TOPLU BESLENME SERVİSLERİNDE ÇALIŞAN
PERSONEL İÇİN GELİŞTİRİLEN HİJYEN EĞİTİM
PROGRAMININ BİLGİ, TUTUM VE DAVRANIŞLARA ETKİSİ
--- --- * Uznı. Dyt. Ayhan DAĞ, ** Prof. Dr. Türkan Kutluay MERDOL—
Ö Z E T
A ra ştırm a , kıırum m u tfa k p e rs o n e li için geliştirilen hij yen eğitim p a k e t p ro g r a m ın ın , eğitilenlerin hijyen bilgi diizeyi, tutum ve d a v ra n ışla rı üzerine etkisini ölçmek am acıyla B ilk e n t Ü niversitesi K afeteryaları ile Giilhane Askeri Tıp A k a d e m is i ve Tıp F akültesi m utfaklarında çalışan p e r s o n e l ü zerin d e ya p ılm ıştır. D eneklerin top lam 20 p u a n ü zerin d en aldıkları hijyen bilgi p u a n la n eğitim öncesi 10.971 iken, eğitim sonrasında 1 7 .2 8 6 yya yükselm iş ve bu artış istatistiksel olarak önemli bulun
muştur. Ö lçm e testi eğitim den 2 ay sonra tekrarlanmış ve eğitim so n ra sı elde edilen p u a n ın aynen korunduğu bulunm uştur. E ğ itim in d eneklerin davranışları üzerine etkisini ö lçm ek için y a p ıla n gözlem sonuçlarına göre, davranışlarda o lu m lu y ö n d e bir gelişm e saptanm ış a n cak bu g elişm elerin b ir kısm ı istatistiksel olarak önem siz b u lu n m u ş tu r . B u so n u çla r, eğitim uygulam alarında tekrarın ve eğitim in d a vra n ışa yansım asında kontrolün ne denli ö n e m li o ld u ğ u n u orta ya koym uştur.
A n a h ta r S ö z c ü k le r : H ijyen, h izm et içi eğitim
A B S T R A C T : T h e I m p a c t o f H y g ie ııe T r a in in g P r o g r a m m e o n H y g i e n e K n o w l e d g e y A ttitııd e s a n d B e h a v i o u r s
This stu d y w as c a rr ie d o u t to evalııate the results o f the hygiene training p r o g r a m m e on the hygiene kno\vled- ge a n d b e h a v io u rs o f the perso n ııel \vorking in the kitc- lıeııs o f B ilken t U niversity a n d Giilhane M ilitary Medı- cal A c a d e m y a n d M e d ic a l School. The study also aim ed to det er m in e the effectiven ess o f a hygiene training p ro g ra m p a c k a g e . H yg ien e know ledge o f the subjects was ev a lu a te d by a test before a n d a f ter the training. The evalııation w as re p e a te d a f ter nvo m onths o f the training. Test results w ere 10.971, 17.286 and 17.286 poitıts respectivelly. The dijference betvveen p re and p o st test w er e sta stistica lly significant. This dijference show s the effectiven ess \vas p e rm a n e n t f o r 2 m onths af- ter the training. The im p a ct o f training program m e on the b eh a vio u r w ere also considerable. M any positive
* Bilkent Üniversitesi Kafeteryalar İşletmesi Müdürü
** Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Öğretim Üyesi
behaviours were observed after the traııing but sonıe \vere not stastistically significant.
Key Words: Hygiene, in service training
GİRİŞ
Günüm üz yaşantısının önemli bir parçası olan toplu beslenme sistemlerinde çalışan personelin, hizmetiçi eğitimi her geçen gün giderek daha büyük bir önem kazanmaktadır. Toplu beslenme yapılan yerlerde ö n celikli amaç, beslenmesi yapılan grubun sağlık ve verimliliğini korumak ve geliştirmektir. Bu nedenle besin hazırlanmasında görev alan personelin herhan gi bir bulaşıcı hastalık taşımayan sağlıklı bireylerden seçilmesi ve belirli aralıklarla sağlık kontrollerinin yapılması yanında hijyen ve sanitasyon konularında eğitilmeleri de büyük önem taşımaktadır (1).
