ERZURUM ùL MERKEZùNDE 15-49 YAú GRUBU ANNELERùN SA÷LIK
OCAKLARI TARAFINDAN VERùLEN ANA ÇOCUK SA÷LI÷I
HùZMETLERùNù KULLANMA DURUMLARI VE ETKùLEYEN
FAKTÖRLER***
Dilek Kılıç* Talat Ezmeci**
* Dr.Atatürk Üniversitesi Hemûirelik Yüksekokulu Halk Saølıøı Hemûireliøi Anabilim Dalı Erzurum E-mail: [email protected]
** Yard.Doç. Dr. Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Saølıøı Anabilim Dalı Erzurum *** Bu araûtırma 1998 yılında Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiûtir.
Özet
Bu araûtırma, Erzurum il merkezinde 15-49 yaû grubu annelerin saølık ocakları tarafından verilen ana çocuk saølıøı hizmetlerini kullanma durumları ve etkileyen faktörleri belirlemek amacıyla tanımlayıcı ve kesitsel nitelikte planlanıp uygulanmıûtır. Araûtırmanın evrenini, Erzurum il merkezinde 9 saølık ocaøına kayıtlı, 15-49 yaû grubu anneler oluûturmaktadır. Bu saølık ocakları birer küme olarak kabul edilmiû ve basit rastgele örnekleme yöntemi ile her kümeden bireyler örnekleme alınmıûtır. Araûtırma toplam 758 anne üzerinde yapılmıûtır. Veriler anket formu ile toplanmıû, deøerlendirmede yüzdelik ve ki-kare testi kullanılmıûtır. Araûtırmanın sonucunda saølık ocakları annelerin büyük bir çoøunluøu tarafından kullanıldıøı halde ana-çocuk saølıøı hizmetleri için kullanma oranı düûük bulunmuûtur. Araûtırma kapsamına alınan annelerden %64.9’unun antenatal bakım hizmetini kullandıøı saptanırken, lohusalık hizmeti alan anne oranının (%26.9) oldukça düûük olduøu tespit edilmiûtir. Annelerden %63.2’sinin kontraseptif yöntem kullandıøı saptanmıûtır. Ebe-hemûirelerin ev ziyaretinde verdiøi hizmetler içerisinde kayıt tutma (%89.3) ilk sırada bulunurken, gebe (%61.2), çocuk (%37.6) ve lohusa (%26.9) izlemi düûük oranda bulunmuûtur.
Anahtar Kelimeler: : Do
øum öncesi bakım, doøum sonrası bakım, aile planlaması, saølıkUtilization Conditions of The Maternal Child Health Services Offered by
Public Health Centers by Mothers Aged 15-49 Living in The Povincial Center
of Erzurum and The Affecting Factors on The Utilization.
Dilek Kılıç*Talat Ezmeci**
Abstract
Mothers with the age range of 15-49 years and recorded at 9 public health service stations in the provincial center of Erzurum were included in this research. Each of these health centers was considered to be a single set and sampling was applied in every set by simple random sampling method. The research was conducted on a total of 758 mothers. The data were collected by questionnaires; percentage, and ki-square tests were used for evaluations.
It was found at the end of the research that a great majority of mothers utilized the health centers but the rate of utilization of these health center was low regarding the utilization for maternal and child health services. The mothers included in the study, 64.9% utilized prenatal care but that the rate of the mothers receiving postnatal service was rather low (26.9%). It was determined that of the mothers utilizing contraseptive method, 63.2% applied active contraseptive method. It was also found that among the services offered by nurses and midwives during their home-visits, recording was at the first order with a rate of 89.3% and the folow-up services for pregnants (61.2 %), children (37.6 %), and postnatal (26.9 %) were low. Several suggestions were made regarding the results obtained from the study.
Keywords
:Antenatal care, postnatal care, contraseptive method, health services, utilizationGùRùú
Saølıklı ve mutlu nesiller yetiûtirmek her zaman düûünülen ve hedeflenen bir ilkedir. Saølıklı bir toplum kendi saølıøının deøerini bilen, koruyan ve sunulan saølık hizmetlerini iyi kullanan bireylerin sayısının artması ile oluûturulabilir. Saølık bakım hizmetlerinde kullanılabilirlik; sisteme giriûi ya da sistemin kullanılmasını iûaret eder (1). Saølık bakım hizmetleri sisteminin toplum saølıøına katkı saølayabilmesi için saølık hizmetlerinin herkes tarafından kullanılabilir olması gerekir.
