Özel
T
í
S * 2 > A
V4 4 İ ^ V \
+
7
razar
cnrnrnj
Atatürk'ün em riyle h a zırla n d ı. 1 9 2 6 'd a
sefere çıktı. Yükü T ü rkiye'nin sanayi ürü nleri,
yo lcu la rı a y d ın la rd ı. Sefer, 8 6 gün sürdü.
İta lya 'd a n İsveç'e 14 ülkenin 16 lim anını ge zd i.
G ittiğ i her ülkede iz d ih a m a yo l açtı. 6 0 bin kişi
g e zd i. B alolar, ku tla m a la r, özel davetle r derken
A v ru p a , genç Türkiye C um huriyeti ile onun
güvertesinde tanıştı: S eyyar sergi K a ra d e n iz 'in .
G e m inin bu ta rih i yolculu ğun un b ir bölüm ü, 7 8
yıl sonra belgesel h a lin e g e tirild i. G eçen yıl
a ra lık a y ın d a , A B 'n in Tü rkiye'ye
m üzakere ta rih in i açıkladığı
g ü n le rd e H o lla n d a
te le vizy o n la rın d a ya yım la ndı.
Belgesel ekibi sponsor
bu la b ilirse , tüm yolculuğun
öyküsünü içerecek şekilde şimdi
film i genişletm eyi p la n lıyo r.
17
SEYİR DERERİNDEN...
PA ZA R , 2 4 N is a n 2 0 0 5
T7-Karadeniz, Hamburg Limam'na 14 Temmuz'da varır. O giin etraf kırmızı beyaz kumaşlarla süslenmiştir. Türk heyetine verilen baloda bir konuşma yapan Hükümet Reisi Herr Petersen, sözlerini şöyle bitirir: 'Türkiye'nin her türlü varlığa kavuşmasını candan gelen bir istekle dilerken, yüksek ulusuna nurlu yollar gösteren Kemal Atatürk'e sonsuz saygılanmızı sunarız."
Takvimler 23 Temmuz'u gösterdiğinde, Karadeniz İsveç'in başkenti Stockholm'dedir. Bu sefer büyük bir baloya ev sahipliği yapmaktadır. Misafirler, gemiye motorlarla taşınır. Şehrin belediye başkanmm da katıldığı gecede, kadehler Atatürk ve İsveç Kralı için kalkar. Vakit gece yarısını geçtiğinde, dans tüm hızıyla hâlâ sürmektedir.
Stockholm'den sonraki durak,
Sovyet dönemindeki adıyla Leningrad şimdiki adıyla St. Petersburg'dur. Karadeniz limana yanaştığında, bir yanlış anlama sonucu önce gemideki tüm fotoğraf makineleri ve kameralar Sovyet askerleri tarafından kilit altına alınır. Ancak kısa süre sonra olay açıklığa kavuşturulunca gergin hava kısa sürede dağılır. Komünist Parti önde gelenleri ve Rus ticaret heyetince yapılan ön ziyaretin ardmdan halk gemiye akın eder. Ziyaretçi sayısı 9 bini bulur. Hotel Europe Leningrad'ın Kryscha Balo Salonu'nda Türk ziyaretçilerin onuruna balo düzenlenir. İlk yaşanan yanlışlığı telafi etmek için gemiden Uman ücreti bile alınmaz.
Polonya'ya vardığmda ise, Karadeniz'i dönemin Türk
büyükelçisi şair Yahya Kemal Beyatlı karşılar.
K A R A D E N İZ G E M İS İN İN BELGESELİ İÇ İN S P O N S O R A R A N IY O R
Avrupa, Türkiye Cumhuriyeti'yle
■
■
bu gemının auvertesınde taiTistı
Y
ıl 1925. İki yaşındaki Türkiye Cumhuriyeti' nin kendini tanıtmasının, dış ticaretini geliştirmesinin zamam gelmiştir. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, emir verir. Bir gemi seyyar sergi haline getirilecek ve Avrupa'ran belli başlı limanlarını gezecektir. Araştırma başlar. Sonunda Seyr-i Sefainİdaresi'nin Hollanda'dan aldığı Karadeniz gemisi seçilir.
