Biyoloji Bilimleri Araştırma Dergisi 2(2): 8-8, 2009 ISSN: 1308-3961, www.nobel.gen.tr
Türkiye Faunası İçin Yeni Bir Su Kenesi (Acari; Hyd
rachnidia; Hygrobatidae) türü;
Atractides distans (Viets, 1914)
Ahmet Bursalı1
, Ferruh Aşçı2, Muhlis Özkan 3
1Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Tokat / TÜRKİYE
2Afyon Kocatepe Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü, 03200 Afyonkarahisar / TÜRKİYE 3Uludağ Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, 16059 Bursa / TÜRKİYE
*Sorumlu Yazar Geliş Tarihi :
e-mail: [email protected] Kabul Tarihi :
Özet
Bu çalışmada; Atractides distans (Viets, 1914)’ın dişilerinin bazı yapısal özellikleri örneklerimiz üzerinden gözden geçirilerek yeniden düzenlenmiş, şekilleri çizilmiş, çeşitli organlarının ölçümleri yapılmış, zoocoğrafik dağılımları üzerinde durulmuş ve ayrıca Türkiye’den şimdiye kadar kaydedilmiş olan Atractides Koch türleri için de teşhis anahtarları düzenlenmiştir.
Anahtar sözcükler: Türkiye, Acari, Hydracarina, Hygrobatidae, Atractides (s.str.) distans (Viets, 1914)
A new water mite species (Acari; Hydrachnidia; Hygrobatidae) for the Turkish fauna; Atractides
distans (Viets, 1914)
Absract
In this study, some structural properties of body parts of Atractides distans (Viets, 1914) were revised, measured and redrawn. Zoographical distribution of Atractides distans were also determined. Inaddition, a key for Atractides Koch species known for Turkish fauna were consructed.
Key words: Turkey, Acari, Hydracarina, Hygrobatidae, Atractides (s.str.) distans (Viets 1914)
GİRİŞ
Ülkemiz su kenesi faunası ile ilgili son yıllarda yapılan çalışmalarla tür sayısının hızlı bir şekilde artmaya devam ettiği dikkat çekmektedir. Araştırmaların yoğunlaştığı cinslerden biride Atractides Koch dir. Bu cinse ait Türkiye’den 14 tür tespit edilmiştir [4,5,7,9,10-1].
Bu çalışmada; Türkiye faunası için yeni olan Atractides distans (Viets, 1914)’ın morfolojik özellikleri ve zoocoğrafik dağılımları verilmiş ve ayrıca şimdiye kadar ülkemizden kaydedilmiş olan Atractides türlerinin erkek ve dişileri için birer teşhisanahtarları düzenlenmiştir.
Teşhis anahtarlarının düzenlenmesinde, Gerecke (2003) tarafından palearktik bölgenin türleri üzerine son yıllarda yapılmış olan en kapsamlı çalışmanın yanında, ayrıca Viets (1936), Lundblad (1956) ve Szalay (1964)’den de yararlanılmıştır. Şimdiye kadar yapılmış olan anahtarların işletilmesi sırasında karşılaşılan güçlükler, kullanılmış olan ayırt edici özelliklerin durumu, Atractides türlerinin sistematik sorunlarının yanında, bazı türlerin yapısal özelliklerinin de farklı bölge popülâsyonlardaki değişim aralıkları hakkında fikir edinilmeden, ihtiyaçlara cevap verecek etkin ve yaygın olarak kullanılabilecek düzeyde işlerliği ve kalıcılığı olan teşhis anahtarları düzenlemenin şimdilik zor olduğu gerçeğinin gözden ırak tutulmaması gerektiği kanısındayız.
MATERYAL VE YÖNTEM
Akarsu içinden toplanan yosun ve su bitkileri laboratuarda basınçlı musluk suyu altında elek serilerinden geçirilmiş ve eleklerin beyaz zeminli küvetlere yıkanmasıyla örnekler küvetlerde toplanmıştır. Küvetlerdeki bu örnekler pipetler ile içinde Koenike sıvısı (5 kısım gliserin, 2 kısım sirke asidi, 3 kısım saf su) bulunan saklama şişelerine aktarılarak burada tespit edilmiştir.
