Atlarda uzun süreli fiziksel egzersizin hematolojik ve bazı biyokimyasal parametreler üzerine etkisi

Vet.

m

l.

Derg, (2006),22,1-2: 27-30

A

TLARDA

UZUN SÜRELi FiziKSEL EGZERSiZiN HEMATO

LOJiK VE BAZI

BiYOKiMYASAL PARAMETRELER ÜZERiNE ETK

isi

Hasan

Güzelbekteş@l

Mahmut

Ok

1

_ıs

_{mail Ş}

_en

1

Alparslan

Coşkun1

The Effects of Long Term Physsical Exercise on Haemotological and some

Biochemical Parameters in Horses

Özet: Buaraştınnada,yetişkin allardayoğunfizikselegzersizin hematolojik (RBC,WBC, Hgb, Ht) vebazıbiyokimyasal pa

-rametreler (T.P,albumin,glikoz,BUN,ALT,ALP,AST, LDH,GGT,CK, kreatinin,Na++ ve T.Ca++) üzerindeki etkileriaraştıoldı .

Bu amaçlayaşları 7-10arasında değişentoplam 34dişiyarımkan Ingilizatı kullanıldı. Atlar 10 gün boyunca, günlük 4 saat (sabah iki, akşam iki) kuru kum zeminde antrenmana/egzersizetabi tutuldu. Egzersiz öncesi ve sonrası değerler ka r-şı laştırıldığında,egzersizsonrası WBC (p<0.05), Ht (p<0.05),TP (p<0.05),a1bumin (p<O.05),glikoz (p<0.05),BUN (p<0.05),

AST (p<0.05), LDH (p<O.05),CK(p<0.005) ve Na++(p<O.05)düzeyleri başlangıç değerlerine göre önemli derecede arttı.

Sonuç olarak uzun süreli egzersizinbazıhematolojik ve biyokimyasal parametrelerdeciddideğişimlerenedenolabileceğika -nısınavanimıştır.

Anahtar Kelimeler:At,egzersiz,hematolojikve biyokimyasal parametreler

Summary: In this study,the elfects olintensive physical exerciseon haematological(RBC,WBC,Hgb,Ht)and some b i-ochemical (TP, albumin,glikoz,BUN,ALT,ALP,AST, LDH,GGT,CK,Creatinin,Na++ ve TCa++) parameters inmarriageable

horses were investigated.34 lemale crossbred England Horses (7-10 years old)wereusedinthis study. Horses were

exer-cised lour hours dailylor 10 days on dry sand and closed manage.In compared all parameters belore and alter exercise,

WBC (p<0.05),Ht (p<0.05),TP (p<0.05),Albumin(p<O.05),Glikoz (p<0.05),BUN (p<O.05), AST (p<0.05), LDH (p<O.05),CK

(p<0.005) and Na++(p<0.05)were increased statistically alter exercise compared with belore exercise. In conclusion,the re-sultsol thisstudyindicated that long term trainedin horsewouldbe cause to changedseriouson some haemotologicaland b

i-ochemical parameters.

Keywords: Horse,exercise,haematologicaland some biochemical parameters

Giriş

Yıllardan

ber

i

değişik

amaçlarla

yapılan

at ye

-tişti rici liği,

g

ünümüzde

daha çok sportif amaçla

ya-pılmaktad ır.

Dünyada

sport

if

amaçlı

at

y

e-tiştiriciliğinin

e

konomik boyutu büyük olup,

başlı başına

b

ir

sektör haline

gelm iştir (Yaşar

ve Dinçer,

1999)

.

T

üm

canlılarda olduğu

gib

i

atlarda da pek çok

k

linik ve subklinik

hastalıklarıntanısında

hematolojik

v

e

bazı

bi

yokimyasal parametreler önemli rol

oy-namaktadır.

B

u pa

rametreler

hastalıkların teşhis

ve

ayrıcı tan ı ların ın yanı sıra, şiddetinin

ortaya

ko-nulması

ve

hastalık

seyrinin takibi

açısından

da

ö

nem arz etmektedir (Body, 1982; Ingreham ve

Kappel 1988; Cator,1991; Turgut, 2000). Ancak

he-matoloj

ik

ve biyokimyasal parametrelerdeki de

-ğişiklikler

her zaman patolo

jik

bir durumun

gös-t

ergesi

olmayıp,

beslenme,

yaş,

çevresel faktörler

ve

f

iziksel

egzers

izlere

bağlı

o

larak

t

a

de-ğişebilmektedir

(M

iIne

ve ark.

,1976;

A

nderson,

1

976;

Davies ve Pethick,

1

983; Ingreham ve Kappe

l 1

988

;

Parez

v

e ark. 1992;

H

osoya ve ark., 2004

).

Bu güne kadar atlarda egzersize

bağlı

h

e

-matolojik ve

biyokimyasal

parametrelerdek

i

d

e-ğişikliklere

yönelik pek çok

araştırma yapıımıştır

(Milne ve ark.,1976; Anderson, 1976; Deldar ve ark

.,

1982; Davies ve Pethick, 1983; H

inchcliff

ve ark

.,

1995;

A

rslan ve ark

.