Yurdum uzda toplu beslenme servislerinde çalışan personelin eğitim düzeyi düşük olduğundan yiyecek ve içeceklerle enfeksiyon bulaşabileceği düşünülm e mekte ve yemeklerin hazırlanması sırasında son d e rece bilinçsiz yanlış uygulamalar yapılmakta, sonuç ta sık sık besin zehirlenmeleri olguları y aşanm akta dır. Yurdum uzda 1989 yılında 350.000 kişinin enfek- siyöz enterit, 3.145 kişinin ise brusellosize y a k a la n dığı rapor edilmiştir (2). Besinler aracılığı ile m e y d a na gelen salgınların nedenleri her zaman ortaya ko- namamaktadır. Ancak besinlerin en çok eller, h a m maddeler, yüzeyler ve ekipmanlar olm ak üzere b ir çok kaynaktan bulaştığı bilinmektedir (3). A n k ara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Besin Hijyeni ve Teknolojisi Anabilim Dalı tarafından A n k a r a ’da et satış yerleri ve görevli personel üzerinde yapılan bir araştırmada (4), et ile direk temas eden 50 personelin ellerinde E n te ro b a c te r clo a ca e % 80, E . col'ı % 86, S.
aııreus % 56 ve E ııterecoc %38 oranında izole ed il miştir.
Mutfaklarda temizliği, kişisel hijyen ve uygulanan sanitasyon kuralları belirler. Besinler aracılığı ile b u laşan hastalıkların % 2 5 - 4 0 ’ının besin işleme veya beslenme servislerinde çalışan kişilerden k a y n a k la n dığı bildirilmiştir (5-7). Yapılan bazı araştırm alar
48
DAĞ A, MERDOLTK.beslenme servisinde çalışan personelin % 6 0 ’ının el lerini istendiği şekilde yıkamadığını ortaya k o y m u ş tur (8-9). Bu bulgular personelin yeterli hijyenik şart lara sahip olmadıklarını ve risk potansiyeli taşıdıkla rını göstermektedir. Bu nedenle m utfak personelinin hijyen konusunda eğitimi büyük önem taşımaktadır. Eğitim, toplumun gelişim düzeyini gösteren kalkın manın temel ve güdüleyici bir öğesidir. Gelişmekte olan ülkelerde bilim ve teknolojinin hızlı gelişm e sine de bağlı olarak hizmet öncesi alınan eğitim son derece yetersiz kalmakta, eğitimde devamlılığı sağla mak için verilen hizmet içi eğitimler ile de temel eği tim boşluklarını doldurm ak gerekmektedir.
Bu araştırma toplu beslenme yapılan yerler için g e reksinim duyulan hijyen eğitim paket programını h a zırlamak, hazırlanan hijyen eğitim program ının et kinliğini ölçmek ve bu eğitim program ının, eğitimi alan kişilerin davranışları üzerine etkisini saptamak amacıyla planlanmış ve yürütülmüştür.
A R A Ş T I R M A Y Ö N T E M V E A R A Ç L A R I
Araştırm a, Bilkent Üniversitesi Kafeteryaları ile Gülhane Askeri Tıp Akademisi ve Tıp Fakültesi m ut faklarında çalışan personel üzerinde yapılmıştır. Araştırmaya her iki kurum da çalışan aşçıbaşı, aşçı, aşçı yardımcıları ve servis elemanlarından 105 kişi katılmıştır.