Akarsu içindeki taşlara tutunmuş gözle görülmesi zor olan örnekler taşların küvet içerisine el ile yıkanması suretiyle toplanmıştır. Toplanan bu örnekler, daha sonra laboratuar ortamında saklama şişelerine aktarılmışlardır. Saklama şişelerinde Koenike sıvısı içinde bulunan örnekler şeffaflaşmaları için bekletilmiştir. Saydam hale gelen örnekler daha sonra petri kaplarına aktarılarak stero mikroskop altında pipet yardımıyla cins düzeyinde sınıflandırılmıştır. Daha sonra ise (Olimpus Cx41,Japan) marka Işık Mikroskobu ve çizim ataçmanı sayesinde orijinal çizimleri örneklerimiz üzerinden tamamlanmış, tür teşhisi yapılmıştır [2,11-8].
A. Bursalı ve ark / Bibad 2(2): 8-8, 2009
BULGULAR
Hygrobatidae
Atractides Koch
Tip Türü: Atractides spinipes (Koch, 1837)
Deri çizgili veya düzdür. Çizgili olanların bazılarında memecik biçiminde yükseltiler mevcuttur. P1 ve P2 alt kenarda çıkıntılı ya da çıkıntısızdır. P4, P3 den daha uzundur. P4’ün üst
kısmında kısa ve dizilmiş zayıf kıllar bulunmaktadır. Kapitulum arkada epimerler ile birleşmiş ve epimer sınırları belirsizdir. Bacaklarda gelişmiş yüzme kılı yoktur. I.B/5 iki uzun kama kılı taşır. I.B/6 ise yay gibi eğri ve üzerinde bir sıra kıl bulunur. Eşeysel plaklardaki çukurluk sayısı genellikle 6, nadiren 4, 8 veya daha fazladır.
Türkiye’den kaydedilen Atractides Koch türleri için teşhis anahtarı
Dişi
1. Deri düz, infrakapitulum uzun ………... A. acutirostris - Deri çizgili, infrakapitulum kısa ………..2 2. IV.B/5’te bir çift yüzme kılı var ………….…….. A. ovalis
- IV.B/5’te bir çift yüzme kılı yok ………..…. 3
3. Eşeysel plağın iç kenarı düzgün ve içbükey, eşeysel çukurluklar birbirinin arkasına gelecek şekilde düzgün sıralı ………...……....…… 4 - Eşeysel plağın iç kenarı düzgün değil, üçüncü eşeysel çukurluk hizasında girintili ve bu çukurluklar dışarıya doğru yerleşmiş ve düzgün sıralı değil … ……….………….………… 7 4. S1 ve S2 kılları uzun ve birbirinden uzak ……. ………… 5
- S1 ve S2 kılları kısa ve birbirine yakın …………..…….… 6
5. S2 kılı bir yükselti önünden çıkmakta, eşeysel plağın boyu,
eşeysel yarığın boyundan daha uzun ………. A. lunipes - S2 kılı bir yükseltiden çıkmaz, eşeysel plağın boyu, eşeysel
yarığın boyundan uzun değil ……….... 6 6. P2 ve P3 alt kenarda dişçikli ………....… A. inflatus
- P2 ve P3 alt kenarda dişçiksiz ……….…...………. 7
7 - Eşeysel plağın boyu, eşeysel yarık kadar .……. A. distans
- Eşeysel plağın boyu, eşeysel yarıktan daha kısa...A. allgaier
8. Eşeysel çukurluklar büyük ve eşeysel plağın iç kenarındaki girinti dar açılı ………...…... 9
- Eşeysel çukurluklar küçük ve eşeysel plağın iç kenarındaki
girinti geniş açılı …….………...12 9. P4’teki kalın yanal kıl, alt kenar kıllarının arkasında
