Fuat Köprülü' nün Türk saz şairleri üzerindeki çalışmaları ve değerlendirilmesi / null

(1)

Fırat Üniversitesi Merkez Kütüphanesi 111111111111111111111111111111111111111111111 *0068441* 255.07.02.03.00.00/08/0068441 TDD/1

(2)

..

·l!,u~t Kvprulü üzerine yazılan ki t;aplar gözden

gec;i-rildic,irıde, tmnların,ya 1uat Köprülü'nün .:~azıları .için· bir

. .

DibliJograf'ya denemesi ya

ua

Fuat; Köprülti. adına

düzenlen-. . .

miş armagan oldukları _gorulecekı;ir.onun,degişik konular-daki kitap ve rna,l{alelerıl'li in~.;eleyen ve değerlendiren·

·bir- est:re · rası;lanmaıne . .k"tadır.

OJ sa, .ı:Uat; ~Koprüllı" nun :ı:ürk edebıJaı;ı ve .ı. ürk tarı hıyle ılgi lı' _<;;~lışmalar.::ı., S.L,,-asal alauda.ıu e ~.~.ı:anl.LJLieri ·. başlı. 6aşına oırl::!r ır;.t;eleme konusud.ur.Hatita,yalnız., '.!:ÜrK

Hc~lK edebı ... a,liı U!4erind.e1ti çalışmaları bile bir lcac; ım;e~·

~ '•

leme Konusunu oluş-r,uı~abıle\,;ek degerd.ea.ir .:LŞı;e, u .E'ua G

. . .

Koprülu" nun .ı:u:ck ~azşaırleri

u ...

erind.:.ki ~ialışmaları" :ii

·oelli bir sisı:;ern· ıçeı'isinCI.e .. topla" ar·ak dege:elendi:ı:·me

ama-ını güden bu çalışma, 'bo.~ le bii' inan(,; ın üriinudur.

.•

ltl te,z hazı:cla:ı.-...ırlcen, başlıt;a .iki amaç guzonUnde

tu---ı..ulrrı:uş ı;ux·. Lirıüci si: l!·u.a ı; Kuprülü, e de bi..,-.a ı; tarihi araş-cı :ı>

:üıalarınd:a; ı:aı;ilı bilim adamlarından d<?- esinleneı·elc keııdi

--ı:.>.i:r:d::ı c; e li ş ı;{ı·d.igi ~~eni eı.ı·e.ş -ı, ırma ve L.t;ele;·:ıe .; b~ı

ter:ileı:·i-ni ne olçü:.te J::e~ıdi çalışınalarıhda u, gulamıştıı·. Il.:L~cisi,

:tıcı.ınc.n

ve

yer ba:cıuindan degcrle:.ı.diı·iı~·igir~de ·.tı·uaı; LöıJrülu'

l1Uil eJerJiJL~IJ ~buna oaclı Olc::.rak da Sf).Zşairleri . Üze:ı:ine .

FlRAT ONiVER::..i • t::.i· küt!~~ı-> n!l va D"''c·1~:· .. ıt-ıııı·,~;, . o ~- i--. :: n ,.!'. !1 1(.6. !ll Ll

a '

'· . f - - - : - ---~---... --1

. l

Derr.ironş "'~ : ~ \ .~

Z,.6

Ç),

-r.

C3Dc.5'

e,

\L .

\-j

1

!

t~~---

.. .,.__

... -

---~

... _,.. __

""~""'~· --"'~ '"'""""'"""'~-,,-,.:-~-,.-_---,-~-~

.,.---,.

--~-·

'

. .

(3)

---~---. '

.

~

K T 'S A L '.C ·rfı A L .k: R

' ~

a.g.e. • _• Adı geçen eser.

a.g.y~

.

_•~Adı geçen yazı .

bkz.

.

_• Bakınız.

.

Cil ı; •

.

d.

.

Dugumu.

de.

.

Devamı.

·; 'lJil ve~· •.rarih.:...,ugratya . .i!'ak;ül ı;esi •. : ~·ıusevver :ı:.arakki hecinuası.

·:.sayı.

: ;:>ayfa~.

: · :ı:urk ~·olklor Arc:ı.şı;ırmaları~

: · =iürk HalK ..ıs<lebıyaı;ı Ansı.klopedisi.

·.ı:urk Kül ı;ti.rü •

(4)

G I Iı: I Ş

~'"""J'/..:;:~>"..- "' - -~·~ .~..., ~~ '<"~~·::;.-:.-""',..vol.,""O;~~'.;;'"'~"~~-~-"' ~-- --,~r~ _ ,..,.~' .._. ,.- ,-. -~- ~~ • •'>"""• ~~•, •

-~ ~ .. _,_

(5)

-1 .

-,--~-· _- .--~~----;---~~·<-• • c • •

~ . .

ıx

~lhette ki· ~'üat Koprülü'nün halk şairleriyle ilgili

"bütün araştırinaları bu çalışmaya sıgdırıla.mazdı.urnegin,

·bir Yunus bmre üzerine yaptigı araştırmaları. ·ele almClk

başlı başına _. bir·tez konusu olabilecek değerdedir.Onedenle,

. '

FualJ Köprülü"nün Yunus l!.'mre ile birlikte diger rriutasavvıf'

· şairler üzerindeki Çalı,şnialarına burada yer verilmedi.

~eknik olarak şu yol i~lendi: Fuat Köprülü'den alın..-:

l:iılar 'J aparken yazarın ~.;ümleleri olduğu gibi verildi • .Bir Sel,-:- ·

deleştirme yapılmadı .An<.:ak, oz,e-clenen düşünceler, tırnak i

-:Se:--·ri sinde gosterilmedi.Dipnötlarda,birdeiı..çok. geçen eser, bir

- .

kez butunüyle tanitıldJ,;daha s6nra,yalnız adı veri'ldi.

<_;alışmalarim sırasında.ilgi ve uyarılarını eksik

etme-'

yen_ Prof .Dr.Hasibe J'Iazıoğlu'na ve hocam Doç.Dr.Nuhan Bali 'ye

.. teşekkÜr etİneyi bir borç bilırim.

. Fua t VLıD~HIR

1 .., ~- ~- ft ~ -• • ....,.._..., ~ • ~ • " " - -"";>; ~ '-'< ~ ;«;;....,. > ~ .,.,..? '• " ~ ' "'~r,:J' ' • ~ '~ · - ""~ ' ~-f -, Ş' - , ... ~ > F •

(6)

-•

lo ı; I 1~ D .!!:. K I -L -J!j . R

vHSuZ

_••_~_{·-· ••••• · ••}_~._{=··; ·-·}_~_{•· ••••••••.}_~_{•• ,:._ •.••.••••}

~-'

-

...

-··

...

~

·-·".

.

·-

.

vııı

·GIR.LŞ.: Jtua-c .K.bprlilü" den vn~.:e bazşairleri "nin

Durumuna uenel ,tiir Baıt.lş

.,

...

_·-

.. .

₂

.ı:Ü.Rl.Nt:;J. .tiuLuıvı :

A- ]'UA:ı: .. KvPıtULU '.N tÜ~ JiAYA.ı.:l :

ı.:;. yOcUKlu

5

u,ugrenl,;ılı1C Y..ı.lları Ve-J.lk ':ı'al~ş

maları.

.

..

;

...

• -~

-·

...

•

...

•

...

-

... .

.,

"' 2- Şiir JJi:nıemeleri

_...•

~

...

~-

..

~-· •.•

....

~. ₈

:ı- 'pro+esorluge. A~arunası,:ılk .oı·limsel valışrııa~

Iarıve·Derg1 Yoneı.ıl,;ıll.gı

..

_{-._}

.

_~

... .

~ . . . . ~

4- Follclor .ı:<..onusunua .tlk Yazı ve :ıtuaı. .ı:<..uprulu

-nun iol.ıtlor, u::.erıne lJUŞiinl.;eleri •••••••••• / lo

:J- 11.ıc Nuıa8avvı1·lar"'m Yazılışı ve Yahya

k:.::maı··· · ~ ••••••.•.•••• _ ••.•.•••••••• _ ... _ .••••.••••

L.ıya Liv.kalp ve Fuaı. .K.oprtilu_- •···

ı- ... iırkoloJı Dışınaalcı ~.;a:).ışmaları _. _- ve

Grd..Lr..ar-. .

-. .

-.~Us-.Prof'tısurlug.i YUksel ı.ilJ!leS;.L

..

_·-

... .

,_,_ :ı..ürKıye AJ.ına Ka-ciidı2;ı

Kongreler-

···•o•

':J- Ji·ua t KOpruTu ·nun Ald.Lgı unyanlai·

-·

... .

lv-- .ı:ua-c .ı:<.. prulu ~nu.u l'-ii).,.1etirei,;:illı2:i _.._: _-,_.- _.. _. ve

JJ~moıc-...

-

.

....

~:.

.

..

.

•.

11-- viuınu O • - .C • ' - e · ,

...

-

..

-

...

-

...

_

...

_._

...

_

...

-

...

_

.. .

:1·- .i:'uaı:; Koprülu .. nun .liı ı.aplari

..

_~._·•

··-·

_...•

"

c.- .l''i.taı. _{i\.Opru1u'nun HalK} .ı..:.-ucbı.faı..ıj1a ..ı.Igili.

l'ıa:kalelerı . . . . -'

-·

.

•

..

~

...

•"_•

..

-

..

~

..

·--·-.

-·

.

·• -·.,.;

..

•.

~

....

..J4 ;)U

3o

jQ

.3

-40 /

ı

1 ı 1 ! 1

(7)

V

. . _· _·. . . . -·_ -' .~

-C- ~'UA:ı: Ku.P.t:WLu :~u.N .f<...AY!'ıA.rı.LA.J:t.I

.

·-·-·

...

_~

..

·-·

_~

....

_•,

..

_do

l.ıi.l!IJ~l .ÖuLuıvı :

:.: uA~ . KuP.ttULu "N tm .!!ilJ.!!il:SlYAi Ai:~ LAYIŞI :

1- Fuaı; .tC ... prUJ.ti 'n lin iü.rk Edebıya ıanın ::>oı•unıarı

84 .

·--ııa Brucışı ve 0nerılerl.

.

..

.

. .

.

_{·-· .-}

...

_-·

.

~ .... :b'Uai 1\.vprulu'nun ~debiyat Alllayışi

...

-

..

·-·

....

uç Ul'l v'u .t:SuLuıvı :

. ]'UA'.ı: ·KuP1W.Lu'"NU1~ oALıŞA.LHL.c;lü .lL.c.~ IİAilLl ~ALlŞNALAlU

. .