Saølık hizmetlerinin mevcudiyeti ve kullanımı, toplumdaki ana-çocuk saølıøı hizmetlerinin düzeyi ve niteliøinde belirleyici olmaktadır. Türkiye’de Saølık bakanlıøı hastane kayıtlarına göre anne ölüm nedenlerinden ilk üç sırayı, gebelik ve lohusalık toksemileri (%41), kanamalar (%19.9) ve enfeksiyonlar (%5.5) almaktadır (2). Ülkemizde anne ve bebek ölümlerine yol açan nedenler; aûırı doøurganlık, doøumların saølıklı koûullarda yapılmaması, diøer perinatal nedenler, doøum öncesi ve doøum sonrası bakım yetersizlikleri, beslenme ve eøitim yetersizlikleri ve halkın kendi saølıøına sahip çıkmamasıdır (3).
Ülkemizde tüm gebelerin %68’i doøum öncesi bakım almaktadır. Ancak doøum öncesi bakımdan yararlanmada kadınların temel özelliklerine göre belirgin farklılıklar vardır. Genç anneler 35 yaû ve üzeri annelere göre doøum öncesi bakımı almada daha istekli olduøu saptanmıûtır. Bununla birlikte doøum sayısı arttıkça bakım alanlar azalmaktadır. Yine annelerin eøitim düzeyi yükseldikçe doøum öncesi bakım hizmetlerinden yararlanma durumunun da arttıøı bulunmuûtur. Kentsel alanda yaûayanların doøum öncesi bakımı kırsal alanda yaûayanlara göre daha fazla aldıøı, Doøu ve Güneydoøu Anadolu bölgelerinde yaûayanların ise diøer bölgelere göre daha az oranda doøum öncesi bakım hizmetlerini aldıøı belirlenmiûtir (4).
Türkiye’de doøum öncesi bakım saølık ocakları, ana-çocuk saølıøı ve aile planlaması merkezleri, hastaneler ve özel klinikler tarafından verilmektedir. ‘‘Saølık Hizmetlerinin Sosyalleûtirilmesi’’ hakkındaki 224 sayılı kanuna göre ebelerin temel görevlerinden birisi doøum öncesi bakım vermektir. Doøum öncesi bakım gebeliøin saptandıøı en erken dönemde baûlamalı ve düzenli aralıklarla yapılmalıdır. Doøum öncesi bakıma ilk trimesterde baûlanmalı, düzenli aralıklarla gebeliøin sonuna kadar, normal gebelerde ortalama altı kez, riskli gebelikler ise bu sayı daha fazla, yapılmalıdır. Bununla birlikte izlem sayısı kadar izlemin niteliøi de önemlidir (5). Doøum öncesi bakım hizmetleri ile toksemi, enfeksiyon ve kanama yönünden risk altında olan annelerin belirlenmesi, gebelikleri süresince daha sık ve dikkatli izlenmesi, doøumların saølıklı koûullarda yapılması ile bu komplikasyonlara baølı anne-bebek hastalık ve ölüm hızlarının azalması saølanabilir. Ülkemizde doøum öncesi bakımda olduøu gibi doøum sonu dönemde de uygulamaların yetersiz
olduøu düûünülmektedir. Bilinçli bir öz-bakım ve annelikle daha rahat bir doøum sonu dönem ve daha güvenli bir gelecek saølanabilir.
Türkiye’de evli kadınların yüzde 64’ü gebeliøi önleyici bir yöntem kullanmaktadır. Ancak yerleûim yerine göre batı bölgesinde halen evli kadınların %71 kontraseptif yöntem kullanırken doøuda kadınların %42’si kontraseptif yöntem kullanmaktadır (4). Aûırı doøurganlık kadın ve çocuk saølıøını olumsuz etkilemektedir. Ülkemizde genel saølık göstergelerinin istenilen düzeyde olabilmesi için, ana ve çocuk saølıøı düzeylerini yükseltmek, aûırı doøurganlıøın olumsuz etkilerini azaltmak ve nüfus artıûının ekonomik geliûmeyi engellemeyecek düzeyde tutabilmek amacıyla aile planlaması hizmetlerine aøırlık ve öncelik verilmesi önem taûımaktadır.
Anne ve çocuk grubunun; gebelik, doøum, lohusalık ile büyüme ve geliûme süreçlerinden kaynaklanan özellikler nedeniyle hem hastalanma hem de ölüm olasılıkları artar. Bu nedenle anne ve çocuklar saølıklı olduklarında bile saølık hizmetlerinde risk grubu olarak ele alınırlar. Ana çocuk saølıøı ile ilgili göstergeler toplumdaki ana çocuk saølıøı düzeyini olduøu kadar ülkenin çevre koûullarını, toplumun sosyoekonomik düzeyini ve geliûme durumunu da çok iyi yansıtmaktadır. Toplumların gerçek ekonomik ve sosyal kalkınmasından söz edebilmek ve saølıklı bir toplum oluûturabilmek için risk faktörlerinden en çok etkilenen anne ve çocukların saølık sorunlarının öncelikli olarak ele alınması ve iyileûtirilmesi gerekir.