………..………... A. robustus
- P4’ teki kalın yanal kıl, alt kenardaki kılların arasında ve
distal kılın kaidesine yakın .……….... 10 10. Birinci eşeysel çukurluğun genişliği, ön eşeysel plağınkinden daha fazla ………... A. fluviatilis
- Birinci eşeysel çukurluğun genişliği, ön eşeysel plaktan daa
az ………..….. 11 11. Palpler kısa, P3’ün boyu yüksekliğinin 1,7 katı
……….……. A. rivalis - Palpler uzun, P3’ün boyu yüksekliğinin üç katı
………..………..….... A. panniculatus 12. I.B/6 ince ve boyu IV.B/5 parçası kadar, I.B/5’te bulunan
S1 ve S2 kılı birbirinden
uzaklaşmış………...………. A. anellatus
- I.B/6 kalın ve boyu I.B/5. parçasından daha kısa, I.B/5 deki S1 ve S2 kılları birbirine yakın ………..………...13
13. I.B/5’deki S1 ve S2 kılları uzun ……… A. nodipalpis
- I.B/5’deki S1 ve S2 kılları kısa ……….…..…… 14
14. P2 önde genişlemiş, eşeysel plak eşeysel yarık boyunda
………….………...………. A. fonticolus
- P2 önde genişlememiş, eşeysel plak, eşeysel yarıktan daha
kısa ……...…... A. gibberipalpis
Erkek
1. İnfrakapitulum öne doğru kuvvetlice uzamış, keliserin kaide parçası ince ve uzun, P1’in boyu genişlinden daha
fazla………..A. (Tympanomegapus) acutirostris - İnfrakapitulum kısa ve küt uçlu, kaide parçası kalın, P1’in
boyu yüksekliğinden daha az ………....2 2. P3’ün alt kenarı çıkıntılı ………..……….. 3
- P3’ün alt kenarı çıkıntısız ………..…….…… 4
3. P3’ün alt kenarındaki çıkıntı, parçanın ortasından
yükselmektedir ………..….A. (s.str.) inflatus
- P3’ün alt kenarındaki çıkıntı, parçanın ön yarısında ve uçta
………....… A. (s.str.) gibberipalpis 4. Eşeysel plağın ön tarafında ileriye doğru uzamış kitin bir çıkıntı mevcut ………..….. A. (s.str.) pennuculatus - Eşeysel plağın ön tarafında ileriye doğru uzamış kitin bir çıkıntı mevcut değil ………..…… 5 5. P2’nin ön alt ucu çıkıntılı ………... 6
- P2’nin ön alt ucu çıkıntılı değil .……… ………... 10
6. P2’nin alt kenarındaki çıkıntı sivri bir uçla sonlanmış,
eşeysel çukurluklar büyük, I.B/5’in kalınlığı I.B/6’nın yaklaşık altı katı, P3’teki yanal kılın çıkış noktası alt kenardaki kamçı
kılların arkasında veya kaideye yakın …………..……….. A. (s.str) robustus - P2’nin alt kenarındaki çıkıntı sivri uçlu değil, eşeysel
çukurluklar küçük, P3’teki kıl alt kenardaki kamçı kıllarının arkasında ve kaideye yakın değil ……….……..…….. 7
7. Eşeysel plağın ön ve arka kenarı girintili ………...……….……. A. (s.str) nodipalpis
- Eşeysel plağın yalnızca arka kenarı girintili ………... 8 8. P2’nin alt kenarının ön kısmı ileriye doğru uzamamış … 10
- P2’nin alt kenarını ön kısmı ileriye doğru uzamış ……….. 9
9. P2’nin ventrodistali (ön uzantısı kesik) uçlu
……….…….………...…. A. (s.str) fonticolus - P2’nin ön uzantısı yuvarlak uçlu ……….. A. (s.str) oezkani