ı..; Ozan-Aşıı<.~ .öak:s.L,H~ılk Ş~irı, o:>azşaırı

·

~erımleri

. , , 108 -- · ·

.

-.:::;... .AŞık x.d.eoiya;.;ı ve i.:,)azşairlerinin Dtiruriıu

...

..~- .itŞJ.k ;..ar2iı H::~ D:::mek ı.ir ? · ••••• _._ .. _. . • . • • • . • • • • ll'/

<t- · ~-ya.ın bın.Lf ve Aşıklar _• _{~. ~-···}_{• • • • •-! • • •}_··-~_{• • · - ·}

. . r" Halk .K. i ~G 1 e i:Ü ve _::ş ıkl~ • . • . • . .••.••••••••••

119

13'1-_o- .A.şıklar' ın Kt:ndi1e'riy1e Ilgiii JJU:şiuıl:e1eri •• - 13~

oplumsal _'::evrede .ve ias.:ı..l -1 _{. .} e•· vışirler'? -

. .

- - . . .

~

..

_

...

~·

-.

.

-.

. .

·-

...

-

.

·.-

... .

. . .

•• .;- .r-..:_y ,ve A:şire11 Ş~irleri

. .

·.

.

..

... -.

.

...

. . ~

...

.- _-

... .

-.

':f- ş lur ';{evresil~de r c üşen ıtşiilar ••• .- •••.••.

.

-ll-- A.şıle .LLrzı'rıda:. -.ı: .leKe .._.G.eoı~ra ~.ı · Ubelt:ri . •.... · lo5 ·

.

1.::~ -~~ıl>: 1'cırzı1ıua n..lasık .e;debiyaı; u₆elt::ı..'i •... lov · 15-- Iı.gik :l.'ar:tiı 'nın ;:,onu. -•... ~ .· ••.•...•.•••. -... lı

14-· ._,a

şaiı;l~:d'ılin Hu.!turneı.le

ulan

ılişKileri

ve

.ırua't Kuprulu ·

..

-;···

.

~

...

-

...

~

...

-~

.. .

'

..

" - - . . -· lt4

.l..r· u.:cx .Aşı...~ları" nırı -'-'l'menı Aşug larına ,.J ı.!Cis~ • 1 1 :::ı

ı

(8)

'lo;...

.ı:uaı. Kupı.:~lu'nun U:6erınde ı;alış-ı,ıgı L>a:uşair ' j , <

.

..

leri

.

_• c..-

Xl/.'

Yti:uyıl ::;a:uşaırleri

...

-

...

~

...

~

o-

Xvl.

Yu.:t.yıl .:;,azşairleri

•••••••••••••••••

~-

xv11.

Yuz.yıl &azşairl€:ri .

. . .

•

.

..

• . • ·'

u.- xvıı1.

Yu;uy+l

bazşairleri • • . . .

..

_•_••:

.

• _{• • •}

e- XlX~ Yüzyıl ~a~şairleri

•••••••••••••••••

,..__xx.

Yuzyılöazşair~eri

.

·-···

_.:.

~

....

-

...

. . .

.

. .

~

·-·

~

...

·-·

....

·-·

...

·• •:~

... .

...•..

.

~

.

'

.

. .

.

~

.

. •

....

-·

..

.

..

. .

.

. .

. . .

•-

...

.

. .

.

..

.

. .

~·

.

Vl

..

1~1 .19d 20'/ ~lo 2.)ö "' -~~'.:<;""'- ...._:ı$';_ .~ • -~ ~? ~~ • ~ · " ' ' ~ ~ " ' " " c; • "' - ~ ~ ~ • "' ,_.. -~~>. < .... ;""'"~ ~-- -.>·~--. •::.,. -~~" ~ - ~ •'?"' - ~V • ~ --~---- - - -~ - - ---~-~-- - - --~ .

(9)

vııı

'rez uç bol'ümden oluşmak"tadır~.bırınci bolilinde .ı.niaı~

Koprülü.nün haja"tı .belli başlıklar aliında topland.ı.Kişi-· __ liginin gelişmesine .ı Firdımcı olan nedenlere yer. verilerek

yaşadıgı çevre içerisinde .degerlendirilmey-e çalışılcti.Ay

rıca,d.egişi'lc ko±ıula;rdaki eserlerı.uz~rine başlaı;ılan

t;ar-;;ışrrıaların Vt: ile:ri sürulen gortişler1n~ sori durumu kendi.

_ ;;or:uşlerimiz:).e birlikı.e o:ıihaya koyuldu • .J3U oolüınün sonuna,

.FUaı.;

.K.öprulu'"nün

kiı;apları,Halk. t:debiyaı;ıyla

ilgili·

yazı-

..

ları ve çalışmalarında birin:~i uerecede yararlandıgı·- .k:ay-naklar_verildi.

··Ikinci· bolüm,.lı'uaı; Koprulü'nün ·genel olarak edebiyaı;

anlayışı ve buna paralel olarak '.l!ltr.k: Halk edebija-cıyla ilgili gorüşleriT.ı.i ve bu goriışlerin degerlendirilınesinı

. ~apsar.nurada,l!'Ua"t· Köprülü'nun eserleri ve -bu eserlerde

ıleri surdti.g-u gorüşleri, o nce, J a:.nldıkları zarnana ~u i· e,

5 .

~o:_ıra -hiç bir de1.şiklik yapılmadan- ~ e:ı.ıi_deri yayÜı.landık-ları. zal!1an ıçerisLıde degerieiı.dirildi.

' . . . . - . ..

-. _. - ' ' _.

. .

u

~urıcu -ooltimde, .l!'ua li Köprul:u" iı~ :ı:urk sazşairleri~: le

.

-ilgılı aı•aş -ıırwa ve incelemeleri bf?lli başlıklar al "tında -1iOplaLdı· ve geı·ekı~igın9-e det:,erlendirme yapildı .Daha so ıra

.... ı,lcısı Jco:ııusurıdalci go:ı:·uşlerine :ı er _verildi .l:u

boli..i.mun-' • • • · . , • > • • _,- • •

-sörmn.a, ~·ua: ı, .Koprulu nun_ uzeı.iııae çalış-ııgı sazşaırJ.er.ı

~<.rm,.oloJıK olar(-ilc ~::kle.,dı .Bu kronoloJik sıra içerisı~~de, .

.

üzerüıde t~ı·tışüıaları11·

•süruu(;u

sc.zş;ii.rl~riyle·

ilgili

aegışıK go~uşl~re bir sı~a goze"tileiek degiuildı.

' - ··- ,., - • ' " 0 • ' " t . o .. -~ ... ,., "":ı ' .1,?," '""~ ... ~--~ - • ~ .. -

(10)

: t

. t

. ·. J!'UA1: KUPlU.iLU "JJ..t!i.N u1'-ıCE ·

. - ·, ;

SA~ŞAI.liL..t!iH.l"N.lN. Du.H.UNU!'J.8.ü.c.h.clL .B.LH. B,AK.LŞ

l!'Uaı; K~prülu'nlin sazşairleriyle ilgili ~;;alışmaların

dan: soz etmeden op.ue, ~'uali lh:ıprU.lu 'ye gelinceye kao.ar

saz-şa.i'l.rleL·ının· ·cturtırriuna kısaca

bir

goz · aı;mak yararli olacak:-·

tır.

:B'uaı:; Koprullı~den. onue, sazşairlerinden sis-temli ola:....

. ı .

rak so:t. eden niç· bir·araş'liırıci. olmadığı gibi,yeterli

kay-naK a.a yokı:;ur.Ancaıc,şerije sicillerinde <;tOk .kısa da olsa . halk şairler·i .hakkJ.iıda bi.; ograi"ik bılgılere ras-clanır.. ::ıe

yaha~namelerde zan1an zaman sazŞairlt:rinin adı gorulmekı;e-dir.vzellil{le :ı!iVliya ':.ielebi SeJaha.tname~i bu bakırndan

uneın-' - "

-i -i

bir kay:üakı..ır.Köroglu,Kallibiıüeda I<iu.slu,uedayı ve

Kayık-~:tı Kul r:ıusı;afa gibi ı:;a~şaırlerının orı:;aJ' a çıkarılmasında.

' '

bu eser ın pa;ı ı· bu.~ Ük t..Lı.rll) .J3e.ki:;aşi tekkelerınin durumunu

·. ' - - .

-ınueleJen def-c.erler ve ~.;u:tlli.ler ·de sazşairı'e.ciriden a~-~Ol{

.

oO~. cderı

Ka.1

na.ı.~larct1.r .0:CI!t7t;ın

11Uulu

Eekı;aşJ. şaıTlt!i·ıncten

ı·es·lıru Aüdal' ın ~o;CUı11 J.lının -h~ci GüZU ·ılçesi:nüı ."J.:eslım

:ku.~ 1.Li.U(.;, j aşaci.ıe:,ı '·' .DeK ı-c:..:;;ı tele.t .. elerin;ı.n cıu:ı::urııunu. L':\.,t;lvv en. o.~.ı::{erl.ei:'Cie::.ı anlc.':.Ş ılr:a~ Gır \ ~ J.

\1 J .svli.; a 's...:.i8 cı; ~e.; e:;.l1a ı:;11aıne, e.?; ~dl-- ~ö2 • .:;. _.

\t...) İo:r.·ç::.lıin1 At.>lc.::ı0ı: .. lu, ubÇ0.ü ·.::~~ZJ:Lldaıt Ji'oll:lürlll!iU·

- ., '

..,·8 ai ti lu i ı: i le:t:i· ,G ·~;.el h.o:ı:.ui<:ır. ı-ı..n4ara, ı <ft o, '{'.!,.s.

• ~ ~ ~ - ~ ~ ' ' , . ~'-' - • ' > ' ... " " " " ' _, "- -~ ~ -""'"' " ' • ·.~ - -:__ '-"'-~'<"< ,.. - - - ,,.._ •

--- -.

--- -~---

-1 .

(11)

3-XVl~yüzyıl tarihç.ilerinden~li;ilk Osmanlı :padi~ahları ioa- , manında

s

e1iişen var·sağı soyleyiuilerden su~ ederse· de, on-ları ·şair<ien saymaz~3).~

:K-lasik Türk eçiebiyatının kaynagını ol-q._ş 1.uran te.uki..::

' .

relerdt:r,Divan· şairlerinin _... her ı.,ürlü Jaşantısı yer aldığı

, .· . .