Araştırmaya alınan personel önce 5 gün boyunca ser vis, pişirme ve hazırlama bölümlerinde ayrı olarak, günde ortalama 2 ’şer saat gözlenmiş ve bu süre için de gözlenen hatalı davranışlar hazırlanmış olan göz lem formuna kaydedilmiştir. Daha sonra bu persone le bilgi ölçme testi ve ayrıca eğitim, sosyal durum v.b. bilgileri içeren bir anket uygulanmıştır. Bilgi ölçme testi çoktan seçmeli ve doğru yanlış tipi soru lardan oluşmaktadır ve toplam puanı 2 0 ’dir. D aha sonra hijyen eğitimi paket programı uygulanmış ve personel eğitim programından sonra tekrar gözlem lenmiş ve bilgi ölçme testi tekrarlanmıştır. Eğitimin kalıcılığının ölçülmesi için test ve gözlem iki ay son ra tekrarlanmıştır. A nket ve bilgi ölçme testi uygula ması ve gözlem formu doldurulması sırasında ku- rumlarda çalışan diyetisyenler de görev almışlardır. Eğitim programı; 1) H ijyenle ilgili tanım ve k a v ra m lar, 2) Bakteri bilgisi, 3) H azırlam a ve pişirmede dik kat edilecek hususlar, 4) D epolam a koşulları, 5) B e sin zehirlenmeleri ve enfeksiyonların önemi olmak üzere 5 ana konuyu kapsam aktadır. H er konu için am açlar ve bu am aca ulaşm ak için izlenecek program akışı belirlenmiştir. Program ın toplam süresi 146 d a kikadır. Program 9 N isan-22 Nisan 1996 tarihleri
arasında personele 2 0 ’şer kişilik g r u p la r h alin d e ve bir eğitim seansında 5 m esaj içere ce k şe k ild e u y g u lanmıştır. Ön ç a lışm ad a p e rso n e lin saat 1 5 :0 0 ’den sonra işlerinin azaldığı g ö z le n d iğ in d e n eğ itim 15:00
17:00 arasında verilmiştir. P ro g r a m la rd a a n la tım , so- ru-cevap, beyin fırtınası, d e m o n s tr a s y o n gibi eğitim yöntemleri kullanılm ıştır. M a te ry a l o la ra k re sim , afiş, slayt, tepegöz ve video k asetle r k u llanılm ıştır. Bu materyallerin bir kısm ı bu k o n u d a d a h a ö n c e h a zırlanmış m ateryallerdir, bir kısm ı ise a ra ştırm a c ıla r tarafından hazırlanm ıştır. T o p la n a n bilgilerin d e ğ e r lendirilmesi (SPSS) Statistic P a c k a g e F o r Social Sciences program ı ku llan ılarak y a p ılm ış tır. E ğ iti min etkisini ö lç m e k üzere d e n e k le rin çeşitli d u rum larda aldıkları p u a n la r, iki eş a rasın d ak i farkın önemlilik testi, varyans analizi, b ağ ım lı g ru p la rd a kikare, F is c h e r ’in kesin k ik a re testi ile test e d il miştir.
B U L G U L A R
Ç alışm aya katılan d en e k lerin e ğ itim d u r u m la r ı, g ö revleri, hizm et süreleri, yaşları, hijyen eğ itim i alıp al m a m a durumları ve eğitim i aldıkları kişiler tablo
1 ’de gösterilmiştir.
G örüldüğü gibi d e n e k le r a ra sın d a y ü k s e k o k u l m e z u nu b u lu n m a m a k la birlikte h e rh a n g i bir o k u lu bitir m eyen personel de yoktur. D e n e k le rin 6 ’sı (% 5 .7 ) aşçıbaşı, 61 ’i (% 58.1) aşçı, 2 4 ’ü ( % 2 2 .9 ) aşçı y a r dımcısı, 14’ü (% 13.3) servis e le m a n ıd ır. Ç o ğ u n l u ğ u nun (% 42.9) h iz m et yılı 1-5 yıl ara sın d a d ır. D e n e k l e rin % 3 4 .3 ’ü 25 yaş altında, % 1 4 . 2 ’si, 40 yaş ü z e r i n dedir. D eneklerin % 5 7 . 1 ’i d a h a ö n c e h ijy e n k o n u sunda eğitim aldıklarını ve aldıkları e ğ itim süresinin
1-4 gün arasında (% 7 8 .4 ) o ld u ğ u n u b e lirtm işlerd ir. Eğitim veren kişilerde birinci sırayı % 3 6 .7 o ra n ıy la diyetisyenler almıştır, ikinci sırad a özel firm a la r g e l mektedir.