Saølık durumlarının istenilen düzeyde olmaması nedeniyle, ana çocuk saølıøı geliûmekte olan pek çok ülkede olduøu gibi ülkemizde de genel saølık sorunlarının önemli ve öncelikli konularından birini oluûturması, konunun incelenmeye deøer olduøunu göstermektedir. Bu gerçekten yola çıkarak; Erzurum il merkezinde 15-49 yaû grubu annelerin saølık ocakları tarafından verilen ana çocuk saølıøı hizmetlerini kullanma durumları ve etkileyen faktörleri ortaya çıkarmak amacı ile bu araûtırma planlanmıû ve uygulanmıûtır.
GEREÇ VE YÖNTEM
Araûtırma, Erzurum il merkezinde 15-49 yaû grubu annelerin saølık ocakları tarafından verilen ana çocuk saølıøı hizmetlerini kullanma durumları ve etkileyen faktörleri belirlemek amacıyla merkezde bulunan dokuz saølık ocaøının hizmet verdiøi bölgede tanımlayıcı ve kesitsel nitelikte planlanıp uygulanmıûtır. Araûtırmanın evrenini 15-49 yaû grubunda olan 29507 anne oluûturmaktadır. Bu saølık ocakları birer küme olarak kabul edilmiû ve her kümeden basit rastgele örnekleme yöntemi ile alınan 758 anne araûtırmanın örneklem grubunu oluûturmuûtur. Veriler, araûtırmacı tarafından literatür doørultusunda hazırlanan anket formu kullanılarak 1998 yılında
bireylerle yüz-yüze görüûme tekniøi ile doldurulmuûtur. Veriler bilgisayar ortamında SPSS 10.0 programında yüzdelik ve ki-kare testi kullanılarak çözümlenmiûtir.
BULGULAR VE TARTIúMA
Araûtırma kapsamına alınan annelerin %29.4’ünün 25-29 yaû grubunda, %45’inin ilkokul mezunu olduøu, %85’inin çalıûmadıøı, %71.8’inin sosyal güvencesi olduøu, %34.8’inin iki çocuøunun olduøu belirlenmiûtir.
Tablo 1. Annelerin Sosyo-Demografik Özelliklerinin Daøılımı
Özellikler Sayı % Yaû 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40 ve üzeri 31 138 223 181 112 73 4.1 18.2 29.4 23.9 14.8 9.6 Eøitim Düzeyi Okur-yazar deøil ùlkokul mezunu Ortaokul-lise mezunu Üniversite mezunu 191 341 199 27 25.2 45.0 26.2 3.6 Çalıûma Durumu Çalıûan Çalıûmayan 114 644 15.0 85.0 Sosyal Güvence Var Yok 544 214 71.8 28.2 Yaûayan Çocuk Sayısı
1 2 3 4 ve üzeri 117 264 178 199 15.4 34.8 23.5 26.3
Tablo 2. Annelerin Saølık Ocaøı Hizmetlerini Kullanma Durumlarına Göre Daøılımı Saølık Ocaøı Hizmetlerini Kullanma Durumu
Kullanan Kullanmayan Toplam Saølık Ocaøı Hizmetleri
Sayı % Sayı % Sayı %
Aûılama Enjeksiyon-pansuman ve Tansiyon Ölçtürme Gebe Takibi Hasta Muayenesi Çocuk Takibi Aile Planlaması Diøer 580 555 408 348 331 220 94 76.5 73.2 53.8 45.9 43.7 29.0 12.4 178 202 350 410 427 538 664 23.5 26.8 46.2 54.1 56.3 71.0 87.6 758 758 758 758 758 758 758 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0
Çalıûmamızda annelerin saølık ocaøı hizmetlerini kullanma düzeyi incelendiøinde; annelerin saølık ocaklarını en çok aûılama (%76.5), enjeksiyon, pansuman yaptırma ve tansiyon ölçtürme (%73.2) için kullandıkları, gebe takibi (%53.8), çocuk takibi (%43.7) ve aile planlaması (29.0) gibi Ana Çocuk Saølıøı (AÇS) hizmetleri için saølık ocaøını kullanma oranının ise düûük olduøu bulunmuûtur. Araûtırma bulgusu, Balkanlı ve arkadaûlarının (6) ayrıca Erdem’in (7) araûtırma bulgularıyla benzer bulunmuûtur.