Hazırlıklar bir yıl sürer. Mimar Naci Bey'in (Meltem) yönetiminde iç dekorasyonu yapılır, dışı süslenir. Olayın geçtiği döneme göre o kadar çok yeni sayılacak ayrıntı tasarlanmışbr ki... Örneğin gemi için özel bir logo haznlann. Afişlerin, mönü ve yolcu kartlarının, karton kutuların, ambalaj kağıtlarının, dokuz dilde basılan
broşürlerin üzerine bu logo işlenir. Ziyaretçilere gösterilmek üzere belgeseller haznlanır, hatıra pullan bastırılır. ’*
Tüm harcamalar, Ticaret Bakanlığı ve İstanbul Ticaret Odası (ITO) tarafından
üstlenilmiştir. Oda, memlekette Avrupalılann ilgisini
çekebilecek ne varsa koyar gemiye. Hacıbekir'in
lokumlarından Pertev kremlerine, Sümerbank kumaşlarından Beykoz Kundura'mn ayakkabılanna, Sanayii Nefise'nin resimlerinden, doldurulmuş yaban domuzu ve keçiye kadar yok yoktur. Atatürk'ün İbrahim Çalti tarafından yapılan bir portresi de sergi stantlannda yerini alnûşhr. Hatta İş Bankası gemide bir şube açar.
A M A Ç BİRAZ TİCARET
BİRAZ D A MUHABBET
Bir amaç ticaretse diğeri de Türkiye'nin modem yüzünü göstermektir. Birçok aydm, yolcu olarak gemiye davet edilir. Yolcular arasmda Vala Nurettin, Mahmut Baler (Bal Mahmut),
Kemalettin Kamu, Celal feşfföVrseven, Çamlıca Özbekler Tekkesi Şeyhi Ata Bey gibi aydınlar, liselerden seçilen yabancı dil bilen genç kızlar da vardır. Artık her şey hazırdır.
180 yolcu ve 105 mürettebatı taşıyan gemi, Kaptan Lutfi J 3ev komutasmda 12 Haziran 1926 sabahı, Galata rıhtımından denize açılır. Ülkenin uluslararası alanda ilk P&R (halkla ilişkiler) operasyonu başlamıştır.
Gemi komiseri Raif Manyasizade'dir.
Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası, ya da o dönemdeki adıyla Riyaset-i Cumhur Orkestrası da, İstiklal Marşı'nin bestecisi Zeki Üngör yönetiminde 47 kişilik ekiple katılmıştır sefere. Geminin yanaştığı limanlarda ev sahibi ülkenin ulusal marşını çalmak ardmdan resmi
karşılamalara eşlik etmek için gemidedir.
BEN BÖYLE BİR TÜRK
K A D IN I BEKLEMİYORDUM
Karadeniz, ilk olarak 17 Haziran'da kömür almak için şimdiki adı Annaba olan Cezayir'in Bone limanına yanaşır. Barcelona, Le Havre ve Londra'nın ardmdan, 11 Temmuz'da
Amsterdam'a ulaşn. O gün, orkestranın şehir parkında verdiği konseri tam sekiz bin kişi izler. Amsterdam Belediye Başkam'na gemiyi, eski İstanbul Belediye Başkam ve milletvekili Celal
Esat Arseven'in gazeteci kızı Bedia Celal Hanım ezdirir. Yabancı dil bilen, başı açık Türk kızı belediye başkamın o kadar çok şaşırtır ki, başkan "Ben böyle bir Türk kadınıyla
karşılaşacağımı bilmiyordum" der. Hamburg, Stockholm, Leningrad, Marsilya... Hemen her şehirde aynı
manzaralar yaşanmaktadır. Halk, gemiyi ve sergilenenleri gezdikten sonra, seçkin
konuklara davetler verilip, gemide balolar düzenlenmektedir. Modem
Türk kadım, özel gecelerde yabancıları dansa kaldıracak
kadar rahattır. Avmpalılar, hayretler içinde Türkiye'nin çağdaş yüzüne tamk olmaktadır.