. halde' zo:r:unlu olmadıkça sazşai~lerinden soz edilmemiş-cir. Dr.Harun

~ol9-sa;k1asik şiürl~rin doğum

serlerinin tezkire'"'"

. . . .

lerde nas~l .ı er aldıkları ko:ı:ıu;:;unda şunları su.~ ler: 11 _şairin

doğdugu ve yaşadığı yeı' olan ~,;Oğrafi mekanını: tesbit otmek,

her tiç. tezkereı..:inin de. üzerinde onemle . .. du:r.~dukları \ bir

ko-n udur. çoğunlukla şair in bu durunıu hakkırıda açık, belirli ve müs-cakil bir ne., anda bulunmuş, doğ~ru ya da yanlış bir

. '--'

yer i~mi v~rilmı~ olur."14).

Tanzimat ... la birlikte, atdl.nlar c;ı.rasıı1da Halk edebiya-ı:;ına gos-ceri1en ilgi ai:tmaya başlanıışsa da, bu sürekli bir

ilgi olmamış 1iır. u:ı.:·l:.egın, Lıiya: Paşa, gerçek ıüı~k edebiya ı; ının

J:ia].l<: ede bıya·cı OldUf,Ui.lU '-'esaretle söylemiş, a.rıcak ı lcısa bir sure sonra,Kl<1sik şairleı:in -halk şairleriıli aşagılayan

' . . .

so~Ierıridt:m daha aşagıla.; ı"'ı ola:ula:r:ııiı Bazş :iirle:r.·i i':>'in

l\:ullannıaktan çelü~uuemişı;ir \. .J).

necci .Am:ı:ce,..L~({ ,1l.s.

lerinde Sair 'l'eci::riK ve ·..ı:eakidi, Doçentlik .1.-:-zi; ..:ırzu:ı:·um

\ " ~

-- : .

(:.>) 11Veı:di . bano. ~vvcla

merili<:i

Lcyaa~- _şuara8ınıri neh&:;:i ıı ,Harabaı:;

kulcıddiırıe-•. ; i ' lö'/4 ••

' ~-.... .,. ~ ~- ~---::... "'~ ... ~ ... ~ i .: -~-- ~·-"' ~--. _ .. ,;;_f+';< ~"',?!. ,.,. w~ . . 5 .,._ ,.,.:?-.· ""'. ..._ "'~..._~ '> ~ ~· ~ • - - - -' ·

--

(12)

-' - - . ·.

· Işı:;tı,Fuat Kuprülu,yukarıda öze-clEmen;bo:ylesi:ıı.e ilı-. .

.

. . . . .

mal· edilmiş . ve aşağılanınış bir sazşairleri devı::alm.:...ş-cır.

Devraldığı burtıirasa,~uat Kvprülü~nunkatkısı

ne

olmuş-tur ? Bu soruıiun c ev~ bı-, çalışmamızda J. er alan, Fuat Koprülü~ n

ün:

ki taplar ı·, İnakalele:ı;i· ve üzerinde çalış tıgı sazşairle~

ı . - .. '

ri gözden geçirildiğinde kendi-liğinden ve,rilmiş olacaktır.

·o,1914

'·ce ilk kez !kdam'a.a- yazdıgi ·bir. dizi makalesiyle

Aşık -carzı

üz

tırine egıİmiş

,..Cürk

topl~unun

büyük bir

kesi-rmine s~slenen sazşairleriııe ve oniarın ürünlerine .ürk

edebiyatı mçeriı::>inde hak ettikltıri .; _eri v;ermeye çalişmış-,

ijır.v}leki,l94..,'a geli-ndiglnde,A.şıK ı:;arzı'"nın );arihsel

\ . '

gelişimi bütüıiÜJ le ortas ı3. k~yulriıuş, buna."paralel olar:al\:

halk şairltırinin bi1i:amezligi ortadan kalkmışGır.bunda en büs ük paJ.: birtakım-bireysel c;alışmaların dışında twnüy-le .l!'uaı:; Koprülu'nündür .Lı aten, sazŞ airleri ü!:ue:r:ınde

çalış--'\ ' . \ .

malarda bulunan başka araşı:;ırıüı1arın,kiı:;ap ve makalelerin-~ de genellikle ilk kay;.~-a.k-olarak Iı'-ı.ıaı:; .l\.öprulü'nün sazşair- · leriyle ~lgili çalıŞmalarını gos-ce::cmeleri de ou yarg:ı; ı . dogrulamaktaciır. -1 _.: ·-t . ı

L

(13)

·. ~

.i

BİRİNCİ

BÖLÜM

/

(14)

-i'UAT KÖPRÜLÜ'NüN

HAYATI

._

,_

• ~"Ji _•_~-~-~:_~" • _ ~ ;. ,.::_;;s_#~ '-<>o ~ > • ; t ""A-":w·"''Ô~-">"~~' ...,.-.. .., 'l.c~· • ,._~ • •

--- _ ...

ı

(15)

-

...

.

ÇOCUKLQGU,ÖGRENCİLİKYILLARI

.

tLK

ÇALIŞIVIALARI

-· Türk kül tür ve edebiyat düny_ş.sının yet_;i_ştirdiği birkaç · -büyük is;imden biri olan Mehmet Fuat Köprülü

4

Aralık 1890'da tstan_bui' da doğdu.Babası,Beyoğlu İkinci . Ceza Başkatipliği_" n_;

-. .

den emekli !smail·

Fai~

Bey; anne

sı', İ,slimiye

ileri

gelenl~rin-/ . . . . . ·.

..

den AJ:ifHikmet Efendi 'nin kızı Hatice

Hanim'dır.Baba'tara-fından onulıcu göbekte lV.Mehmet devri vezirlerinden Kıbleli~

zade Mustafa

Paşaile

Sadrazam KöprülüMehmet

Paşa'nin

·soyun..:

·_dandır (1) •.

11lat Köprülü,ilk ve ort.a

öğrenimini .İstanbil'~a

'yaptı._-. .

Ayasofya ıvıerkez RÜştiyesi'"nd~n sonra-Nercan İdasisi'ni

. (1.) Bu konuda Son Asir Türk şairleri .. ndeki bilgi ise. şöyl~-

-d:İ.r: 11_{l\1ehmec1 Fuad pey., esbak}divanı hüniayun beylikçisi

Köprü-lü zade Aflf beyin. mahdumu esbak BükreŞ sefir.f Ahmed Ziya Beyin- ortanca

oğlu,

:Bey

oğlu

ikinci. ceza

b~ş

ki tabetinden mü.tekaid. İsmail Faiz, beyiri oğludur .Validesi, İslimiye _eŞ ra..:

.fından ve ulemadan Arif Hikmet efendinin keri.mesi_Hadice

hanımdır~--.21 Rebiulaiur 1308(22 Teşrinisani ·13~6) da sultan

-. . '

Eahmudtürbesinin karşıi:fındaki konakta dogdu"(İbnül· 'Emin

ıvıaı:ıınut Kemal,Son Asır Türk Şairleri,ç.ı,tstanbul 1930,

445.s.}.

= -. . . _ _ _ _ _ --~--. . -:~-. . . - - -. . ~-.:c.-.· ~---. - --::.:,c:_.__~ ·--.

~)~.: ~" r "'< ~,";'.., ~ .,;_-.,,.P.._r"",;! ~~""-~.>- w_;;,_ ~ • --,,- ' ~':..-.~tc'"'"""!;"_:'" ~ ~ .... -

(16)

-8

bitirdi.Daha sonra·Mekteb-1 Hukuk(Hukuk Fak:ültesi)'a girdi _. _.

_.

·

~907) .Burada üç~cü sını:fa kadar okuyan Fuat Köpriilü

"aradı-~ . '

ğını ,bulamadığıni,bu nedenle·· Hukuk ~~akültesi'nin

kendisine-bi~, şey kazandırmayacağını,-kendi-

kendisiili daha iyi

yetişti-"'

receğini--düşünerek" (2) okulu bi tirmeden ayrıldı. (1910).

'

Fuat Köprülü 1908'deil ıtibar~n(3) edebiyat,sosyoloji, · e leş ti-r i ve çeviri alanlarındaki . yaz·ılarıyla yayın hayatına .

•· '

atıldı.Henri Becq'in-"Paris Kadını11(1910) adlı üç perdelik.

. . .

komed1s1n1,Gustave Le Bon·un"Ruh:...i Siyaset ve Müda:fa'a-i _.

~ .•

· İçtimaiye(1910) ile ayrıı yazarın riRuh ül.Ceriıaat11(19ll) adlı

eserini,Driault'nun 11Seliıiı-i Salisve Napolyon"(l913;'unu

. . . . . - . . - - :

Fransızca'dan _. Türk;_çe"ye çevirerek yayinladı.Fuat_ _. _. _. Köprülü, _.

gene_bu yıllarda (1910- 19l3) ıvıercan ve' Kabataş

idadilerin-' .

de~Galatasaray ve İstanbul liselerinde Türkçe-ve edebiyat

öğ~etmenliği yaptı. 1912' de 'çalışmalarına başlayan Türk_ Ocağı .. ·

nın üyeleri arasında yer aldı: •..

1,

ş İ İR DENEt

1

_LELERİ

• 1

Fu.at Köprülü.nün,.şiire hangi tarzla başlatlığı

]tonuşun-da, araştırıcılar, baş-langıçta de,bişik _görüşler ileri sürerler.

(2) Hikmet :b~eridun Es,ıı.Sorbon Üniversites~:ne Türk Bayrağını Çektireri Adam, 11 _Yeciigünl-iecmuası

_,5

Aralık _{1939.- Feridun·}

Kandemir, "PrOf .}'uat Köprülü Diyor ki," Son Saat Gazetesi,

. 4 şubat 1951 •.

1

(3)' Oysa,İbııül 'Emin I•iahmut Kemal .şöyle d/emektedir:" 1913 .. senesinüE:m beri yalnız tarihi tetkik3;t ile -iştigal

etmekte-dir." ( a .g. e. , 446. s. )

1.

(17)

'

.- .. ·

K!mi araŞtırıcılara. göre Fuat Köprülü,i.lk kez

"Divan

tarzı"

.nda,kimilerine göre de "Servet-i Fünun•ive"Fecr-ı !ti" tarz.;. ·._ larında şi_i.rle:ı:- yazmiştır;~

Nihat Sami Banarlı UFilhakika Köprülü, edebiyat mesela

. Di van tarzı şiirler le girmişti.Başta rubailer söylüyor.du''' (.4}

l ' ... . . '

derkeniFevziye ·Abdullah Tansel

ise·

"Prof •. Fuad Itöprülü'"nün 1913'e kadar neşrettiği şiirlerinde kullandığı riazım_şekille-_.

~ ' . . . -.