Annelerin saølık ocaøı hizmetlerini kullanmama nedenleri incelendiøinde; saølık ocaøı hizmetlerine güvenmeme (%38.2), herhangi bir nedenin olmaması (%29.2), saølık ocaøında ilgi olmaması (%16.3) ve diøer nedenler (%16.3) olarak belirlenmiûtir. Bodur ve Çetiner’in araûtırmalarında (8) birinci basamak saølık kuruluûlarına baûvurmama sebepleri; uzman hekime muayene olma isteøi, ùlgi yetersizliøi, hastanenin daha yakın olması, saølık ocaøında tetkik imkanı olmaması ve saølık ocaøında yeterli personel bulunmaması olarak belirlenmiûtir. Araûtırma bulgularımız Bodur ve Çetiner’in (8), Çetinkaya ve arkadaûlarının (9) ve Pasinlioølu’nun (10) çalıûma bulgularıyla benzer bulunmuûtur.
Araûtırmada annelerin, en son gebeliklerinde %64.9’unun antenatal bakım hizmetini kullandıøı, %35.1’inin ise kullanmadıøı tespit edilmiûtir. Türkiye Nüfus ve Saølık Araûtırmasına (1998) göre kadınların %68’inin doøum öncesi bakım aldıøı bildirilmiûtir (4).
Tablo 3. Annelerin Demografik Özelliklerine Göre Antenatal Hizmetleri Kullanma Durumlarının Daøılımı
Denografik Özellikler
Antenatal Hizmet Kullanımı
Yaû x²=50.3, SD;5 P<0.001
Eøitim düzeyi x²=45.5, SD;3 P<0.001
Çalıûma durumu x²=65.4, SD;1 P<0.001
Sosyal güvence x²=17.4, SD;4 P<0..01
Çocuk sayısı x²=48.8, SD;5 P<0.001
Tablo 3’de görüldüøü üzere annelerin yaû gruplarına göre antenatal hizmetleri kullanma durumları incelendiøinde; 25-29 yaû grubundaki annelerin (%73.5) diøer yaû grubundaki annelere göre daha yüksek oranda antenatal hizmetleri kullandıkları saptanmıû ve annelerin yaû gruplarına göre antenatal hizmetleri kullanma durumları arasındaki fark istatistiksel olarak önemli bulunmuûtur (P<0.001). Yurdakul ve Özdaø’ın (11) yaptıøı çalıûmada da 20-29 yaû grubundaki kadınların (%64.5) diøer yaû gruplarına göre daha yüksek oranda doøum öncesi kontrole gittikleri belirlenmiûtir. Yine annelerin eøitim düzeyi yükseldikçe, antenatal hizmetleri kullanma oranının arttıøı ve eøitim düzeyine göre antenatal hizmeti kullanma bakımından gruplar arasındaki farkın önemli olduøu saptanmıûtır. Bununla beraber annelerin çalıûma durumları ve sosyal güvencelerinin olması da antenatal hizmet kullanımını arttırmaktadır. Bir çocuøu olan annelerin %87.2’si antenatal hizmetleri kullanırken, çocuk sayısı artan annelerin antenatal hizmeti kullanma oranının azaldıøı saptanmıûtır. Demir (12) az sayıda çocuøu olan gebelerin antenatal kontrole düzenli devam ettiøini, Yurdakul ve Özdaø’da (11) gebelik sayısı arttıkça kontrole gitme sayısında azalma olduøunu saptamıûtır.
Tablo 4. Annelerin Antenatal Bakımda Kullandıkları Kaynakların Daøılımı
Antenatal Bakım Alınan Yerler Sayı % Saølık ocaøı
Saølık ocaøı- özel muayenehane Saølık ocaøı-hastane Saølık ocaøı-ev Özel muayenehane Hastane Ev 169 66 49 45 145 11 9 34.3 13.0 10.0 9.2 29.5 2.2 1.8 Toplam 492 100.0
Annelerin en son gebeliklerinde antenatal bakım aldıkları kaynaklar incelendiøinde; %34.3’ünün saølık ocaøı, %32.2’sinin saølık ocaøı ve diøer kurumlar, %29.5’inin özel doktor, %2.2’sinin hastane ve %1.8’inin evde ebe izlemiyle antenatal bakım aldıøı saptanmıûtır. Yurdakul ve Özdaø (11) ise antenatal kontrole gidilen kurumlar içerisinde; özel hekimi %37.5, hastaneyi %28.4 ve saølık ocaklarını %21.0 olarak bulmuûtur. Bu araûtırmada Yurdakul ve Özdaø’ın araûtırma bulgusuna göre antenatal hizmetler için saølık ocaøı kullanımının daha fazla olduøu saptanmıûtır.