Araştırm aya alınan kişilerin iş ü n if o rm a la rı, b a n y o yapm a olanakları, iş a y a k k a b ıla rın a ilişkin bilgiler tablo 2 ’de verilmiştir. A ra ş tırm a y a alınan kişilerin iş üniformaları ç o ğ u n lu k la işy e rin d en v e r ilm e k te d ir, ancak 3 kişi (% 2.9) ü n ifo rm ala rın ı k e n d ile rin in s a ğ ladıklarını belirtmişlerdir. D ikkati ç e k e n bir d iğ e r bulgu da 30 kişinin (% 28.6) ça m a şırla rın ı k e n d ile r i nin yıkadıklarını belirtm iş o lm a la rıd ır. Ç a lışa n la rın % 5 4 .3 ’ünün sağlık kontrolleri 1-3 a y d a bir y a p ıl maktadır. Diğerleri 4-6 ay (% 35.2), 7-12 ay (% 9.5) gibi aralıklarla sağlık k o n tro lü n d e n g e ç irilm e k te d ir ler.
A raştırm aya alınan kişilerin araştırm a ö n c e s i, s o n r a sı ve iki ay sonra tekrarlanan testten aldıkları p u a n la r
Tablo 1. D en eklerin E ğitim D u ru m la rı, Görevleri, H izm et S ü releri, Y a şla rı, H ijyen E ğitim i Alıp A lm am a D urum ları ve E ğ itim i A ldıkları Kişilere Göre D ağı
lımları
Tablo 2. Deneklerin İş Üniformaları, Banyo Yapma Olanakları, İş Ayakkabılarına İlişkin Bilgilere Göre Dağılımları KRİTERLER SAYI % Eğitim D u r u m u İlkokul 31 29.5 Ortaokul 40 38.1 Lise 34 32.4 Yüksekokul 0 0.0 Diğer 0 0.0 TOPLAM 105 100.0 •• • Oorevı Aşçıbaşı 6 5.7 Aşçı 61 58.1 Aşçı yardımcısı 24 22.9 Servis elemanı 14 13.3 t o p l a m 105 100.0 Hizmet Süresi 1-5 yıl 45 42.9 6-10 yıl 14 13.3 11-15 yıl 23 21.9 16-20 yıl 12 11.4 21 yıl ve üstü 11 10.5 t o p l a m 105 100.0 Yaş (yıl) 20 yaş ve altı 14 13.3 21-25 22 21.0 26-30 17 16.2 31-35 22 21.0 36-40 15 14.3 41-45 10 9.5 46-50 5 4.7 TOPLAM 105 100.0 Eğitim Alma D u r u m u Eğitim alan 60 57.1 Eğitim almayan 45 42.9 TOPLAM 105 100.0
Eğitimi Aldıkları Kişi
Diyetisyen 22 36.7 Özel firmalar 17 28.3 İşletme çalışanları 9 15.0 Aşçıbaşı 2 3.3 Diğer 10 16.7 TOPLAM 105 100.0 KRİTERLER SAYI %
İş Üniformasının Sağlandığı Yer
İşyeri Kendisi
Diğer TOPLAM
Üniformaların Yıkandığı Yer
İşyeri çamaşırhanesi Evi Diğer TOPLAM Banyo Olanağı Var Yok TOPLAM
İş Ayakkabılarının Sağlandığı Yer
İşyeri Kendisi Diğer TOPLAM 102 3 0 105 75 30 0 105 78 27 105 84 21 0 105 97.1 2.9 0.0 100.0 71.4 28.6 0.0 100.0 74.3 25.7 100.0 80.0 20.0 0.0 100.0
Tablo 3 ’de verilmiştir. Görüldüğü gibi, eğitim önce si 10.9 olan puan ortalaması eğitim sonrasında
17.2’ye yükselmiş ve iki ay sonra bu değeı aynen k o runmuştur. Eğitim öncesi ve eğitim sonrası hijyen bilgi puanları karşılaştırıldığında aradaki fark is tatistiksel olarak önemli bulunmuştur (t:30.3,
p<0.05)
Deneklerin eğitim durumlarına göre aldıkları puanlar incelendiğinde (Tablo 4), eğitim öncesi alınan p u a n lar arasında eğitim durum una göre farklılık olduğu görülürken (F:23.717, p<0.05) eğitim sonrasında gruplar arasında böyle bir farklılığın olmadığı görül müştür (F :2 .3 1 1, p>0.05). D ah a önce eğitim aldıkla rı belirtenlerin puanları ile eğitim alm am ış olanların puanları arasındaki fark eğitim den önce istatistik sel olarak önemli bulunm uştur (t:4.71, p<0.05). Eğitim sonrası ve iki ay sonraki test puanlarının birbirine çok yakın olduğu görülm ektedir. D e n e k lerin hizmet sürelerine göre eğitim öncesi ve eğ i tim sonrası puanları karşılaştırıldığında hizm et sü relerine göre puan durumları farklı bulunm uştur (F: 17.207, p<0.05). Yaptıkları işin eğitim başarıları
50
DAĞ A, MERDOLTK. Tablo 3.
