3SÜ5RKI, S A I ^ ’A T L A l l
l
-VW H
*"*»"1
- — — —
A P L A R
4 Essr Üzerinde
_________________________ MM'_________________________
_ i"7£>/b'7~U <~1
Rübaîlerc ait eserler — Edebiyatı C e d îie ve şark âsârı — Süs kabilinden —
S a ’ciî, Hâfız ve Örfî — Rübaîlerde Hayj'am'ın tesiri — Rıza Tevfik, Hüseyin
Dâniş, Abdullah Cevdet — Hayyam'ı neden sevmişler? — Mütevazı bir şair: Haşmet
— Muhyiddin R aii’i ı “Rübailerim„i — Bunlardan ayrı bir eser — Yükselen Hilâl
Y azan: Refi’ Cevad CJSunay
Ö m er H ayvanı ın ru b a ile ri k a lk ta bir rlib ıi zevki u yandırdı. Bu zevk evvelden yok m uydu; H ay y a m ’ı t a n ım a z m ıydık, rübâilerinL okum az n u id ik ? F a rs ed e b iy a tı a s ırla rc a bi- zıhı edeb iy atım ıza te s ir etm iş. B ü yük İra n şa irle rin in eserlerinden b ir İra n lI k a d a r, h a ttâ çoğum uz bel ki b ir İra n lId an fazla zevk alm ışız. S a d ile r, H afız lar, Ö rfi’ler edebi v ic danım ıza hükm etm işler. F a k a t bu im tiz aç , bu a n laşm a h a lk a k ad a r yü k selm em iş; m ü m ta z b ir sın ıfta k a l m ış. D ahası v a r: T an z im a t edebi y a tın ın b ir istihalesi o la n M uallim N aci m e k teb i ş a rk ed e b iy a tın a çok bağlan m ıştı. F ik re t m ek teb i Acem v e A rap e d e b iy a tın d a n y a çok a n lam az ve y a h u t ona m ey letıniyerek g a rp ta rz ın ı te rc ih etm ek isterdi. M eselâ edebiyatı ced id e:
G el bu a k şam da se r b eser güzelim İh tiz â z â t-ı le y li dinleyelim ,
Tâ uzak lard a., iş te b ir piyano... G irişi ile gecelerin m â n a la rın ı bit p iyanodan dinlerdi A n la r m ıydı, a n lam az m ıy d ı? O rasın ı biliniyorum . H a tt â g a y e t ş a r k lı ru h u n u ta şıy a n ve yaradılış b ak ım ın d a n a la fra n g a lık ile hiç u y u şa m ıy a cağ ı zannedilen «S erveti Fün.un d c u la rd a n bazıları: U ç a r gibiydi güzel elle rin klavsende D iye bize b ir te rc ü m e hissi verecek m anzum eler y az m ışlard ır. O zam an bu m e k tep m ü n te sip lerin d e - kazarâ- y a E bül âlâ M a a rrî’den b ir fik ir y a h u t H afız d an b ir beyit g ö rü rse k h a y re tle re dü şerd ik . H a ttâ ra h m e t li A h m et H ik m e t « H âristan > m da «Y eşil y u v a , adlı b ir hikâyesinde b ir T ü rk gencin in te lk in le ri sa y esin de b ir M adam R o lan d i’ye edebiyatı mız h ak k ın d a şöyle söyletiyordu:
«Böyle a r a s ır a ed e b iy a tta n bah
sede ede o n ları şu&raıruzm m eslek i edebilerinden h ab e rd ar etm işti. A r tık M adam E o ia n d i edebiyatım ız h a k k ın d a re y le r .b ey an ediyor, me selâ Şeyh Galibin . H ü sü n ve aşk» ı- n ıF u z u il’n in «Leylâ ile M ecnunu u- nu, F e n elo n 'u n «Tnîfenıak» m a Göy- te 'n in »Faust» una benzeterek bu a d a m la r isb a tı eluiyet zım n ın d a bir ta k ım g a y ri ta b ii m e v h u m atı ta v sif etm işler; İra ;< ? t- >" f e r l e r i n i n m ü ru ru zam an la ta rz ı ;<>a h irle rin d e başka m eziyetleri kaim y ac a ğ ın ı bilem e m işlerdir.. diyordu. G a rip tir; E k se ri y a V esim 'in p ek p a rla k diye te rc ü m e e ttiğ i e ş 'â rı m adam beğenm ez di; h a t tâ b ir g ü n H afız ın ;
D it m îreved zi destem sahib dilân H udârâ! D erd â ki ıâ z - ı pin h an h âh e d şüd âşi
k a r a . M a tla n m eşhur g azelini te rc ü me ederken y av a şç a esnediğini g ö r m ü ştü .»
N e diyelim ? Allah sa n a ra h m e t e t sin A hm et Hikme},... Ü zerim izde iy k ö tü l-Jt hocalık İfiıkkm v ar. S enden edebiyat n âm ın a bir şey öğrenm edik am a, > ine ism in i; i rah m e tle anm ak lâzım .