Araûtırmada annelerin en son gebeliklerinde antenatal kontrole baûlama zamanı incelendiøinde; annelerin %19.7’sinin ilk üç ayda, %44.9’unun ikinci üç ayda ve %35.4’ünün ise son üç ayda antenatal kontrole baûladıøı tespit edilmiûtir. Balkanlı ve arkadaûları (13) ilk gebelik kontrolünü ilk üç ay içerisinde yaptıranları %66.0, ikinci üç içerisinde yaptıranları ise %27.0 olarak bulmuûtur. Balkanlı ve arkadaûlarının ilk üç ayda antenatal kontrole gitme oranını bu çalıûmaya göre yüksek bulması iki bölge arasındaki sosyo-ekonomik ve kültürel farklılıktan kaynaklanabilir. Araûtırmada antenatal kontrole baûlama zamanının düûük oranda bulunması annelerin bu konuda bilgi eksikliøini ve buna baølı olarak hizmetin etkin sunulmadıøını düûündürmektedir. Annelerin antenatal kontrol sayıları incelendiøinde; %33.3’ünün üç kez, %22.6’sının dört ile beû kez, %18.7’sinin ise altı ve üzerinde antenatal kontrol aldıøı saptanmıûtır.
Tablo 5. Annelerin Antenatal Hizmeti Kullanmama Nedenlerine Göre Daøılımı
Antenatal Bakımı Kullanmama nedenleri
Sayı %
úikayeti olamaması Parasal nedenler
Saølık elamanlarının ilgisizliøi Eû-aile bireylerinin engellemesi Dinsel faktörler Ulaûım zorluøu 143 38 27 22 21 15 53.8 14.3 10.1 8.3 7.9 5.6 Toplam 266 100.0
Araûtırmada, annelerin en son gebeliklerinde antenatal hizmeti kullanmama nedenleri içerisinde; ûikayeti olmadıøı için gereksinim duymama (%53.8) ilk sırada yer alırken, maddi sıkıntı (%14.3) ve saølık elemanlarının ilgisizliøi (%10.1) ve diøer nedenler (%21.8) bunu izlemektedir. Araûtırma bulgusu Yurdakul ve Özdaø’ın (11) araûtırma bulgusuyla benzerdir. Annelerin antenatal bakıma ûikayeti olmadıøı için gereksinim duymamaları kendi saølıklarının ve çocuklarının saølıklarının korunması ve geliûtirilmesi konusunda bilgilerinin yetersiz olduøunu düûündürmektedir.
Annelerin lohusalık hizmeti alma durumları incelendiøinde; %26.9’unun aldıøı, %73.1’inin ise almadıøı tespit edilmiûtir. Lohusalık hizmeti alanların; %74.5’inin bir kez, %20.1’inin iki kez ve %5.4’ünün üç kez lohusalık hizmeti aldıøı belirlenmiûtir. Baûer ve arkadaûları (14) doøum sonu ebe tarafından hiç ziyaret edilmeme oranını %61.0 olarak bulmuûtur. Araûtırmada postpartum hizmeti alan anne oranı Baûer ve arkadaûlarının çalıûmalarına göre daha düûük bulunmuûtur. Lohusalık hizmetinin düûük oranda alınması, bu hizmetin verilmesinden sorumlu personelin hizmeti benimsememesi ya da çeûitli faktörlerin etkisi altında hizmeti yerine getirememesinden kaynaklanabilir.
Tablo 6. Annelerin Kontraseptif Yöntemleri Kullanma Durumlarına Göre Daøılımı
Kontraseptif Yöntemler Sayı %
RùA (Rahin ùçi Araç) Coitus ùnterruptus Prezervatif Emzirme Oral Kontraseptif Tüp Ligasyonu Fitil-krem Diøer* 197 129 86 62 53 27 7 24 33.7 22.1 14.7 10.6 9.0 4.6 1.2 4.1 Toplam 585 100.0
Araûtırma kapsamına alınan annelerin %63.2’sinin kontraseptif yöntem kullandıøı tespit edilmiûtir. Kullanılan kontraseptif yöntemler incelendiøinde; annelerin en fazla oranda RùA (%33.7), ikinci sırada prezervatif (%14.7) kullandıkları, etki deresi sınırlı kontraseptif yöntem kullanan annelerin en fazla oranda coitus interruptus (%22.1), ikinci sırada emzirme (%10.6) kullandıkları belirlenmiûtir. Araûtırmada kontraseptif yöntemlerden RùA’nın en fazla oranda kullanılması, ikinci sırada ise coitus interruptus yönteminin kullanılması Türkiye Nüfus ve Saølık Araûtırması Doøu Anadolu Bölgesi verileri (4) ile ayrıca Genç ve arkadaûlarının (15) araûtırma bulguları ile uyumlu bulunmuûtur.