Deneklerin Eğitim Öncesi, Eğitim Sonrası ve İki Ay Sonraki Test Puanları (Toplam 20 Puan Üzerinden)Testin Uygulanma Zamanı Eğitim Öncesi Eğitim Sonrası İki Ay Sonra x 10.971 17.286 17.286 Ss 1.909 1.828 1.774 Sx 0.186 0.178 0.173 mm 7 13 11 max 16 20 20 n 105 105 105
Tablo 4 . Deneklerin Eğitim Durumlarına Göre Eğitim Öncesi, Eğitim Sonrası ve İk i A y S onraki Test P u a n la - rı Dağılımları
Eğitim
Durumu : Testin Uygulanma Zamanı X Ss Sx min max n
İlkokul Eğitim Öncesi 9.710 1.677 0.301 7.0 16.0 31 Eğitim Sonrası 16.548 2.095 0.376 13.0 20.0 31 İki Ay Sonra 17.194 1.973 0.354 11.0 20.0 31 Ortaokul Eğitim Öncesi 11.075 1.685 0.266 8.0 16.0 40 Eğitim Sonrası 17.525 1.724 0.273 13.0 20.0 40 İki Ay Sonra 17.400 1.751 0.277 14.0 20.0 40 Lise Eğitim Öncesi 12.000 1.723 0.296 10.0 16.0 34 Eğitim Sonrası 17.676 1.512 0.259 14.0 20.0 34 İki Ay Sonra 17.235 1.653 0.283 13.0 20.0 34
Tablo 5. 5 Günlük Gözlem Süresince Yapılan Hatalı Davranış Sayısı
Gözlem Yeri Eğitim Öncesi Eğitim Sonrası İki Ay Sonra
Servis Bölümü 176 48 38
Pişirme Bölümü 234 58 51
Et Hazırlama Bölümü 189 54 49
Sebze Hazırlama Bölümü 184 42 40
Pasta Hazırlama Bölümü 196 57 51
Denekler; servis, pişirme, et hazırlama, sebze hazır lama ve pasta hazırlama bölümlerinde gözlemlenmiş ve hatalı davranışlar saptanmıştır. Eğitim öncesi, eği tim sonrası ve 2 ay sonraki değerler Tablo 5 ’te gös terilmiştir.