1999;

Çötelioğlu

ve ark

.

2001

).

Ancak bu

araştırmaların

büyük

çoğunluğu kısa

süre

li

egzersizler veya

yarış

öncesi ve

sonrasına

yönel

ik

planlanmıştır.

Bu

çalışmada

ise

,

10 günl

ük

yoğun

fi-ziksel egzersiz

in

lokosit (WBC), e

ritrosit (

RBC),

h

e·

moglobin (Hg), hematokr

it

(Ht) gibi hematoloj

ik

ve g

li-koz, total protein (TP), albumin, kan üre nitroje

n

(BU

N),

alanin aminotransferaz (ALT), alkalen fos

-fataz (

ALP),

aspartat aminotransferaz (AST); laktat

GelişTari~ i:05.ı2.2005 @:hg u7.e1bektas@se lcuk.ed u.tr

GÜZELBEKTEŞ.OK,ŞEN, COŞKUN

•=P<0.05

Tablo 1. Egzersiz öncesi ve sonrası hematolojik

pa-rametreler.

dehidrogenaz

(LDH),

gama

glutamiltran

sferaz

(GGT), kreatin kinaz (CK), kreatinin,

s

odyum (

Na),

total kalsiyum (T.Ca) gibi

bazı

bi

yokimyasal

pa-rametreler üzerindeki etkisi

araştmlrmştır.

Mate

rya l v

e Me

tod

Hayvan Materyali:

Araştırmanın

hayvan

ma-teryalini Jandarma At Köpek

Eğitimi

ve Meslek

Edin-dirme

Komutanlığı'na

ait

yaşları

7-10

arasında

de-ğişen

34 adet

yarım

kan Ingiliz

atı oluşturdu.

Normalde günlük 2 saat egzersiz

yaptırılan

atlar

araştırma

için

10 gün boyunca günlük 4 saat (sabah

iki,

akşam

iki) kuru kum zeminde antrenmana/

egzersize tabi tutuldu.

Hematolojik Muayeneler: Atlardan egzersiz

ön-cesi (O. gün) ve

sonrası

(onuncu günün sonunda)

vena jugularisten kan örnekleri

alındı. Alınan

kan

ör-neklerinin bir

kısmı

hematolojik muayeneler için

EDTA'lı

tüplere,

diğer

bir

kısmı

ise biyokimyasal

öl-çümler için

antikuagulantsız

tüplere

alındı. Pıhtılaşan

kan örnekleri

3000 devirde 10 dakika çevrilerek

se-rumiarı çıkartıldı.

Serum örnekleri ölçüm

yapılıncaya

kadar -20 OC'de

saklandı.

EDTA'lı

kan örneklerinden RBC, WBC, Ht ve Hb

konsantrasyonları

hemocell

counterde

(Nihon-KOHDEN CELLTAC) ölçüldü.

Serum örneklerinden

ise, glikoz,

TP,

albumin,

BUN. ALT,

ALP, AST, LDH,

eK

,

GGT, kreatinin,

Na++

ve T.Ca++

ölçümleri

oto-analizörde

(ARKRAY SPOTCHEM EZ SP-4430)

ya-pı ld ı .

istatistik analizi: Deneme öncesi

ve

sonrası

is-tatistiksel

farkın

belirlenmesinde

Pairet T Testi

(SPSS for Windows)

uygulandı.

Bulgular

Egzersiz öncesi ve

sonrası

hematolojik

pa-rametreler ve istatistiksel

farklarının

önemi Tablo

1'de, biyokimyasal parametreler ile istatistiksel

fark-larının

önemi Tablo 2'de

sunulmuştur.

Tablo 2. Egzersiz öncesi vesonrası bazıbiyokimyasal pa-rametreler.

Deneme öncesi Denemesonrası

n =34 n=34

(mean±SEM) (mean±SEM) P 153.6 ± 12.9 214.3±11.0 294.0±13.2 309.0± 12.2 287.3± 10.3 316.6±10.9 75.32 ±4.15 78.32 ±4.30 228.0±15.1 236.5±14.1 6.94 ±0.36 7.28±0.46 5.62±0.27 5.91±0.25 174.8±11.3 194.0 ±11.3 96.79±2.76 102.97 ±2.63 6.18±0.17 6.69 ±0.31 3.11 ±0.07 3.23 ±0.07 138.16 ±1.08 142.11 ±0.86 12.65± 0.15 12.18±0.23 •• = P<0.005 CK (U/L) LDH (U/L) AST (U/L) ALT (U/L) ALP (U/L) GGT (U/L) BUN (mg/dı) Kreatinin(mg/dı) Glikoz (mg/dı) TP (g/dl) Albumin (g/dl) Na++ (mEqIL) T.Ca++ (mg/dı) • = P<0.05 Parametreler Tartışma

ve Sonuç

Atlarda ve

diğer

tüm

canlılarda

pek çok

has-talığın tanısında

hematolojik

ve

bazı

biyokimyasal

pa-rametrelerin

değerlendirilmesi

önemli

roloynar

(Body, 1982; Ingreham ve

Kappel

1988; Cator,1991;

Turgut, 2000).