Araûtırma grubundaki annelerin halen kullandıkları yöntemle ilgili olarak bilgi aldıkları kaynaklar araûtırıldıøında; annelerin büyük bir çoøunluøunun (%57.3) saølık personelinden, %42.7’sinin komûu, %31.6’sının aile çevresi ve basın yayın organlarından bilgi aldıkları tespit edilmiûtir. Yardımcı ve arkadaûları (16) kontraseptif yöntemlerin yüksek oranda bilindiøini ve bilgi kaynaøı olarak saølık personeli kullanma oranının %70’lerde olduøunu saptamıûtır. úenol ve arkadaûlarının (17) yaptıkları araûtırmada da kadınların aile planlaması yöntemlerini %42 oranında
saølık personelinden, %48 oranında komûu, yakın akraba ve basın-yayın organlarından öørendikleri bulunmuûtur. Araûtırma bulguları yardımcı ve arkadaûlarının bulguları ile benzerlik göstermektedir. Ancak úenol ve arkadaûlarının araûtırmaları ile farklılık göstermesi bölgeler arasındaki sosyo-kültürel farklılıklara ayrıca saølık hizmetlerinin sunumundaki farklılıklara baølı olabilir.
Tablo 7. Annelerin Kullandıkları Kontraseptif Yöntemleri Saøladıkları Kaynaklara Göre Daøılımı
Yöntem Kaynaøı Sayı %
AÇS-AP Saølık Ocaøı Özel doktor Eczane Hastane 150 108 45 34 33 40.5 29.2 12.2 9.2 8.9 Toplam 370 100.0
Araûtırmada annelerin kontraseptif yöntemi temin ettikleri yerler incelendiøinde; %69.7’sinin AÇSAP (%40.5) ve saølık ocaklarından (%29.2) temin ettikleri, bunu sırasıyla özel doktor (%12.2), eczane (%9.2) ve hastane (%8.9) kullanımlarının izlediøi tespit edilmiûtir.
Araûtırmada annelerin etkin aile planlaması yöntemi kullanmama nedenleri sırasıyla incelendiøinde; en önemli faktör olarak saølık kaygısı (%35.8), yöntemler hakkında bilgi olmaması (%17.2), yöntemleri etkin-faydalı bulmama (%15.8 ), dini nedenler (%12.6 ) ve eûin istememesi (%18.6) olarak bulunmuûtur. Yardımcı ve arkadaûları (16) kadınların %33’ünün yöntemleri zararlı bulması nedeniyle kullanmadıøını saptamıûtır. Yine bu araûtırmada Yardımcı ve arkadaûları (16) kontraseptif yöntemlerin kullanılmama nedenlerini; ‘‘hapın kilo aldırması, sinirlilik ve baû aørısı oluûturması, RùA’nın kadının içine kaçması, kanama yapması, mikrop kaptırıp yumurtalıklara zararlı olması, gebe kalınması, rahim kanseri yapması, kocasına batması, prezervatifin zararlarını ise prostat kanseri yapması ve mikrop kaptırması’’ olarak belirlemiûtir. Araûtırma bulgusunda saølık kaygısının yüksek oranda bulunması Yardımcı ve arkadaûlarının bulguları ile benzerlik göstermektedir. Yine etkin yöntem kullanılmasını engelleyen en önemli faktörlerden birisi bilgisizlik olarak bulunmuûtur. Korku, ihmal ve eûin istememesinin kaynaøı da bilgisizlik olarak düûünülebilir. Annelerin %15.8’inin de yöntemleri etkin bulmaması sebebiyle kullanmadıøı belirlenmiûtir. Bu durum yöntem seçimi, kullanılması ve yan etkileri konusunda annelerin eksik eøitilmesine baølı olabilir.
Hizmetin herkese ulaûmasında insan gücü en önemli faktörlerden biridir. Saølık ocaøında çalıûan ebe ve hemûirelerin ev ziyaretinde verdiøi hizmetler incelendiøinde ilk sırada %89.3 oranı ile kayıt tutma tespit edilmiûtir. Kartoølu ve arkadaûları (18) ebelerin saølık eøitiminde etkinliklerini
deøerlendirdikleri araûtırmalarında; annelerin; ‘‘ebeler eve gelir gelmez, kartı kalemi çıkarak soru sormaya ve not almaya baûladıklarını’’ açık bir dille ifade ettiklerini belirlemiûtir. Ebelerin en fazla oranda kayıt tutma amacıyla ev ziyareti yapması, ebe hizmetlerinin kayıtlardan deøerlendirilmesinden, hizmetin verildiøi esnada hizmetin yerinde deøerlendirilmemesinden kaynaklanabilir. Araûtırmada, ikinci olarak aûılama hizmetleri (%85.5) yüksek oranda saptanmıûtır. Pasinlioølu’nun (10) araûtırmasında da aûılama hizmetleri yüksek oranda bulunmuûtur. Aûılama hizmetlerinin ülke çapında yaygınlaûtırılması ve halka ve saølık personeline bu konuda bilgi verilmesine baølı olduøu düûünülmektedir. Gebe izlemi için annelerin %61.2’sinin ebeler tarafından ziyaret edildiøi belirlenmiûtir. Araûtırma bulgusunu Bodur ve Çetiner’in (8), Pasinlioølu’nun (10) araûtırma bulguları desteklemektedir.