T A R T I Ş M A
Bu araştırmada, toplu beslenm e servislerinde çalışan personelin, hijyen bilgi düzeyleri, verilen eğitimin et kinliği ve kalıcılığı saptanm aya çalışılmıştır. Eğitim öncesi 10.971 olan hijyen bilgi puanı ortalaması; eği timden hem en sonra 17.286’ya yükselmiş; eğitimden iki ay sonra yine hijyen bilgi puanı ortalaması 17.286 olarak tespit edilmiştir. Bilgi puanlarındaki bu artış, hazırlanmış olan hijyen eğitimi paket program ının deneklerin hijyen bilgileri üzerine etkisi olduğunu gösterm ektedir. Eğitim den iki ay sonra hijyen bilgi
puanlarının değişm em esi de hijyen eğitim i p a k e t programının kalıcılığını işaretlem ek ted ir. D o g ru k a r- tal (10) tarafından, k u ru m m u tfa k la rın d a çalışan aşçı ve garsonların kişisel ve çevre tem izliği k o n u la r ın d a ki bilgileri ve uygulanan eğitim in etkisi ü z e rin e y a p ı lan çalışm ada, eğitim s o n u n d a h er iki g r u b u n bilgi düzeylerinde önem li artışlar o ld u ğ u sa p tan m ıştır. Yapılan çeşitli çalışm alarda d a etkili bir eğ itim u y g u laması sonucunda eğitim öncesi ve sonrası test p u a n ları arasındaki fark önem li b u l u n m u ş tu r ( l 1-12).
Bireylerin daha önce hizm etiçi eğ itim alıp, a lm a m a durum larına göre eğitimin etkinliği k a rşıla ştırıld ığ ın da; daha önce eğitim alan grubun p u a n la rın ın , eğitim almamış grubun pu an ların a göre % 15 k a d a r d a h a fazla olduğu görülm üştür. B u da eğ itim in s ü re k liliğ i nin ve tekrarının önem ini g ö s te rm e k te d ir. B u da Toplu B eslenm e S ervislerinde çalışan p e rs o n e le v e
rilen h iz m e tiç i e ğ itim p ro g ra m la rın ın tekrarının p er sonelin bilgi d ü z e y le rin i o lu m lu yönde etkilediğini g ö ste rm e k te d ir. N i n e m e i e r ’ın (13) yaptığı bir çalış m a d a, ö n c e d e n e ğ itim g ö ren lerin ön test puanlarının g ö r m e y e n le r d e n d a h a y ü k s e k olduğu saptanmıştır. Y apılan bir ç a lış m a d a da, pratik becerilerin kazandı r ılm a sın d a e ğ itim in ç o k ö n e m li old u ğ u vurgulanmış- tır( 14).
D en ek lerin h i z m e t sü rele rin e göre eğitim öncesi ve eğitim so n ra sı, e ğ itim sonrası ile iki ay sonraki test puanları farklı b u lu n m u ş tu r . A ra ştırm a sonuçları ki şilerin h i z m e t sü re le rin in bilgi düzeyi üzerine etkili o ld u ğ u n u g ö s te r m e k te d ir . Ç e v ik b ilen (15) tarafın dan, A n k a r a B e le d iy e si Z a b ıta m em urları üzerinde yapılan bir sa ğ lık eğ itim i ç a lışm a sın d a ise hizm et yıl
larının a r tm a s ıy la bilgi d ü z e y in d e görülen kısmi artı şın ö n e m li o lm a d ığ ı belirlenm iştir. U ygulanan hijyen eğitimi p a k e t p r o g ra m ın ın deneklerin hijyen bilgi pu anlarını y ü k se lttiğ i g ö rü lm ü ştü r. A n c a k hijyen bilgi p u an ların ın y ü k s e lm e s in d e n d a h a önem li olan, bu bilgilerin p ra tik te u y g u la n ıp uygulanm adığıdır. Y a pılan d e ğ e rle n d ir m e le rd e ; 5 ayrı bölüm için (Et, seb ze, p a s ta h a z ırla m a , p işirm e ve servis bölümleri) be lirlenm iş o la n d e n e k le r e ait ortak davranışlar incelen diğinde, e ğ itim ö n c e s i, e ğ itim d e n hem en sonra ve e ğ itim d e n iki ay so n ra yaptıkları davranış sıklığında o lu m lu y ö n d e fark lılık lar görülm üştür. A ncak bu farklılıkların b ü y ü k bir kısm ı istatistiksel olarak an lamlı b u lu n a m a m ış tır .