10. Eşeysel plağın ön kenarı iç bükey ...… A. (s.str) fluviatilis - Eşeysel plağın ön kenarı dış bükey ……….…… …….… 11 11. S1 ve S2 kılları birbirine yakın ………12
12. Palp kısa, P2’nin alt kenarı dışbükey, P4 kamçı kılın
çıktığı kısımda en geniş……….. A. allagier - Palp uzun, P2’nin alt kenarı düz, P4 boru şeklinde
……….…….………....…. A. ovalis - S1 ve S2 kılları birbirinden uzaklaşmış ……….. 13
13. Eşeysel çukurluklar küçük ve eşeysel yarığın boyu birinci eşeysel çukurluğun genişliğinin üç katından fazla ... A. anellatus - Eşeysel çukurluklar büyük ve eşeysel yarığın boyu birinci eşeysel çukurluğun genişliği kadar ………. A. rivalis
86
A. Bursalı ve ark / Bibad 2(2): 85-87, 2009
Atractides distans (Viets, 1914)
DİŞİ
Vücut yuvarlak ve 909(880-933) / 793(773-826) m büyüklüğündedir. Deri sırtta ve vücudun alt tarafında ince çizgilidir (Şekil 1A). Preantenniformae uzaklığı 215 m’dir. Kapitulum 143 m, keliser 200 m, tırnak ise 60 m boyundadır. Palp parçalarının üst uzunluğu; 30-80-100-120-41=371 m, alt uzunluğu; 16-46-80-100-35=277 m, yükseklikleri; 40-50-60-30-13 m’dir. P3’ün alt kenarı düz, P4’ün alt kenarındaki kıllardan
biri ön, diğeri ise arka yarıdadır ve parçanın üst kısmında çok sayıda zayıf kıl mevcuttur (Şekil 1B).
Epimer boyları sırasıyla 267-230-213-226 m’dir. I. ve II. epimerlerin alt kısmındaki kaynaşma çizgisi deri altından III. epimerin iç kenarına kadar ulaşır. Salgı bezi taşıyan IV. epimer üçgen şeklindedir. Eşeysel plakların alt uçları birbirine yaklaşmış ve 120/40 m büyüklüğündedir (Şekil 1A)
I.B/5. parçasındaki kama kılları aynı kalınlıkta ve birbirinden uzaklaşmış büyük olan 184 m, küçük olan ise 120 m uzunluğundadır. I.B/6 eğik bir yay şeklindedir (Şekil 1C). Bacak parçalarının boyları; I. bacak: 60-80-143-216-223-223 =945 m, II. bacak: 62-77-126-173-176-176=790 m, III. bacak: 64-80-133-195-210-193=875 m, IV. bacak: 126-120-196-263-280-230=1215 m’dir. Boşaltım açıklığı 12 m boyundadır.
İncelenen Örnekler ve Yaşama Alanı: 10.9.2000, 4♀,
15.10.2004, 5♀, yavaş akan su, Mezbahane, Niksar, Tokat.
Yayılışı: Batı palearktikte yaygın olan bu tür; Avrupa’da
Almanya, Fransa, Hollanda, Letonya, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Macaristan ve Romanya’dan bilinmektedir [12-3].
Şekil 1. Atractides distans (dişi): A) Vücut, alttan, B) Palp, içten
C) Birinci bacak 5. ve 6. parçalar
TARTIŞMA VE SONUÇ
Türkiye faunası için yeni olan bu türün Avrupa’nın yaygın türleri arasında olduğu bildirilmektedir [12,3-13]. Yakın türlerden IB/5’daki S1 ve S2 kıllarının yardımıyla ayrıldığı vurgulanmaktadır
[12]. Örneklerimizin yapısal özelliklerinin, daha önce verilenlerinkilerle uyum içinde olduğu görülmektedir.