Ev ziyaretinde saølık eøitimi (%47.4), çocuk takibi (%37.6), lohusa izlemi (%26.9) oldukça düûük bulunmuûtur. Pasinlioølu (10) ev ziyaretinde ebe-hemûirelerin AÇS hizmetlerini yeterli düzeyde vermediøini bulmuûtur. Bostancı ve arkadaûları (19) kadınların ziyarette bulunan ebe adını bilme durumları arttıkça, baølı oldukları saølık ocaøı adını bilme durumunun ve bir yöntem ile korunma düzeyinin arttıøını bulmuûtur. Yine aynı araûtırmada ebenin evlere yaptıøı ziyaret sayısı (sıklıøı) arttıkça kadınların kontrol amacıyla çocuklarını saølık kuruluûuna götürme sıklıøı artmaktadır. Aktekin ve arkadaûları (20) evlerine ziyaret yapılan kadınların ziyaret yapılmayanlara göre baølı oldukları saølık ocaøını daha fazla kullandıklarını ve herhangi bir saølık sorunlarında saølık ocaklarına daha fazla baûvuracaklarını saptamıûtır. Yapılan araûtırmaların sonuçları saølık ocakları ve halk arasında iletiûimi saølayan ebe-hemûirelerin saølık ocaøının kullanımında kadınların olumlu tutum ve davranıû geliûtirmelerinde etkisinin oldukça önemli olduøunu göstermektedir.
SONUÇ VE ÖNERùLER
Araûtırmanın sonuçlarına göre annelerin %29.4’ünün 25-29 yaû grubunda, %45.0’inin ilkokul mezunu olduøu ve büyük çoøunluøunun (%85.0) çalıûmadıøı belirlenmiûtir. Annelerin saølık ocaøına baûvurma oranı %76.5 olarak yüksek olmasına karûılık saølık ocaøını en çok aûılama, enjeksiyon, pansuman ve tansiyon ölçtürme için kullandıkları, gebe takibi çocuk takibi ve aile planlaması gibi Ana Çocuk Saølıøı hizmetlerini düûük oranda kullandıkları bulunmuûtur.
Saølık ocaøı hizmetlerini kullanmayan annelerin %38.2’sinin saølık ocaøı hizmetlerine güvenmediøi için kullanmadıøı belirlenmiûtir. Annelerin %64.9’unun antenatal hizmetleri kullandıøı belirlenmiû, ilk üç ay içerisinde antenatal kontrole baûlama zamanı %19.7 olarak, altı ve üzerinde
antenatal kontrol alma sayısı (%18.7) oldukça düûük bulunmuûtur. Annelerin %53.8’inin ûikayeti olmadıøı için antenatal hizmetleri kullanmadıøı saptanmıûtır.
Annelerden %73.1’inin lohusalık hizmeti almadıøı tespit edilmiûtir. Lohusalık hizmeti alanların; %74.5’inin bir kez, %20.1’inin iki kez ve %5.4’ünün üç kez lohusalık hizmeti aldıøı belirlenmiûtir. Araûtırmada annelerin %63.2’sinin kontraseptif yöntem kullandıøı, kullanılan yöntemler içerisinde en fazla oranda (%33.7) RùA’nın tercih edildiøi belirlenmiûtir. Annelerin etkin aile planlaması yöntemi kullanmasını engelleyen en önemli faktör saølık kaygısı (%35.8) olarak saptanmıûtır.
Ebe-hemûirelerin ev ziyaretlerinde annelere en yüksek oranda kayıt tutma (%89.3) ve aûılama (%85.5) hizmeti, en düûük oranda çocuk muayanesi ve izlemi (%37.6), lohusa izlemi (%26.9) verdikleri tespit edilmiûtir.
Bu sonuçlar doørultusunda; saølık ocaklarının fiziki altyapı, teknik donanım ve nitelikli insan gücü açısından desteklenmesi, çaødaû denetim ilkeleri çerçevesinde çalıûanlarla iletiûim kurulup sorunların belirlenmesi ve çözümler getirilmesi önerilebilir. Hizmetten yararlananların haklarına saygı gösterilmesi ve bu kiûilerin talep ve beklentilerinin bilinmesi ve hizmete katılımlarının saølanması önemli bir koûul olmalıdır.
KAYNAKLAR
1. Kaya S. Saølık bakım hizmetlerinin kullanılabilirliøi. Toplum ve Hekim 1995; 66(10):101-106.
2. TC. Saølık Bakanlıøı Ana Çocuk Saølıøı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüøü ùnsan Kaynaøını Geliûtirme Vakfı. Aile Planlaması Klinik Uygulama El Kitabı.ùstanbul 1995; 22-36.