SONUÇ VE ÖNERİLER
E W “ • •
gıtım ın bilgi, tu tu m ve davranışlar üzerindeki o lu m lu etkisinin sü rm e si için eğitimlerin dörder aylık p e r iy o tla r d a te k ra rla n m a sı, uygulanan eğitim ler so n r a s ın d a rutin olarak sürekli denetimlerin y a p ılm a s ı, verilen bilgilerin işbaşındaki uygulam a lar ile h a y a ta geç irilm e si sağlanm alıdır. Bu eğitim lerde, besin işley en lere sağlıklı y em ek hazırlam a nın tem el pren sip leri ve kişisel hijyen konuları, özellikle z a m a n ve sıcaklık kontrolü, personel hij yeni, ç a p ra z b u la ş m a kaynakları ve patojenlerin besinlerde ü re m e s in e etki eden faktörler verilme lidir.
K a z a n ılm ış olan bilgilerin, tutum ve davranışlara y a n s ım a s ı, ç o k d a h a önem lidir. T eorik olarak bil m e k ç o k anlam lı değildir. Ö nem li olan bilgileri hay a ta g e ç ire b ilm e k , pratikte uygulayabilm ektir. Bu b a k ım d a n da p erso n ele uygun çalışm a ve dinlen m e ortam ları h az ırlam a k , uygun alet ve ekip m an larla çalışm alarını sa ğ lam a k , toplu beslenm e ser visi yönetim inin temel görevi olmalıdır.
KAYNAKLAR
1. Kutluay T, Birer S. Kurum Beslenmesi. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınevi, İstanbul, 1988.
2. Mutluer B. Toplu Yemek Hizmeti Sunan Kuruluşlar da Çevre Sağlığı, Ankara Üniversitesi Yayınları, An kara 1993.
3. Roberts D. Factors contributing to outbreaks of food polisoning in England and Wale 1970-1979, Journal of Hygiene 89: 491-498, 1982.
4. Ulutürk O. Ankara Piyasasında Tüketime Sunulan Sa katatın Salmonella Kontaminasyonu Yönünden İnce lenmesi. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Besin Hijyen ve Teknolojisi Ana Bilim Dalı Bilim Uzmanlı ğı Tezi, Ankara, 1993.
5. Brayn FL. Microbiological food hazards today, based on epidemiological information, Food Technol: 29 (9): 52-62, 1974.
6. Brayn FL. Factors that contribute outbreaks of food borne disease. J.Food Protect, 41 (10): 816-827,1978. 7. Troller JA. Sanitation in Food Processing, Academic
Press. Nevvyork, 1983.
8. Emery HC. Changing Poor Handuras Hing Habits. A Countinuing Challenge For Sanitations. Dairy Food
and Environment Sanitation 10(1): 8-9, 1980.
9. Snyder OP. HACCP, An Industry Food Safety Self Control Program Part Vı. Dairy, Food and Environ ment Sanitation (June) 362-365, 1992.
10. Doğrukartal K. Kurum Mutfaklarında Çalışan Aşçı ve Garsonların Kişisel ve Çevre Temizliği Konularındaki Bilgileri ve Uygulanan Eğitimin Etkisi, Beslenme Di yetetik Programı Bilim Uzmanlığı Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara, 56-57,
1987.
11.Podell RN, Keller K, Mulvıhıll MN, Berger G. and Kent DF. Evaluation of the effectiveness of a high school course in cardiovascular nutrition, American Journal of Public Health, 68: 573-76, 1978.
12. Metin M. İlkokul Çocuklarına İshal Konusunda Yapı lan Eğitimde Öğretmenin Rolü, Sağlık Eğitimi Progra
mı Bilim Uzmanlığı Tezi, Ankara 1983.
13.Ninemeier JD, Mc Kinley MM. and Montag GM. Aptitudes in selection and training of food service per sonel, Journal of the American Dietetic Association, 57: 341,1970.
14. The Role of Food Safety in Health and Development WHO, Technical Report Series. No: 705, Geneva,
1984.
15. Çevikbilen T. Ankara Belediyesi Zabıta Memurlarının Sağlık Eğitimi Gereksinimlerinin Saptanması ve Bir Sağlık Eğitimi Modeli Denemesi, Bilim Uzmanlığı Tezi, Ankara, 1979.