Cenova ve Napoli yk ziyaretlerinin ardından 27
W
Ağustos'ta dönüş yolculuğu başlar.“ Karadeniz, 5 Eylül'de saat 11.00'de,
ayrılışından 86 gün 22 saat sonra İstanbul'a döner. Geminin seyir süresi 40 gün 15 saattir. Geri kalan zaman limanlarda geçmiştir. Toplam maliyet ise 600 bin lira (bugünkü değerle yaklaşık 5 milyon dolar) tutmuştur. Harcamalann 100 bin lirasını bakanlık, 500 bin lirasını ise İTO karşüamıştır.
SPO NSO R BULUNURSA
FİLM 2 0 0 6 'D A BİTECEK
Karadeniz'in bu renkli hikayesi, zamanla kitap, dergi yapraklan arasmda unutulup gitmişti. Ta ki, Hollanda televizyonlarına programlar hazırlayan Gülay Orhan'ın hazırladığı belgesele kadar... Orhan ve ekibi İstanbul vapurlan üzerine çalışma yaparken rastlar Karadeniz'in hikayesine. Eray
Ergeç yönetimindeki araştırma ekibi çalışmalara başlar. Geminin İstanbul-Amsterdam arasındaki seyri, Türkiye ve Hollanda arşivlerinde yapılan taramalarla belgesel haline getirilir. Hazırlanan film, Türkiye'nin AB'den müzakere tarihi aldığı 17 Aralık'ta ve birkaç gün öncesinde Hollanda devlet televizyonu NPS'de gösterilir. Spiker, Karadeniz'in görüntüleri eştiğinde, Türkiye'nin aslında 80 yıl önce Avmpa'ya adım attığım anlatmaktadır.
Orhan'm sahibi olduğu Fotusch Production ekibi, şimdi hikayenin tamamım belgesel haline getirmeyi düşlüyor. Araştırmalarını geminin uğradığı 16 limanda sürdürecekler. Şimdilik sefere katılan gemi personeli ile yolcuların çocuklarına, torunlarına ulaşarak, belge topluyorlar. Bir yandan da hikayeyi, yabancı dillerde kitaplaştırmak için çalışıyorlar. Eğer sponsor bulabilirlerse, çalışma 2006'da bitecek. Kimbilir, belki de Türkiye, 80 yıl önce yaratılan pazarlama mucizesinden sebeplenip, bu vesileyle bir kez daha duyuracak adım.
GEMİDE AŞK
K aradeniz, yolculuğu sırasında sadece diplom asi yürütm ekle kalm adı, aynı zam anda aşklara da ev sahipliği yaptı. Yolculardan M ahm ut Baler, sefer sırasında tanıştığı Erenköy Kız Lisesi m uallim i Seniha H anım 'a aşık oldu. A şkı karşılıksız değildi. Ç iftin nikahını gem ide, kaptan Liitfi Bey kıydı.
UĞRADIĞI LİMANLAR
Bone (Cezair), Barcelona (İspanya), Le H avre (Fransa), Londra (İngiltere), A m sterdam (H ollanda), H am burg (A lm anya), Stockholm (İsveç), H elsinki (Finlandiya), Leningrad (SSCB), G dansk-G ydania (Polonya), K openhag (D anim arka), A nvers (Belçika), M arsilya (Fransa), C enova-N apoli (İtalya)
WILISTI, KARADENİZ OLDU
Karadeniz, 1907'de Hollanda'da üretilerek, "W ilis" adıyla denize indi. 130 metre
boyunda, 15.51 metre eninde, 9.07 metre derinliğindeki 4 bin 731 grosluk gemi, 3 bin 500 beygir gücünde buharlı makineyle çalışıyordu. 1924'te 34 bin 300 pounda Türk
ticaret filosuna katıldığında adı " S / S Karadeniz" olarak değiştirildi. Seyyar sergi seferi sonrasında bir süre İstanbul-Batum hattmda çalıştı, uzun süre bakım yerlerinde bekledi. Coşkulu seferden 19 yıl sonra sökülmek üzere İtalyanlara satıldı.
V
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