. . . ". . _.; . -. . ":

ri Servet-i FünÜn ve Fe

cr-i_

.Aticil~rden farksız•• ._ ( 5 )o'lduğu . görüşündedir.Daha sonra,Fev::ziye Abdullah Tansel,bu düşünc'e- .

sinden -vazgeç'erek Nihat Sami Banarlı'"ya katılır: "Musevver. · Terakki-'deki ve yeni. elde edebildiğimiz dört manzume, N. S.

Banarlı:-nın,Fuat Köprülü"nün. başl~gıçta Divan tarzıılda

şiir-. ler -fekat Ruba' ~ler ·değil- yazdığı hakkınd8.ki hükmünü de

haklı göstermekte ve tevsik etmektedir.'~(6} :

· Xuka:rıda· verilen bilgilerden sonra yaptığımız araştır

malarda,l!"ua~

Köprülü"nün ilk

şiirini 1905't~ yayınladığıni,

.

bu şiirle birlikte;ay~ı yıl yayınlanan diğer şiirl~rinin de

. . . . , . . . . . ~

-''Divan tarzı" nın- özelliklerini,_taşıdığını gördük.Aruz

ölçü-s~ün {Fa.~ ilatün) Fe1_{ilatün,I·le}1 _{fa ilün,Fe}1 _ilünkalıbıyla, _·.·.

· . gazel :biçiminde ·kafiyeli ve. d.ört bölümden oluşan bu şiir

(4), Nihat Sami· Banariı, ''Köprüiü' nün Hayatından Çizgi-ler," TK.,S.47,1966,35~s.

-·

( 5) Fevzi ye Abdullah Tansel, "Prof .Dr~~Fuad Köprulü .. n ün

.. Şi.irleri," Belleten,c.XXX,S:l20,643.s·.

(6) Fevzi ye Abdullah Tans~l, "Prof .Dr .F·uad Köprüiü'" nüh'

İlk Yazısı,Basın Hayatının Be:.şlangıcına Dair Bilgimizi

- - ' .. .

DU~elteri ve'Tarrıam.layan Yen:i, :Notlar," Bell~ten; c.;XXXlll,

S., 129,1966, 51-52. s., 8 nu_ınarali dipnot.·. .

'

1 ·' 1 . 1· ' • ~ - •'' ~ ~ - • ...:.:"":'.-·.:=...!.-:: - • :~ • T : . . . , _ - • ~

(18)

10

-.

·-Sul tan Abdüİ Hami d '.in al tm ış üçüncü doğum yııına armağan

~ -'

-'edilnüştir.Fuat Köprülü, l;)u ilk şiirinin birinci bölümünde suitan" ın doğum· yıldönümüİıün .. üzerinde durmuştur.fkincl

bölüm-de,kutlamalarını dile getiren _-. . dÜşünceleri : yer - alıyor.Üçüncü ·"'

- c • - ' - •

. bölümde su:ı.tan"uı çalışmalarindan şözeÇ.ilmiştir.Şi'ir dua

-. . . -. . ...

bölümüyle son'bulmaktadır:

Geldi rüz-1 .v1ladet-i Sultan

. . .

·, Nüru o ldl! cihana ne ş • e.;.f~şan

'Yine nür...;i şumüs-i şa' şa • a-bar · \Feyz:i.n1 her tarafda etd1 1 _iyan

.Oldu her

ca

gar.ik-ı f'eyz ü sürür

Gülsitan-ı cinana döndü cihan ,Lutf-i,bi-hadd...;i şehryarisi

Oluyor 'alem içre hep taban

-Ey

gün ey rüz-1 mebde-i ikbal Badi-i ,fe_yz ü :pertev...;.i iclal Sen __ )>. yevm-i. lat.if· ü enversiıi

Balışedersin cihana 1 _{i zzet-i}_hal

Kalmadı kimselerdesayende. Keder ü gusse ·ihtiyac_ ü · melal · · ·- Se.ni tebrik eder bütün ümmet

S.eni tebrlk eder semad·a hiHH-. ·En hiHH-.mühimhiHH-.

bi~

vazrfedir ·bu

du.•ıi

Başla ey hame durma sakit.ü lal

Ey ş~he1tşah_:i · 'adil-i dünya

Ca-nişln;..L Nehi vü her du sera

1

(19)

Bahşede~:bü clhana hep sensin . Lutf .ü erivar ü ·insi~ah ü safa

Vaı; mı ta .. dad-i"lutfa bir 111lkin

Parlıyor·hepsi misl-i-necm-i suha

İşte ez-cümle Hatt:-i pak-i Hicaz

.

_.

Bir

'delil-i

~tikemmel-ti

ra'na

. " . .

Saye-i saltanatta .cümle cihan

'

Oluyor vaye-dar-i zevk u safa

· Şimdi ey'hame kil' vazifen_ftda .

Hazret-_i şehryare ey le du 1 _a

Ya

Ra~ol Padişah-ı,zi-Şa.nı

Zib-i

evrengi.şevket

ü

şa~ kıl

Pertev-i lutf-1 Ş~hryari'yi .

Da'ima •alem tçre _{...__,} rahşan kı1

BU zaman-i latafet-efrüzu

Gıbte-efza.-yi an.ü ezman kıl

Böyle demler tekerrür etcıikçe

LAlerai ·ne ş' esiYle reyyan kıl ·. ·. Böyle _her yıl· ~·ur ad bendesini

·Mes'adet:..yab-i arz.-i şukran kıl (7)

11

(7) FıTrvi.

,c ..

-vlll,No.L5, 3 Teşrinevvel 1321/ 16 Ekim 1905. ··

o.tBri

şiir,"Nercan

1dadisi üçünc!'1i

sınıf. tal.ebe·sı. Köprülü..;zad~

Jv;ehrned Fuad Efendi'

_{. .· .·.}

ni ndir" ·

_·i

başlıgı eı.l tında yayınlanmıştır}.

_.·

_'

·:----.--- ~-- -1 -~~;-:;-:-.,..----::-:::-~;:.>~ -,--- :_--:-;··:-·:---" ::-:'·.-.-. - ' ~

.

~ ' ~ ' ~- ' -

·--

~""- -~- . '""::" ,,::-'..., ~ "' ""' -~ ~ ... ---...~__..,~'-..,__:""' ~ •'"" -~ - -- -- ~- - . .... -- ~ - ---- - ~- -- -~ - -

(20)

-12

. -·

.. Fuat -_-KöprülÜ.,.Di van şiiri- tarzı· denemelerinden ·sonra,

. . . .

Servet:ı-Fünun ve Fec;ı;-i Ati _, şiiri _' tarzJ:na ypnelir.Bu tarzda-_·'

- .

. .. _. .

ki -şiirlerine ,Servet..;.i Fünun ve' Fecr.;.i .Ati şiirinin ortak

özelliği· olan b.eyi tten kurtulma,dizeyi. _ön plana çıkarma,

an-lamı şiirin bütününe dağıt!_lla ve kafiyeyi ses ilkesine göre _ _ kullanma dii.şüncesi egemen durumdad-ır:'

Dediler sev

. .

.

O anda hüzn ü zalfun Hepsi mahvoldu;yalnız ey rÜhum

Yad-i şi'rinle_pür-timid oldum (8)

Ayrıc~,Fuat .Köprülü'riün, _

Akşam ••• Ölmüş sularda titreyerek

·Artık ezhar-i ra1Şe-dir-i· leyal

Şimdi herşey ölüp.stirüklenecek __ f·1avi bi b ceyf i çinde gark_-ı _ zilal .

Akşam.·,;.. Ey serinedi meşa-yi melal (9)

dizeleriyle bi ten11_{l\'iesa-y1 J.'llelal"} şiirinde _AhmetHa~ _{im' in}

e tki si de görülmektedir._

Halk edebiyatı üzerindeki_araştırmaları yogunlaştıkça,

t'uat Köprülü~ nün şiil:[ine de halk şiirinin özellikleri yansı maya, ve zin he ce ölçüsüne dön:u.ıeye başlar: ."Ziya Gökalp gibi, j?uad Kö.-orülu de ,milli edebiyat _- _. _- _. hakkındaki _,' fikirlerni tatbik _. _. _' sahasına nasıl konulabileceğini anlatmak maksadıyla yabancı

(8) Se.cvet-i Fünun, no.979,-25 Şubat 1325/ 10 I1_1art₁₉₁₀ ( 9) Servet-i :B'ünun, no .1006, 2 Eylül 1326/1 Eylül 1910.

- - - >- • ... t O-~ >ı~ O~ -" ~ - ~-. . ~ ... . _ ~ • ~ . . , . . • ' > ~'""' "'i ""' ' T ~ o:_,;,;:.:..~.:"' ·-::: "' T 0 ~ '

-.... ~----:.~_..-_:-

__

~--1 -'

(21)

13

ke'lime ve. terkip Jcı;ıllanmaksızın,h.ece vezniyle,mevzu bakımın dan milli,halk nazmından ~a" (10) örnekler ,veriyordu."Bir milli edebiyat şairi-alarale da:

ıssızlık çökmüş ovaya · ·Haydi gel eski, yuvaya

Bak şu doğan y:arim aya · Hasretin coşacak yine . ' . Gecenin durgun yeline

Nağmeler çal güzel <;,oban

·-.

gibi (ll) hece ile. şiirl·er sıra1ıyordu(12) ·•

. .

(10) Tanse1, "Prof.Fuad Köprülü"'nün ŞiirleriV Belleten, c.X:XX,S.l20,l966,65l.s. ·

( l l ) Banarlı, ~a.g.y.,3s.s •

. (12) ·Bu konuda İsmail Habip iki örneği birden vermek-tedir:11Balkan harbi .felaketi üzerine 'Tür}{ün Duası' namında kien uzun _.ve meşhur manzumesini yazdı

.o

zamanlar milli

ede-biyat careyanının intikal-devresi {di.Türkçülük sezilmiş, Ziya Gök Alpın Turan manzumesi ortaya atılmış ;.fakat h_enüz aruz ayaktadır;h.i tekim Turan rrianzume13i de aruzla yazılwış t.:ı ..

~-':eh:r:e.t- :b'uat Bey de,harpten mağlup çıkan T'Ürkü,Tanrıya karşı

. .

-du~:ettirmek için aruzu kullandı,lisan terkiplidir-;fakat dı•

şa- ait bu eski rnanzaranı::ı içindeki· manzurn yeni idi:

·Gök :_ranrı, ey zemine hiyat eyleyen ni sar,

Ey.nevbaharı laleier·altında süsleyen~

Göllerde nilüferler açan halık-ı aden

Elbette aniadın beni :Pürrnatem~ ü vekar . . Nalari sesimda Al tayin avaz-ı radİ. var

. '·

.,._ .... -!:""""-- ./ . ~" .,.,._ • . ~~ - -~ • ~ - ~

- ---=-- -- - - . - - - --- - - -~ ~--- -

(22)

; .