Bu türün dişileri için vücut büyüklüğü 710/620 µm, palplerin üst uzunluğu 33-79-94-111-36= 353 µm, palp parçalarının yükseklikleri sırasıyla 30-49-43-32-13 µm, keliser boyu 202 µm, eşeysel bölgenim büyüklüğü 153/189 µm’dir. S1 kılının boyu 161
(135-175) µm, S2 kılının boyu 109(85-105) µm olarak
verilmektedir [12]. Ayrıca Viets (1936) tarafından da vücut büyüklüğünün 720/570 µm, P3’ün 100 µm, P4 ise 115 µm olduğu
kaydedilmiştir.
Verilen ölçülere göre örneklerimizin vücut büyüklüğü bakımından önemli farklılıklar gösterdiği anlaşılmaktadır. Aynı şekilde palp uzunluk ve yüksekliklerinin de daha önce bildirilenlerden büyük çıkması dikkat çekici bulunmaktadır. Ayrıca bu durumun S1 ve S2 kılları tarafından da desteklemekte
olduğu görülmektedir.
Niksar ovasında bulunan Kelkit çayının taşkın olduğu dönemlerinde oluşan ve yavaş akmak suretiyle ırmak yatağında yanal bağlantılarını sürdürmekte olan ve yavaş akan sulardan yakalanan örneklerimiz, bu tür için daha önce (Gerecke, 2003) ve (Viets, 1978) tarafından belirtilen yaşama alanlarına genel hatlarıyla uygunluk göstermekte olduğu anlaşılmaktadır.
KAYNAKLAR
1. Erman O, Özkan M, Ayyıldız N, Doğan S. 2007. Checklist of the mites (Arachnida: Acari) of Turkey. Second supplement. Zootaxa. 1532: 1-21.
2. Gerecke R. 2003. Water mites of the genus Atractides Koch,1837 (Acari:Parasitengona: Hygrobatidae in the western palaereticregiona revision. Zoological Journal of the Linnean Society. 138:141-378.
3. Lundblad CO. 1956. Zur Kenntnis süd- und mitteleuropäischer Hydrachnellen. Arkiv för Zoologi. 10: 1-306 p.
5. Özkan M. 1989. Doğu Anadolu Su Akarları (Acari, Hydrachellae) Üzerine Araştırmalar IV. Doğa Türk Zooloji Dergisi. 13 (2): 88-108.
6. Pesic V, Erman O. 2006. Water mite species of the genus Atractides Koch (Acari, Hydrachnidia, Hygrobatidae) from Turkey, with a description of one new species. Zootaxa. 1198: 53-68.
7. Smith H. 1995. New records of water mites (Acari, Hydrachnellae) from Turkey, with 11 species new for the Turkish fauna. Storkia. 4: 10-15.
8. Szalay L. 1964. Víziatkák (Hydracarina). 14 Füzet (Part 14) in: Magyarország Állatvilága
(Fauna Hungariae). XVIII - Arachnoidea. Fauna Hungariae. 72: 380p.
9. Turan D, Pesic V. 2005: Atractides allgair, (Acari, Hydracnidia, Hgrobatidae), a species new for the water mite fauna of Turkey. Zoology in the Middle East. 35: 117-118. 10. Viets KO. 1987. Die Milben des Süsswassers (Hydrachnellae
und Halacaridae (part.), Acari). 2. Katalog Paul Parey. Hamburg. 1012p.
11. Viets K. 1936. Wassermilben oder Hydracarina (Hydrachnellae und Halacaridae). In: Dahl, F. (ed.), Die Tierwelt Deutschlands und der angrenzenden Meeresteile und nach ihren Merkmalen und nach ihrer Lebenweise, Gustav Fischer Verlag, Jena. X+ 574 p.
12. Viets K. 1956. Die Milben des Süsswassers und des Meeres, 2/3 Katalog und Nomenklatur, VEB Gustav Fischer Verl. Jena. 870.
13. Viets KO. 1978. Hydracarina, In: Limnofauna Europea, G. Fischer Verlag, Stuttgart. 154-182.
