikilip içine Burdo (2) doldurulur. Kadı’nın boynuna zil takılır. Başına post huni şekline geti rilerek takılır. Elinde pelit kozalağın dan yapılmış teşbih vardır. Kadı’nın ağzı burnu is sürülerek kirlenir. Gelin rolünü iyi oynayan erkek oyuncu se
çilir. Gelin’e kadın elbisesi giydirilir. Gelin’in elbisesi beyaz olur. Başına yaş mak sanlır. Oyun içersinde Gelinden kadı sorumludur. Nereye giderse Ge- lin’i de beraber götürür. Kadı Gelin’i gözetmez ise gençler Gelin’i kaçırır. Gelini geri getirmek için Kadı’dan bah
şiş alırlar. Kadı’nın elinde defter var dır : «Falan kişinin suçu var. 5 lira alınacak, şu ağadan şu kadar alınacak» der. Toplanan paralan ya gençlere ve rir ya da davulcu, zurnacıya verir. Oyunun sonunda Kadı bayılır, Gelin Kadı’nm üstüne oturur. Sonra Kadı kal kıp Geline sarılır, birlikte davul zuma eşliğinde «kol sarma» oyunu oynarlar.
DEVE ÎLE KOLİ KIZIL ; Deve ba şı hazırlanıp bir çubuğa geçirilir, iki tane çatal merdiven hazırlanıp üstüne sergi örtülür. îki erkek oyuncu bu merdivenlerin altına girer. Önde olan deve başı geçirilmiş olan çubuğu tutar. 4 tane Koli Kızıl oyunu izleyen zengin çocuklarını yakalayarak: deveye bindi rir. Çocuğun Deve’den indirilmesi için babasının «baş» vermesi gerekir. Ço cuklar ateşin etrafında toplanınca De ve üzerlerine yürüyerek çocukları korkutur. Koli Kızıl’ı oynayanların kos tümünde herhangi bir özellik yok, gün lük giysilerini giyer kollarına kırmızı bez bağlarlar.
AYI : Ayı postundan yapılmış kos tüm oyunculardan birine giydirilir. Ayının boynuna zincir takılır. Ayıyı gezdiren bir de ayıcı vardır. Ayıcının elinde değnek vardır. Ayıcı :
A benum kişmiş ayum Dağlara düşmiş ayum A yumun gözleri humar Birini açar birini yumar
gibi tekerlemeler söyler ayı da oynar. Ayıcı Ayı’ya taklit yaptırır ;
— Kocakan yaylaya nasıl giderdi diye sorar. Ayı belini eğip ayakları üzerinde yaylanarak kocakarı taklidi yapar.
— Kocakarı nasıl inek sağar. Di ye sorar Ayı kocakarının nasıl inek sağdığını taklid eder.
— Gelinler nasıl yürür diye sorar. Ayı kalçasını sallayıp kınta kınta yü rüyerek gelin taklidi yapar.
MAYMUN : Kıldan dokunup dikil miş maymun kostümü oyuncuya giy dirilir. Maymunun görevi çocukların taklidini yaparak onları eğlendirmek, oyalamaktır.
TÎLKİ : Tilki başını, tilkiyi oyna yan kişi kafasına geçirir. Oyuncu gövdesine post sarar veya post bula maz ise beyaz yada gri renkte giysi giyer. Tilkiye uzun bir kuyruk takılır. Kuyruğun ucuna bez bağlanıp üstüne gaz dökülür. Seyirciler yılbaşı ateşi nin etrafına toplandığında ortaya çı kar. Sinsice ateşe yaklaşıp kuyruğunu ateşe doğru sallar. Kuyruğu ateş alır almaz ateşin etrafında dönmeye baş lar. Halkı ateşten uzaklaştırınca kuy ruğundaki ateşi söndürüp saklanır.
AĞAÇ KORKUTMA OYUNU : Yıl başında ürün vermeyen ağacın yanına gidilir. Ağaca ü ç kere «keseyim mi» diye seslenilir. Sonra balta ile ağaca hafifçe vurulur. Korkutulan ağacın gelecek yılda ürün vereceğine inanılır.
YAĞMUR YAĞMASI İÇİN OYNA NAN OYUN : Bu oyun kurak geçen Mayıs veya Haziran ayında oynanır.
Bu oyuna sadece çocuklar katılır. Uzun bir süpürgenin ortasından çubuk geçi rilir. Süpürgeye elbise giydirilir. Başı na leçek (3) örtülür. Giydirilmiş olan bu kuklaya «Su bupilik» (4) adı verilir, îki çocuk su bupiliği kollarından tutar , diğer çocuklar bunlan takip eder. Ge zerken sürekli şu tekerleme söylenir:
Teknede hamur, tarlada çamur Ver Allahım ver bir suli yağmur. Evlerin kapısını çalarlar. Kapıyı açan kişiler ilk önce bir tas suyu su bupili- ğin başına döker. Sonra evden pirinç, yağ, un, bulgur ve yiyecek verir. Ço cuklar bütün evleri gezip yiyecekleri topladıktan sonra «Harafana» yapar lar. (5)
Bu oyunun çocuklara oynatılması nın sebebi Allahın çocuklara karşı da ha merhametli olduğu ve çocukların isteklerinin geri çevrilmeyeceği inan cıdır.
1. Sergi : Kıldan dokunmuş kilim 2. Burdo : Pirinçlerin sap kısımları 3. Leçek : İpek karışımı ile dokunan
bir baş örtüsü
4. Bupilik : Ağaçtan yapılmış bebek anlamına gelir.
5. Harafana : Çocuklar veya kadmlar arasında eğlence maksadıyla yapı
lan yemekli toplantılara denir.