14.

Fuat .Köprülü·,ruıcarıQ.a sözü edilen şii:rlerden başka,

. . . ' ı '

konusu kahramanlık olan Şiirler de yazmış tır • 11 Akıncı

Türkü-leri~l~J1•Hakan'1~işlıklı ~şiirleri

Türk

akıncılarının

ve

~ürk hakanlarının kahramanlıklarıni dile getirir.

Biz Balkan Harbinde}ci ma.ğlubiyetin feaatini;ançak böy;ı.

. le·,yeni uyanan milli- hissin verdi~i- gururla;Illazimizin şanlı · azametitil düşünerek tesalliye ve telafiye çalışıyorduk.Bu

' .

şiirQ.e,o tesellinin birterennümü idi.

Fakat milli careyan izlkİşaf:l büyük bir hız· almıştı. Bir sene· ge_çmeden aruz atılırıış,hece i.kbale ç_ıkmıştı .Artık. genç kıyme'tler hep terkipsiz türkçeyi ve· şiirde dahi türkçenin

·kendi veznini kullanıyordu.Nehmet J!uat Bey de Yeni Mecmuada

(M.F.)

imzaaile .bu tarz yeni şiirler neşrediyordu.Deli Ozan,

Altı~ saı

..•

gibi.Bu sonuncu manzumede eske,Türk şairinin,

eski ozanını dirilişini anlatıyor<iu:

Issız.,kimsesizdi kumsar

Yalnız.koyu-dalgalarda · ilerleyen bir altın sal~ •• İnçe gümüş bir direği

İpekten_yelkenleri var.

Acaba -kimin ? nereyi_ llöyle kaç zamandır arar. Var karanlıktan korkusu

Belli~bir mehta~ yolcusu"

(E<iebiYeniliğirıiiz,c.ll,is·tanbul Devlet Hatbaası, 1932,

_434-435~s.)

'(13) Yeni. I·iecmua, ~o.lT, 1 Kasım 1917. (14) Yeni hecmua, no.l5, 18 Kasım 1917 •

- ' . - ' .

...

. ' ~~----·

-

. . . .

(23)

' .

... ·

'

PRQFESÖR~~GE ATANMASI~İLK BİLİMSEL ÇALIŞMALARI

ve ,

DERGİ Yöl~ETİCİLİGİ

_.

'

.

15

Fliat Köprülü,20Aralık 1913't~. 2~yaş;ı.nda iken Halit ·ziya

Uşaklıgil"

in

ayrılmasıyla boşale3:n

!stanbul Darü' I;o..Fünu- · · · nu ~ürk ·Edebiyatı Tarihi. Profesörlüğü'ne atandı.onun,üniver

siteye geçtigi_yıl,~ynı zamanda bilimsel nitelikli çalışma

leirının da başlangıcıdir.

Fuat·Köprülü"nün,1913"te-ken9-isinin de belirttiği gibi-:

1 .

Fransız

Gustave Le Ben'un

görüşlerinden yaı:-arian~rak

kaleme ·

'

aldığı

"Ti,irk

Edebiyatı

.Tarihinde

usaır•

makalesi kendis'ine

saygınLık ka~andıran ilk bilimsel yazısıdır.Bu makalesiyle

· Fuat Köprülü,Türk _.

edebiyat;ı;

_. üzerine _- _.

yapılacak araştı:rmaiar

_.

~ . .

-için bir/

tem~latmış· oldı.i.A_.Karahan' :ı-n

.da önemle

belirttiği-. .

- . . .

. üzere "Fuat

Köprülü'iiüiı;

edebiyat tarihinde u_sul bilgif3i ve bu·bilgi,.nin .tatbikatı· sayesindedir ki,günümüzün edebiyat 'tarihçileri de begenıneye değer·araştırmalar

yayıİılayabil-';.~ . . ·, mektedirler" (16) . ·

Fuat Köprülü Servet-i Füniln,Tiirk Yurdu,Yeni Hecmua, Hilli Tet.ebbu' lar ı-:ecmuCisi .vb. dergiler le günlük gazetelerO-e

(15). Elimizdeki .kaynaklar"Türk Edebiyatı Tarihinde usul" ma:kalesinin. 1329/1913' te yayınlandığını açıklar .Puat

• - .,> ' - •••

Köprülü,Edebiyat AraŞtı~malar',nda ·bu m~ale için 1339/1923 tarihini verir .Ki bizce:açıklanması mümkün degildir.

(16) A.Karahari,Edebiyat .Tarihçisi Olarak J~'uad Köprülü,

. . - - '

(24)

16

çıkan yazıları ile ){ısa zamancia ününü artırdı.özellikle, 1913~ . te Bilgi

Necmuas.ı'

da.

çıkan

nTürk

Edebiyatı

Tarihinde Usul",

. " · ' ·- - .

...

. .

.... . ·.·'

.

. ' . -· . . . . .

1914 te Ikdam gazetesindeki -sazşairleriyle ilgili bir di·zi

• • .. 1 . .' •

. makalesiyli (17),folklor üzenile bir yazısı,l915.te Milli

A . . .

Tetebu' lar ~Iecrtıuasınl.n birinci ve ikinci cildindeki ·~Türk

- • "1. • 1 . '

·Edebiyatında .Aşık Tarzı ·nın IYienşe ,. ve· Tekamülü H.a.kkında Bir

Tecrübe" 1le11_Türk_{Edebiyatının Menşe' "adlı genişbilimsel}

· · inGelemeleri ilgiyle. karşılandı.

Yukarıda !3ÖZÜ edilen dergileri daha yakın~an tanıyacak

1

olursak Fuat _Köprül'ıiün yazı-yazmaktan Çok;b~r dergi

yöneti-_ .. /

ciligiyle karşılaşırız •. ·

Fuat Kö_prülü, 1913· ten i tibaren. birçok bilimsel~ d_ergi- ·

. '

nin yönetimini_üstlenerek,arkadaşlarıylabiriikte bu

dergi-lerin saglıklı biçimde y~yınlanınasına .çalıştı .Türk edebiya-tınıgerive.basit incelemeler konusu olmaktan çıkarıp,model:'n ve bilimsel, yönt-emlerle incelemek için

b~/

dergilerde bir

ki-tabın işlevi ölçüsUnde makaleler yazdı.

· · Fuat Köprii,lü.nülı: ilk ve -önemli inakalelerinden biri olan "Türk l!:debiyatı T·arihinde Usul" adlı yazısını yayınla

dığı Bilgi i·:eci~ıuasi (1913), .birinci cildi 1915" te çıkan

. ' .

liJi

i1i'

Tetebü:i

la;r

i;1ecrnuası_, Türkiyat Enstitü~ütkuruluşu 1924)'

nün yayın ore:,anı· olan Türkiyat Hecmuası(ilk sayıs.ı 1924),

l93l-1939_arasında ikici1t olarak pasılan Hukuk ıre.İktisat

' .

. Tarihi :-;ecrrn,ıası, Celal Sahir" in ölümü üzerine ruü(iüılüf5ünü -. ·.

yaptı~ı

,1936 Eylül...-ün.den; _l941 Agustos" una. kadar. titizlikle .

~alıştığı Ülkü r•:ecmuası,yalnız bir cildi çıkan Türk Hukuk

• 1 ,.

(17) Bkz.:Fuat Köprü1'-nüri hakaleleri bölümüne.

- - -- "" "'.~ "'<; ' ... • " ~ • ~ 1!' ~ ~ f " - - " ~ -1 ~- --"'-' .. :::"- ,.,;! ~~-· -- ~ _:- ~:--::-~ -··--~--·_--- - - . --/·

(25)

\

. b

<

17 ·Tarihi Dergisi(l94l:-1942),1936.da 'tek

başına çıkardığı

Türk

·Halk

Edebiyatı

Ansiklopedisi(ancak bir !asikül

çıkarabilm1ş--- • • - # ' ' • •

. tir). ile islam Ansiklopedisi 'dee

yazdığı mualelere,gjinün

koşullarına

göre hep

çağdaş yöı;ı.temlerle yayınlandılar. - ~ 1 •

.. · .. ' . . . ___ .; ···.-, - · ' ' - . ~ ~ ~ ~ ~" "' - " ~ -~.,; ~- ~~~ - - ' - · ' < - -;:i:""~: ~- ~ ~

(26)

FOLK;LOR

KONUSUNDAİLK .YAZ! ve.

FUAT

KÖP:RÜLU""NÜN

FOLKLOR

ÜZERİNE DÜŞÜNCE~Rİ

18

.·Türkiye' de folklor l:(onusu,na değinen ilk. düşünürün kim

o1duğ~y1a ilgili olarak bugüne dek şu.adlar üzerinde.durulti-du:

Pertev Naili Borat·av"·a göre,folklor üzerine· ilk yazı

Rıza Tevfikee aittir:"Folklorkelimesi bizde,l329'da Rıza

• 1 •

Tevfik tarafından "Peyam" ın edebi ilaveierindeki bir seri

makalesine

başlık·

olarak

kullandıktan

.sonra görülüyor."(l8)

Fevziye Abdullah Tanse·ı. ise "Yeni vesikalar .elimiz.e

geçmedikçe,şimdilik,bu sahada ilk yazının Fuad Köprü1ü

tara-·fından yazıldığını.söyleyebiliriz" demektedir.(l9)

Güner Sernikli"ye göre de,ZiyaGökalp ,ilk kez folklor

.konusuna

değ~~miştir~

2_'

Q~ü;kiye'de

halkbilimi konusuna

deği-. . .

-nen ilk düşünürümüz Ziya Gökalp,bu bilime karşılık olarak,

1_halkıyat'_{. terimini} _{kullanrn.l.ştır" ~}_{t .··.,}

ııa). Pertev :Naili'Boratav,uFolklor,Halk.Edebiyatı ve

ltşık Ea_ebiyatı, 11 _{İnsan +1ecmuası,S.2.~15 IVıayıs}_1938,137.s.

Boratav,son eserlerinden birinde de a,Jnı görüŞünü

·tekrarlar: · 100 Soruda Türk Halk Euebiycı:.tı,Jstanbul,Gerçek

YayıneY-i,1969,5.s.

(19) li'evziye ·.Abdullah •r8:nsel,11i•ıemleketimizde fcilklor

iliın~kolu hakkında ·yazılan·ilkmakale,"Kubbealtı Akademi

iıi•ecmuası,

s.