3. Taûkın L . Doøum ve Kadın Saølıøı Hemûireliøi, Sistem Ofset, Ankara 1995.
4. Türkiye Nüfus ve Saølık Araûtırması 1998. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü Ankara 1999. 5. Akın A & Özvarıû úB. Ana saølıøı ve aile planlaması. Bertan M, Güler Ç (ed.) Halk Saølıøı Temel Bilgiler Güneû Kitabevi Ltd. úti, Ankara, 1995.
6. Balkanlı M, Öztürk A, Öztürk Y. Kayseri ùli SSK Hastanesi Kadın Doøum Polikliniøine Baûvuran 15-49 Yaû Evli Kadınların Birinci Basamak Saølık Hizmetlerinden Yararlanma Durumu. IV.Ulusal Halk Saølıøı Kongresi Bildirileri. ùzmir Tabip Odası Yayını 1994:262-265.
7. Erdem M. Kızılırmak Saølık Ocaøı Bölgesindeki Halkın Saølık Ocaøını Kullanım Durumunun Belirlenmesi. III. Ulusal halk Saølıøı Kongresi Bildirileri Ankara 1992.
8. Bodur S, Çetiner F. Toplumun ùkinci basamak saølık kuruluûlarına baûvuruda sevk sistemine uyma durumu. Saølık ve Sosyal Yardım Vakfı Dergisi 1995;5(4):6-11.
9. Çetinkaya F, Gün ù, Öztürk Y. Kayseri ilinde I. II. ve III. basamak saølık kuruluûlarına baûvuran 0-6 yaû grubu çocukların sevk zinciri açısından incelenmesi. Toplum ve Hekim 1994; 62(9):6-9.
10. Pasinlioølu T. Ebeveynlerin saølık ocaklarının verdiøi ana çocuk saølıøı hizmetlerini kullanma durumları ve bunu etkileyen faktörler. Ege Üniversitesi Hemûirelik Yüksekokulu Dergisi Eylül/Aralık 1991;7(3):1-12. 11. Demir N. Ailelerin antenatal bakıma iliûkin eøitim gereksinimlerinin saptanması ve bu gereksinimlerin saølık kuruluûlarınca karûılanabilirlik durumunun deøerlendirilmesi. Hemûirelik Bülteni 1992;25-26(VI):49-51. 12. Yurdakul M ve Özdaø N. Annelerin gebeliklerinde risk faktörleri ve doøum öncesi kontrole gitme durumları. Türk Hemûireler Dergisi 1997;4(47):2-6.
13. Balkanlı M, Öztürk N, úenol Y, Öztürk Y, Bayraktar H. Talas Saølık Ocaøı Bölgesinde Son Trimesterde Olan gebelerin Doøum Öncesi Bakım Hizmetlerinden Yararlanma Düzeyinin Deøüerlendirilmesi. V. Halk Saølıøı Kongresi Bildirileri. ùstanbul 1996:344-346.
14. Baûer M, Taûçı S, Bayat M, Öztürk Y. Doøum Yapan Kadınların Doøum Öncesi, Doøum ve Doøum Sonrası Saølık Bakımı Alma Durumlarının Deøerlendirilmesi. V.Ulusal Hemûirelik Kongresi Bildirileri ùzmir1997:14-15.
15. Genç M,Güneû G, úahin M, Karaoølu L, Pehlivan E. Yeûilyurt (Malatya) Merkezindeki 15-49 yaû grubu evli kadınların aile planlamasına iliûkin bilgi ve uygulamaları. Nüfus Bilim Dergisi/Türk.J.Popul.Stud. 1995-96;17-18:61-81.
16. Yardımcı O, Yardımcı E, ùûsever H, Baysal B. Kontraseptif yöntem seçiminde etkikli olan faktörler:Söylentilerin Rolü.IV.Ulusal Halk Saølıøı Kongresi Bildirileri. ùzmir: ùzmir Tabip Odası Yayını, 1994:81-83.
17.úenol V, Mucuk S, Öztürk Y. Kayseri Doøumevi Aile Planlaması Polikliniøinde Sunulan Aile Planlaması Yöntemlerinin (Ria ve Kombine Oral Kontraseptifler) Deøerlendirilmesi. V. Ulusal Halk Saølıøı Kongresi Bildirileri. ùstanbul 1996;37-41.
18. Kartoølu Ü, Erbaydar T, Kıyak M. Ebelerin saølık eøitiminde etkinliøi. Klinik Geliûim 1993;6(7):2520-2523.
19. Bostancı M, Dinç E, Onaran D. Elazıø kent merkezinde ebelerin ev ziyaretleri ve sundukları hizmetler. Saølık Dergisi 1996; (2):11-17.
20. Aktekin M, Dinç G, Döûemeci E, Döûemeci L. 15-49 yaû grubu kadınların saølık ocaøı hakkındaki bilgi ve tutumları. Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi 1993;1(2):55-58.