M adam Kolaııdi. H afızın, tasav v u f m erhalelerinden b irin i a n la ta n bu şiirden ne a n la r ? H a tt â sen ne a n la rd ın ? a r,f ı-arn... E d e b iy a tı cedide çilerin çoğu b u n ları f ik ir diye değil süs diye a n ıla rd ı!
Bu itib a rla şa rk e d e b iy a tın d a yuk selm iş şa h siy e tle r m ah d u t b ir mu h ıte m ü n n n sır t alm ışlardır. Son se nelerde bu zevki u m um ileştiren H ay y am oldu. Kıza Tevfik. H ü sey in Da- niş, A bdullah Cevdetle b aş’ıyan H ayvam tercüm eleri yay ılm ağ a b a ş ladı. K ıza Tevfik, H ayyam ’ tasav vu f ve felsefe, lisan, e d â b a k ım ı:'- dan sever, H üseyin D aniş m em leke tin in beynelm ilel b ir b ü y ü ğ ü n ü bize ta n ıtm a k iste r; A bdullah C evdet de onun isyan derecesine v a r a n m üba- lâ tla rm d a n hoşlanır.
O ndan so m a H ay y am tercüm eleri aldı y ü rü d ü . Bu da r ü b â i zevkini a r ttırd ı. H alk bu k ırık d ö k ü k hissi veren d ö rt m ısra içine bir âlem sığ d ırm a k k u d retin e h ay ra n oluyor. Ş i irle iştig al ed en ler bu g ü ç vadide t a lihlerini tecrübeden vazgeçem iyorlar. B azan m uvaffak oluyorlar, b a z a n da hiç olam ıyorlar. N ef’î gibi T ü rk li sa n ın ı isted iğ i g ib i ta s a r r u f eden bir şa ir rübâi y az m a ğ a b aşlark en : Y ârab! dilim i sehv-ü h a tâ d a n sak la E ndîşem i tezvir-i riy ad a n sa k la B asdım ; ı-eh-i vâdi-i rü b â iy e kadem T a'n-ı h a r-i n â d â n -i d ü p âd a n sakla.
D iyerek başlıyor ve ken d isin i te n k it edecek o la n ları «iki ay a k lı n âd â n eşeklerin ta 'n ı» diye te h d it ediyor. N ef'î ,-übâide m u v a ffak olam adı. Y ah y a K em al de rübâi yazdı. F a k a t içlerinde dişe dokunur rü b â i olarak şu n d a n gay risin i görm edim :
Meı-sây-i fenâda in tiz â r ey lerk en G âhi geç eser o bâd gâhî erken İklim -i ilahiye rü c u ’ etm ek iç in E rv a h açılır engine yelken yelken.
H ay y a m ’ın rü b â ile ri nazm en t e r cüm e edildi, edilm ek istenildi. Ben tercü m ed e rü b â i vezni kullanılm a^ | yıtıca onu rü b âi tercü m esi saym am Bizde kendilerini ş a ir zannedenler evvelâ şiire fah riy e ile,, kendilerini m eth ed erek başlıyorlar. E lim e geçen b ir H ay y a m te rc ü m esin in m ukaddi m esinde şu garibeye rastlad ım :
«Bizde iki şa ir v a rd ır ki, b iri söz de, ö b ü rü özde H ay y am ’a pek ben zer. S özde benziyen Z iya P a ş a m e r hum dur. D eğerli ş a ir te rk ip ve tercii bendin kalıb ın ı cRuhi» den, fa k a t ru h u n u H ay y a m 'd an a lm ıştır.
İk in cisi de :
B a y ra m gibi b ir h a r-i zem âne K ıydı o y eg ân e-i cihâne. D iye y azdığı N e tid ir .
O iıaıde koca N ef’i'm izin yüce ru h u n a diyebilirim :
E y ırk ım ın b ü y ü k oğiu M ezarın d a r a h a t uyu! Sen clm ad ın sa b ir Hay.yam; B ir T ü rk işte H ayyam oldu.
Şim di a r tık ey sevgili okuyucu, H ayyam o yak ası açılm adık sözleri n i onun kendi özündenm iş gibi d in lem eğe buyur!
-B eğendiniz mi ?
«Hayyam» ı d eğerli f a k a t değeri k a d a r tevazuu ile y ü k se le n şa irle rim izd en H aşm et, rü b ai vezniyle di lim ize nakleylem eğe m u v a ffa k ol m u ş tu r. İleride b u n d a n u zun uzadı y a bahsedeceğim .
Riibâide, şah si ve edebî bilgisini çok sevdiğim , f a k a t şiird e ih tiy a r ey lediği ta rz ın şiddetle aley h d a rı oldu ğum aziz d o stu m O rh a n V elinin b ü y ü k ceddim M ev lân a 'd a n te rc ü m e e ttiğ i b ir ı-übâiyi b u ra d a k aydediyo rum . Ş a ir bu rü b aid e hissi bü y ü k b ir sad elik h av a sı içinde ifadeye m u v a ffa k olm u ştu r. İ ş te tercü m e: B ak! b âğ-u b a h a r-ü servler ey canım ! G önlüm yin e g itm em ek diler; ey ca nım ! Aç! a rk a n a a t n ikahını., k a l b urda; Yok kim seler evde., gitd iler; ey canım !
Taha Toros Arşivi