3,1972,22 .s. _

· (20) · Güner SerniklL, 11ffiürkiye' de Halkıbilim üzerine İlk

. DüşünceJer,T}~A .Yıllıği,Belleten, 197 4, l43.s.

h - ~.._~~ ~-~-~- ~ " " " ' . . . . _ . . _ _ _ _ _ _ _ _ ....,..:;,.~.~-, . . . . ~.::'"'- ~"':'~ ... ~ ----~~-'~- - . ~ . . . ~ ~'

i

-

. - ---

·=--_:~:_:_:._.=.

__ , =

~~_:_--_~---= -~~~

_ ... _: ..

-=~----=-=-~.::_:_-~-:=-~~----"'~--c-.·-:.-

-- "" -...

..

"-~·, --~.-:..:

(27)

--"''"'''''-~-1 -·

· ...

-19

·-Yukarıda sözü edilen düşünürlerden Ziya Gökalp "'in ya-·

zısı 23 Temmuz 1913 (21),Fu~t Köprüiü"nün yazısı 6 _Şubat

19l4 (22)

,Riza

Tev,fik" in

yaz~sı

ise 5 Mart. 1914 (23)

tarihi-ni

taşımaktadır.Bunlard~,Ziya

Gökalp

y~zısına. başl~k

olarak_

"halkıyat",FuatKöprülü ve Rıza-Tevfik'de 11_folklor11 _terimini

- -- t

kullanmışlardır.

. - . . ' •

-A,nc_ak araştirıcılar,-Türkiye' de folklor üzerine- ilk

yazın_ınjki.me- ait olduğu konusunda görüşlerini açıklamalarına

rağmen,Türkiye"de folklôr üzerine-ilk yazı derken,alınan

. .

· ölçünün

ne

olduğu konusunda -biraz Güneıı: Serni_kli

hariç-- - .

· herhane;ii, bir açıklama yapmamışi.ardır.Ziya Gökalp,_Fuat K_öprü.lU -_-. _ ve Rıza Tevfik" in. yazılarının içerikleri mi gözönüne alınacak

yoksa kullandıkları terimiere göre mi değerlendirilecektir?

Bu_ soruya _kesin bir karşılık- verilemediğine göre ortaya şu

o • • ••

·'

-durum çıkmaktadır: Türkiye· .. de falklor kdnusunda i~k y~zi

-. . 4 - . -. . . • .

içeriğine göre degerlendirildiğinde Ziya Gökalp"'e,terim

ola-rakdüşüıiüldüğ~de FuatKöprülü:"ye aittir. Ancak,bu ayırım

. _ yapılmasına rağmEm,aşağıda da görüleceği gibi bilim

adamla-rı::..:.:·, -özellikle Ziya Gökalp ve Fuat?.İ.~prülü.~ değişik _terim-ler kullandıkları halde,hemen hemen aynı görüşleri ileri

sürmüşlerdir.

Ziya Gökalp, 11halkıyat"terimini kullanırken,bu terimden

ne. anladığı konusunda şu açıklama-ları y_apar: "Her kavmin

(21) Ziya Göka.lp,11_HalkHede~iyeti I-Başlangıç" _,Halka

Doğ~u,S.l4,10 Temmuz 1329/23 Temnniz 1913, 107-lOS.s.

(22) Köprülüzade I•Jehmeıl Fuat,_''Yeni Bir İlim:Halkıyat: :B'olklor", İk4am

,s.

6091,6, şubat 1914.

· (23) Rıza Tevfik(Bölükbaş·ı), 11_{Folk.;..lor, FOlkJ:-ore" ,Pey am,}

s.20,, 20 şubat 1329/5-r.ıart 1914-.

~~ _.:._.. ~ ~ ,._ ' ,~,...---"''•'~-"·'•" -~·...,,.,.<ı;:...,, • .. ~ ~""""" ~ ~~ ~ ~ ~ - < 0 ,.., •

(28)

-,,, .

~~~~ı.;,

20

İki medaniyeti var:. Resmi medeniyet-,halk medeniyet!

.o

halde kavimlerin mede~iyetlerinden bahseden .bir ilim oian

"içtima-..

iyatın•ı halk medeniyetini. tetkik eden bir Şubesi de olniak ,:

gerek_.

İşte kaldeleri ·olmayan ve ancak ağiz!la:n ağıza geçmek SUJ:'etiyle

biı;-

soyda

uzayıp.giden

bu anane-vi medeniyet! müta-· laa eden ilme11halkıyat11adı verilir~

Halkıyat·sekiz mephase tefrik.olunabilir.Halk teşki

latı,halk felsefesi,halk ahlakıyatı,haik hulctıkıya-t;ı,halk

. .

' '

.bediiyatı_,halk iktisadiyatı,halk kıyemirifatı,halk lisanıya•ı ~ ;:::~

tı.11₍₂₄₎

_Ziya Göka~p'in yazısından tam altıbuçuk aysonra "Yeni

·J3ir.İllm:Halkıyat:Folklor11 _başlıklı_{makalesini kaleme alan}

. .

:E'uat Köp;ı:-ülü is,e -biraz da Ziya Gökalp· in etkisilye- bu ko--nudaki

_.

düşüncelerini şöyle açıklar: "İşte _. _. bu makei,lemizde lüz.um ve ehermniyetinden -bahsedeceğimiz 11_ha1kıyat11 _{i-lmi de}

ondokuzuncu af!I'ın mahsulat-ı B.hirinden biridir.Ulurn-:u•içti-maiyenin yeni, fakat mühi'Iıi bir ·şubesi olan folklor hakkında ·Avrupa"da senelerden.beri kitaplar,risaleler,mecmualar.

neşrolunduğl,l,her yerde muhtelif cemiyetler teşekkül ettiği

· halde ,biz ,ma.ateessüf hala böyle birşeyin mevcudiyetinden

b~gafiliz.

Halkıyat: ilmi isminden de anlaşılacagı vechile halka·

ait_şeylerden bahseder.

o1.alkın dü'şüncelerini 'ruhunu:; endişele~ini ~h ula sa bir

kelime ile bütün maneviyatınığöster~n mililim şarkıları,

darbırrıeselleri

,hikaye leri,

d_estanla~ıdır.:Tarih-i edebiyatın

(24) Ziya Gökalp, a.g.y.

. . :

i

ı

i

•• ._ .. ,.ı;.""~,...,. ... -:~,~-::::.:....: ___ ..:,: ___ ~.,.,---""'·,.,...~"~- "~"-..-~~·:.t.~~,,~"""""-=:.."''~~~~-.,_-... ~"' ~ ---·~-· -· ·~

(29)

-.. b

I f 21

dairei t'etkildne d~hi,l eserler gibi bir ferdin mahsulü değil,_

. .,

bil.3.kis bir hey~t-i mecnrU.anın zübde-i tahassüsatı olan

mah-sulat-ı müşterekeye erbab,;..ı tetkik ~alkedebiyatı ünvanını

. . - .

veriyırlar ki halkıyat'ın en mühim koludur.l3u'edebiyat

hal-kın doğrudan doğ:çuya ruhundan· çıktığı için· onun en sadık:, en

beliğ ifadesi demektir.

· · Avı;upa "nın h~nıen her köşesinde müesse s folkl()r cemi-Jetlerinin gayreti sayesinde _{. .} halkıyat _. _.ilmi. büyük _. terakkıyata _. mazhar olmakta ve ş anı dikkat· bir ü:ıtidat-:ı · i:nkişaf göster-Jilektedir.Türk folklortinu tanitmak vazifesi. tai?iatiyle Türk

ıriütefekkirlerinin uhde-i ·ınesuliyetine terettüb ediyor.l3u tarz

'

mesai ~ürk ııiilliyetine' edilecek hizmetlerin belki en mühi-midir ~~~ ( 25)

Ziya Gökalp ve :b~uat Köprülü'nün y~arıda söyledikleri · karşılaştırıldıgında, birinin n:nalkıyat11 _{~diğerinin ıi}_folklor"

terimini kullandığı, ancak,:sonuçta aynı düşünceleri ortaya

koydukları görülecektir.derçekten de,Ziya Gökalp"in "halk medeniyeti11 _ve ₁₁_{halkıyat" t~:I'imlerini tanıinlamasıyla,..&'uat} l,(öprülü'"nün 11_Halkıyat_ilmi_isıninden_de _{anlaşılecağı}_vechile

hall{a ait şeylerden bahseder11_{.Ç>içimindekiyargısı arasında}

hiç bir fark yoktur. t 26)

(25) Fuat Köprülü, a.g.y.

. .

(.26)· ":B'olklor11 _terimine_karşılık._{olarak "hikmet-i}

avam" ı kullanari Rıza ·ırevfik,yazısının başında, ıtfol;klor"un "avam edehiyatı11,içerisine giren bütün ürünleri kapsadığı . nı belirttikten sonra devamla şunleı.rı söyler: 11 _{.ı:~'i lhakıka}

~ . . . ·-. _:__~---·-..:... __ _;: __ ~_--~ · ... ..,.... ~ ~- """" ..,_, ' ~>< " r ""• '1.~1-.. -~·~~"w_.ı. ~~ı--~ .. ~-~-·-.. ~~~- ... ~:...S.-~·~-~- "'~ ,, ,..,.;,~~,...,:'.:..._ •· ~-,..-~ ,ı:_ .... ,.... .,. -~---

(30)

-~ _-·_{.. ·.,}"'" --~~ _,·;-.-.---"--_;_..

..:...-.-.. ,·

Durum böyle _olunca,••!olklor" terimini ilk kez Fuat

Köprülü.nün

kul:lanmasına.lçarşılık,bu

alanda ilk

yazının

·Ziya Gökalp .. e ait

olduğunu

söylemek daha

doğru ol~.

22

bu tabirin ''da,ire-i

şumulunda

dahil bütün

edebiyat-ı

milliye

- . ~

- -- . . . . ,

va~.Bir

edebiyat ki en -ince,en nazik

hisiyat-ı

insaniye

içinbir çok güzel ve

Şairane

misaller arzedebilir.Sonra

·nas-ı edebiyenıiın

her biriiçin numuneler

vardır."Lyrique"

yani

aşıkane~Epique11 _'yani

_{destaniVDramatique" yani !acia}

- - - .

nevinden·,

11Romanesq~e11

romantik hatta !else!leserler,

vardır

ki

sahipler~

malum

değlldlr."(Rıza

Tevfik, a.g.y.J - ·.

ı

1

!

ı

l

-4~ ' • - "'1 ;:< ~ _:_ , ~-~--... ~~-~--•""' ~-~ .-...;:...~- ·~~-;:, - .... '" - - ... - - ' • ry-~--:-" -~-..,.- ~---....-- • - -- -- ~- --_.--- ~

(31)

-23

İLK. MUTASAVVIFLAR'IN.YAZILIŞI

ve

YAHYA

KEMAL

11_{Bu eser bize yeni bilgiler}

vermek ve eski bilgimizi tamamlamakla kalmıyor,tarihi

ve

~debi tenkidin ensıkı . metotlarının bu eserdeki

,tatbikini takdire varan bir hayret le·. görüyoruz .u

....

Prof .cl.Huart

Fuat Köpr-q.lü"nün türkoloji alanında ~torite olduğunu ortaya koyari ~n önemli eseri '' Türk, Edebiyatında İlk Mu ta~

.savvıflar" için de.farklı·yorumlar yapılmaktadır.Nihat

Sami BanarTı'ya göre, İlk l',Iutasavvıfları yazması i çin Fuat Köprülü·ye Yahya Kemal Beyatlı Öneride bulunmuştur.Ancak, Yahya Kemal' in bu önerisi.nden sonra :E'uat Köprülü İlk ıvıuta savvıflar'ı· kaleme almıştır:

."Onun Yahya Kemal'le tanışmasındaki ehemrniyeti. şimdi. ve bizzat Yahya Kemal' den d.inleyecegiz"Ayni tarihte ı,uad

. - . . - ~ .

Köprülü de bütün dil ve

~debiyatların

mukayesesi mevzülu bir eser. yazmak rııüddeas·ında idi .Ben kendisine demiştim ki:

(32)

:Bu büyük mevzüa gi:t:meyiniz~:Bizim daha mühim mevzülarımız .

,;~rdır.Mesela şu

-Ahme:t Yesevi

n~dir,kimdir

?:Bir

araştırınız.

'· . - - _- -:· ' . . . - . - .

Bakı~ız milliyetiııti,zi asıl· orada bulacaksınız'! - - c

:Bu tarihi konuşma,~öprülü"'nün haya~ında en hayırlı bir dönüm

nokta~ı olmuş

ve FUad :Bey

Türk.Edebi,yatında İlk

' ' .

Mutas~vvıflar' adiyle yazdığı ilk büyük eserini bu görüşteki

ehemmiyetı·-derhal ve çok iyi sezerek yazmaya başlamıştır." (27)

Nihat Sami :Banarlı "'riın bu iddiasına karşılık,_Fevziye

Abduliah. Tansel,kanuyu Fliat Köprülü"ye

açtığını,Fuat

. . . .

KöprÜlü'nilıı ise aksini saVunduğunu söyleyerek " Değil 1913,;. .4.

14 '.de, bugün bile, bütün dil ve edebiyatların mukayesesı . mevzulU:, bir eser yazmanın aklından geçmediğini söyledi;'

- - ·. . .

hatta,elini kaldırarak~olacak şeydeğil,Yahya Kemal,Yesevi~ · yi nereden bilecek;'Yesevi, benim. tedkiklerimuen sonra ortaya

. . . .

çıktı demiş ve sen IUhac(· ı· gö~ürseh bu dedikleri m{ söyle, ,

yahut yazacağın ·. bibliyografya makf;ı.lesinde bahs et; unu tİnazsam' .

. . .

kendisini gördüğüm zaman ben

de

söylerim" ~28) dediğini·

belirti~ • (29 ).

(27) :Nihat-Sami Banarlı,nYahyaKeriıal'in·Hatıralarıy İstanb:ul ietih Cemiyet! Yahya KemalEnstitüsü Neişriyatı: 2,

\

İstanbul, Baha t··;a.t., 1960,49. s~ _. Banarlı,)'Fuat Kôprülü' n ün

Hayatından Çizgiler," Türk.Kültürü,_ S~47,Eylül 1966,34.s.

. - . - ..

( 28) . :B'~vziye Abdl1llah. Tansel, "Prof~iı'uad, Köprülü

' .. . .

Hakkında Bazı Notlar, n Türk ·Kültürü,S.57,1967,13.s.

(29 )"Nihat Sami_ Eanarlı, l!.,,eyziye Abdullah Tansel'in bu açıklamasındans.onra,kendisinin de güç durumda kaldığını

belirt~rek şunları söyler: . "Demek ki bu noktayı ya Fuad Be-y

~.;ı<ı,."t._.~ ~ ... "~.~~- ~ • ~ < - · < '~~· •

< '~-: - • "'~-;;;_ : . •,_ ~~ . . . . ' " 'll'~-~ .... ~::,

---ı

(33)

25

, Yukarıdaki tartışmaları. açıklığ~ kavuşturacak hiç/ bir bilgiye· ya da_ l10ta,Fuat ~öprülü~nün kitapları_ ve_ makalele~ -lerinde rastlamadık.Ancak,gEme • de;FevziyeAbdtillah- Tansel' - - 1 - .

- . - ·. .

.in yazdıklarını kabul etmek akla daha yakın gelmektedir.

Ç~ü,.ıruatKöprülü,biranket içip kendisiyleyapılan konuş

mada:

"~ Ben daha ziyade medeniyet tarih).miz

ve

içtima.i

-hayatımizın muhtelif meseleleri üzerinde duruyorum-.Bunlar

edebiY,at tarihimizden çok daha mühimdir ve ben:j. daha ·fazla alakadar eder." (30) demekte,böylece-bütün Türk dil

veede-- 1 . ( ' .

-biya tlırının ka_rşılaŞtırılması konusun(la, bir eser yazmak _ düşüncesinde olmadığını delaylı da olsa açıklamaktadır.

·yahut da Yahya Kemal

yanlı~ hatırlıyorlar~Yahya

Kemal; bu

' ' . . - -

-A _-~ . . . , - . . . - . . ' - . . .·

hatırasını bana başkafırsatlarla da.birkaç defa

tekrarlamış-tı.Hatıra .. nın ciddiyetine büyUk,ehemmiyet veren,bana

anlat-. - - .

tığı 'bazı hatıra ları., sonradan elimize· geçen bazı yazılı

- . . . '

hatıra' larında hemen. aynı cümlEder

le

yazılı bulunan. Yahya·

--_Kemal~ in ~-- dürüst. ve muazzam hafızasının burada nasıl ve niçin yanıidıbını ha].letmek, itiraf edeyim kf, benim· için

' . .

çok 'rrıüşküldür.

Aziz hocam iuad i:öprülü .. nün büyük hafizası da onu

tanıyanlarca meÇhul değil-dir. 11 ₍ }3an?-I:'ı-ı, _-n _{Köprülü'nün}

Rubaileri11_{,:rürk Kültürü, S.59;Eyliill969,} 26.~.).

(30) f-1ustai'a Baydar,Edebiyatçılarımız Ne -Diy-orlar, !stanbul,Ahmet Halit Kitaphanesi, 1960, 133.s.

-~ l i - < ~ ~- • ---~-:-w. ~ •:o-_•.::,::_._-' .... • ~

(34)

-26

fizerinde bu kadar yoğun ·t.artışmalp.rın yapıldığı .Türk Ed e bi ya tın da !lk l"lu tasavV~flar, Tür~iye ·de_ ve ·Türkiye dış ın da ilgiyle karşılandı.Bil.lıiı' adamları her fırsatta bu eserin . öneminini

vurguladılar;hayra.n:lıklarını

belirttiler:

Prof .Ahmet

Caferoğlu~

na göre· "Türk·

Ed_ebiyatında

!lk/ Mutasavvıflar Orta Asya ile ,anado,lu arasındaki t~savvuf

. . ~:·.

birliği bağlarını ortay~ koydu.Tü:ı;-kistari .. ın.Ahmet Yesevi"si Ahadolu'nun Yunus Emre'si idi.tt(31J

Nihat Sami Eanarlı ise görüşlerini 11_{FUat Köprülü, ilk}

şahaserini 1918"' de T.ürk Ed~biyat·ında İlk ıvıuta:savvıi'lar ki ta-biyle verdi.O kadar ki Türkiye'de böyle bir kitap

yazılması,

Avrupa •:ıı alimierin hayretine sebep o14u.Bu kitap J3atıli Türkologlar arasında TÜrk.ilmine bir saygı·ve hayranlık uyandırdı." ( 32) biçiminde açıklar •. ( 3 3)

Prof.Cl.Huart"a'göre·de Fuat Köprülü"niliı Türk Edebi-.

yatında İlk r.Iutasayvıflar".ı,edebiyat araştırm~ ve inceleme- .

,·

..:

lerinae bir devir açacak. ni telik·tedir: 11_{NUhakkak ki Türkiye .. de·}

(31) Prof.Dr.Ahmet Caferoğlu, ''Bilinmeyem. Tarafıari

İle üstad Fuat Köprülü," Türk Kültürü,S.46~1966,16.s.

t32) Nihad Sami Banarlı,"Avrupa'Iı.Alimlerve Fuad Köprülü," J4~ydan Gazetesi

,·s

.'83, 84

,85,

istanbul 1966.

. .

(33) Vasfi Eahir Kocatürk'ün·değerlendirmesi de

şöyle-dir:ııBugün,Tiirk edebiyatının en· büyükşairlerinden biri

olarak gösterdiğimiz Yunus,onun köKleştirdigi edebiyat te~

. . .

lakkisi · ve ı 918 yılında yayıınlanaiı İlk· Eutasavvıflar' ı gel~ · meden evvel bir del;'vişti .Onda~ önce TUrk edebiyatınınbir

çok şairleri, bu- ş.airlerin doğum, ölüm tarihleri, divanları,

... ;:::. ... ~"""-~... ~ ~~:;.;.~-<=~ - -_.,. ~ ~ - . .,. .... ' . _.,.- - - • ~ -

(35)

27

değişen birşey var.:.Bu eser. bize yeni bilg~ler vermek ve eski

bilgilerimizi' .tamamlamakla; kalmıyor, tarihi ve. e.debi tenk:J.din

.. ·_ metodlarının bu eserdeki t'a.tblkini taktire- varan bir

hayret-le

görüyoruz.Eğer

kehQ.isini takibedenler olursa -ki

fazlasıy

la olacaktır_..;~ bu eser bir. ç.evir açacaktır." (3?)

. .

Gerçekten de ''Türk-Edebiyatında

1ik

Jviutasavvıf',lar11 _{_}_..

dil,edebiyat,tarih ve sosyoloji açisından büyük bir önem

taşıyan ilk ince1eme.örneklerinden biridir • .ıtuat Köprülü,bu

" . . .

eseriyle,o güne dek Türk . _. -. - edebiyatına-egemen olan - . -._ ·-

kuru

·' - ve da-.

ğınık tezkirecilik anlayışindari kurtulmuş ;düzenli, 'b'a~lantılı _

bilgi ve görüııl,erle .donanmış olarak kendine sağl:arn bir yer

._ erlinmiştir .Kendisinin

de

belirttiği ·gibi ,daha önce Türk·

ede-; .

--biyatı üzerinde yapılan_çalışmalar bilimsel bir değer taşı;..

maktan Çok uzaktılar: "Edebiyat_tarihimiz hakkında şimdiye

kadar Doğu"da ve B~tı'da ya,zılmış ·pek·az umUın!·eserler ve

monografiler ekseriyetle ilmi bir kıymettenmahrum olduğu

i •

hamseleri,mesnevileri vardı;fakat Türk milletinin ruhiyatı,

. .

duyuş ve düşünüşü;kültürll;bu kültürün

içtimai,siyasi,ikti-sadi

şartlar altında değişme$i

ve tekamülü

~oktu."(Türk

. . . _, - . . ~ .

Edebiye:~tı Tarihi,Ankara,Edebiyat Yayınevi, 1970,866 ~s.) .•

(35) Prof .cı".Huart, Journal: Asiatique, Janvier-f.iars,

· 1923. UUhat Sami Bana:r;·lı nın "Resimli Türk Edebiyatı ·'raria

'hitmden n&klen,.l!·asikül 15,ıstanbul,I·::illi Eğitim Basımevi,

·• 1978,.1121. s.)

!.

(36)

28

. gibi,Türk

edebiyat:ı;nm umUıni. geliŞmesi mes~el,esi

de ilim

alemi-henüz

hallolunamaınış

bir

muammadır;esasen,Hammer'den

Gibb' e ve eski tez.kirecileriinizdeil bu günkü

bazı

nadir

1

alirolere kadar,hiç kimse;Asya içerierindenAkdeniz

kıyıla

rına

kadar bütün Türk milletinin en az onüç-ondört

asırlık

edebi 1iekamülünü.bir

bütünşeklinde

mütalea ve tedkik

lazım

geldiğini,

esefle söyleyelim ki

anlıyamamıştır. 11

(36)

(36-J.FüatK(jprülü, TÜrk

Edebiyatında

!lk

Mutasavvıflar,

. _ Diyanet

Işleri Başkanlığı Yayınları;Ankara,'l'ürk

Tarih Kurumu.

Basimevi, 1976, 2.

s.-< < ~ ~''"""~- ~ " " " . , . .. - - - · - " ' ... ~ ,,..,. ~ ~ - ~ ' , . . . ,.,.,_ ~~ - - . . .

~ .

(37)

29

Z!YA GÖKALP ve .ıt'UAT KÖPRtiLU

Ziya Gökalp ·le beraber Türkiye·

de

de. etkilerini gördü- _ ğümüz sosyoloji bilim dalı

XX

.yüzyılın ba.şlangıcında Batı .. da~ yeni_ boyutlara ulel,şm.ıştır.Toplumun gelişimini inceleme konu-su bu dönem·sosyolojisinin_an:a amacidır.Toplumun gelişim

yasalarını inceleyen t.arih felsefesi de.sosyolojiniıi sonuca

' - '·

ulaşmasında büyük bir -etkendir.·

Bat_ı' da bu gelişmey~ gösteren ~osyoloji biliminin

Türkiye .. deki temsilcisi Ziya Gökalp'tir.Ziya Gökalp, bir yan ... dan T-ürk sosyolojisine yeni yöntemlerkazandırırken,diğer

yandan Türk. top·ıumunun sorunlarına ve· küı türüne · ·yeni . bir.

. . .

bakış açısı getirııliştir.Bu yeni yöntem ve düşüncesiyle

ken-disini kabul· ettiren Ziya Gökalp,fel . .sefe,sosyolojf,tarih ve

. .

-edebiy~tla_uğraşan bilim ad~mları üzerinde de etkili oldu • . Böyle.ce,kendi yöntemiyl'e:

ç~lışan

bir. ekip

oluşturdu.

İşte,Ziya Gökalp"iri.ekibindeyer alan bilim adamların dan biri de l!,uat Köprülü"dür~Ziya Gökalp'in fstanbul .. da}ci

. - . - - .

çaj:ışmal~r"ına kat.ılan Fu.at Köprülü,Türk edebiyatı

üzerinde~_-ki

çalışrnala~ında -kendisinin de belirttiği gibi;.. sosyolo;..

- -

-·jik araştırma yöntemini kullanmaya b_aşlar; 11_{Czernovsky'nin -· ·}

Durkheim uietoduna uy~un-olarak {ye o- seri içinde ) ·yazdığı Le Cı.ılte -des ~e ro s, Sa int Pa trick adlj e_serini ör11-ek olarak·

aldı .Bu tarzda ilk çalışma olmak üzere "Türk Tarihinde İlk

1'1utasavvıflar11 _{ı yazdı."(37)}

(37) i:iilmi Zjya Ülken,Türkiyede Çağdaş Düşünce

Tarihi,c.ll.,Konya,Selçuk Yayınları,l966, 606.s.

! "~'- ~'~-~< \ "'j;{f'~" ,"<' •';._ ~~ ~--";:~ ><'•--4.~:;:""'~!:!"'-ı~~~~;~c,_.~;.1":',~~~;'~:~.:;:'-"":; _,;~ ~ _ • ~ _

(38)

1

Türk Edebi;yatinda İlk ·1V1utasavvıflar,~aynı zamanda, Ziya

' . . '"-.

Gökalp'in ncdf.afi turancı~ığı" yerine,kültürel bütünleşmeye.

. . . .

öncelik veren bir görüşü yansıtması. ve11_{Turan"cılık}_konusunda

]'uat Köprülü'nün düşüncesini Ortaya koyması bakımından da <;>nem.

taşır.FuatKöprülü,d~a

çok,Türk

edebiyatını

bir bütÜn ·

. . .

olarale düşünÜyor,yeryüzüne.dağılmiş olanTü~kler"in edebi-·

yatlarını

.birbirine

bağlantılı

olarak:

·eıe alıyQrdu~onun

için-dir ki Ahme.t Yesivi' ve Yunus Ernre ".Yi uzak bölgelerde

yaşa

rnalarına karşılık ~u eserde bir a.raya getirniiştir~3e).Fuat

, · · Kö.prülü,yalnız Türk Edebiyatında ·!lk ıvıutasayvıflar' i değil;

1920~l92l'de ilci fasikül,l926~da da bir cilt olarak yayın

ladığı Türk Edebiyatı Tarihi,l934 .. te basılan Türk Dili ve

EdebiyatıHakkında .Araştırmalar iİeilk baskısı 1940'ta,

.ikinci baskısı 1962' de yapılan Türk Sş.zşair~eri Antolojisi

adlı eserleri de hep KÜltürel l>ütüİıleşıneye· yönelik düşünce-. ·

nin ürünleridir.

Fuat Köprülü,yukarıda sözünü ettiğimiz düşüncesini Türk Dili ve Ed.ebiyati üzerindeki incelemelerinde esas

• - - - • • • ~ • - u ' •

.

aldığı

.gibi,Türk tarihiyle ilgigili

çalışnialarınd~

da

. (38) ·'tsmail Habip,Zij:a Gökalp. le .J!'uat Köprülü arasın-· . daki

farkı şöyle anlatır·:·

"Vakia ·• o,KöprUlüzade ?uat Bey··

/

. gibi Türkçülügüiı edebiy'at t&rihi i tibarile_ ilmini yapmadı; fakcı.t ınilliyetçi!iğin ilrrlen ne o1Q.ugunu en evvel en ilmi olarak o ahla ttı~ ( · ... ) zl.ya G()kalp iliniri türkçü~üğünü

·yap-. . ..

-. mıştı, ondan en çok fezalan Ii: ehmet EJ,l.a t te i Imini yapmaga

ba9ladı.'' (a.g~e., 428-29 ,ay:;-ıca 436.s.).

·j

..

1

i i--:..

(39)

' · ..

uygulamaya çaba gösterdi: "Anadolu Selçukları ve .Devlet

·.

Teşkilatı

Uvlilli Te te bb ular ~ J , -

Necf.

· -

sayı· 5;

• • 191 ?},orta· - •

tıaınan

•

-. .

Türk İslam Feod~lizmi \Be'lle·ten.l941),osmanlı imparatorluğu~ nan etnik menşei tBelleten, 1943 ,sayı, 28), Anadoluda İslami yet (Edebiyat Fakültesi

.ıiergisi,1924J

,Les--Origines de

11 _{Empire OttomanlParis, 1935), Ahiler ve}Ah~lik(İslam _{Aihk- .··}

' .

lopedisi) 11 _{(39) gibi makale ve :ki}

tapıari yazmasında

_belir:..

ti~en düşüncenin etkisi büyüktür.Ziya Gökalp~Fuat Köprülü'

- . . .

nün bu ' . ççilışm~larıyla . - . . . ilgi],i "Köprülüzade Fuad Bey . . 1 Türkiyat

-. sanasında büyük bir mütebahhir ve alim oldu. ilmi

eserleriy-. . . . • . . .ı •

· le Türkç-ülüğü tenvir etti."(40) demekle Fll.at Köprülü nün

• • - • - j • • '

. '

e'serlerinin ni teleğini ve Türk kül tür tarihine katkısını ·dile·. getirir.

Fuat Köprülü,daha önce de söyledigimiz· gibi, yalnız,·

"Tur~ncılık11 _{kon~sunda değil,}_Ziya_Gök~lp_{·in Tüi:k} _edeb~yatı- _·

nı değerlendiren bazı düşüricelerini de ihtiya·tla karşılar.

. i .. .. .

Ziya Üökalp' e göre .gez:çek T.ü:r;k edebiyatı halk

edebiyatı-dır: "Türk edebiyatı· h~ükın atasözleriy:le b.i:ımecelerinden~ .. halk masallariyla halk cengnamel~riyle,menkıbelerinden,

. ·. ·- .

tekkelerin ilahileriyle_ nefe~lerinden,halkın güldürücü

fı~ralarinci·an ve Q.alk tiyatrosundan· i barettir.Atasözleri

' "

doğrudan co€.ruya,halkin hikınetleridir. Bilmeeeleri de

vücu-qe getiren halktır. ~(41) ..

(39) rtilmi Ziya Ülk~n, a:.c,.e. ,607.8. ·

. (40) Ziya Gökalp,Türkçülüğün Esasları,!stanbul,

/ Va.rlık Yayın.iarı,l,972, l5.s. ( 41) Ziya Gökalp, a. g. e. '32. s. ,.,..:; .... :" .. "''~ ~ ~~:~ ' ... ~ ' .... ~~ ~ ~ -~ "' ~ ' .. . "" ~ - r~;;:..; -- -"" , ,i.-.. , - "'~--.. h.,...-~~"" ~. ~~-~· .! • """'--~ • ..._, --=---- .:_ . ~ .