Bu parametrelerin

beslenme

,

yaş,

çevresel faktörler ve

fiziksel egzersizlere

bağ lı

olarak

değişebileceği

belirtilmektedir

(Anderson,

1976;

Da-vies ve Pethick,

1983; Ingreham ve Kappel 1988;

Parez ve ark. 1992; Hosoya ve ark.,

2004).

Sunulan

bu

araştırmada,

hematolojik

pa-rametreler

incelendiğinde

egzersiz

sonu

WBC ve Ht

değerlerinin başlangıç değerlerine

göre

önemli

oran-da

(p-e 0.05)

arttığı,

RBC ve Hg

oranlarındaki artış ın

ise önemli

olmadığı

tespit edildi.

Konu ile

ilgili

yapılan araştırmalarda

(Popescu ve ark., 1987; R

ubio

ve

ark., 1995;

Çöteloğlu

ve ark.,

2001),

egzersize

bağl ı

olarak WBC, RBC, Ht ve Hg

değerlerinde artış

ola-bileceği,

WBC

sayısındaki artışın

strese

bağlı,

Ht,

RBC ve Hg konsantrasyonundaki

artışıarın

da

sıvı kaybına bağlı oluşan

hemokonsantrasyondan ve

şplenik

kontraksiyondan

kaynaklanabileceği

be-lirtilmektedir.

Sunulan bu

araştırmada

elde edilen

he-matolojik bulgular

adı

geçen

araştırmacıların

(Po-pescu ve ark., 1987; Rubio ve ark.,

1995;

Çöteloğlu

ve ark., 2001)

bulguları

ile uyum göstermektedir.

Serum AST aktivitesindeki

artış

organ spesifik

olmamakla birlikte

yumuşak

doku

hasarının

bir

gös-Deneme öncesi Denemesonrası

n=34 n =34

(mean±SEM) (mean±SEM) P 7.16 ±0.36 7.43±0.33 7.24 ±0.16 7.27±0.12 11.34±0.28 11.58±0.29 40.77±0.70 42.69±0.99 Parametreler WBC (103/1l1) RBC (106l1ı1) Hg g/dl) PCV (%) 28

Atlarda Uzun Süreli Fiziksel Egzersizln Hematolojik.••

t

ergesi,

LDH enzim aktivitesindeki

artışın

da iskelet

ve düz

kasların yanı sıra,

hepatoselüler

hasarın

bir

göstergesi

olduğu

bildirilmektedir, (Anderson, 1976;

Parez ve ark., 1992; Krzywanek ve ark., 1996;

Tur-gut, 2000; Hosoya, 2004). Serum CK aktivitesindeki

artışın

musküler

hasarın

spesifik bir indikatörü

ol-duğunu,

bu nedenle CK ile birlikte AST ve LDH

ak-t

ivitelerinde

artış

görülmesinin muskuler

hasarı işaret edeceğini

belirtmektedirler (Anderson, 1976

;

Parez

ve ark

.,

1992

;

Krzywanek ve ark.

,

1996

;

Turgut,

2000

;

Hosoya

,

2004). Sunulan bu

araştırmada CK'nın yanı sıra,

AST ve LDH enzim aktivitelerinin

önemli düzeyde

(sırasıyla

p<0.005, p<0

.05,

p<0

.05)

artması,

uzun süreli

yoğun

egzersize

bağlı

olarak

kas

hasarının şekillenmiş olabileceğini

gös-termektedir.

Deh

idrasyon

durumlarında

BUN, TP ve albumin

konsant rasyonları nda artış şekillenir.

Ancak

de-hi

drasyonun

yanı sıra

musküler

hasarın olduğu

du-r

umlarda da BUN konsantrasyonundaki

artışın

daha

f

azla

olabileceği

belirtilmektedir (Meyer ve ark

.,

1992

;

Turgut

,

2000)

.

Andrews ve ark.(1995),

yarış

sonras ı

BUN

,

T

.P,

albumin

ve

Na

kon-santrasyonları n ı n yarış

önces

ine

göre önemli oranda

arttığın ıbildirmişlerdir.

Bu

araştırmada

da, benzer

şe­

k

ilde

egzersiz

sonrası

BUN, TP, albumin ve Na

kon-santrasyonlarını n

egzersiz öncesine göre önemli

dü-z

eyde (p<0

.05)

artması,

egzersize

bağlı sıvı kaybı

gelişmiş olabileceğini

akla getirmektedir. Keza bu

ver

ilere

i

laveten

Ht

değerinin

önemli düzeyde

(

p<0

.

05)

artması,

i

statistiki önemi olmamak

la

birlikte

RBC ve Hg

konsantrasyonlarında artış olması ,

eg-z

ersize

bağlı sıvı kaybı

tezin

i

destek

lemektedir.

BUN

k

onsantrasyonundaki

artışın

egzersiz sonucu

şe­

kille

nen de

hidrasyon

ve kas

zorlanmasından,

TP ve

al

bumin

konsantrasyonlarındaki artışlarında,

he-m

okonsantrasyondan

kaynaklanmış olabileceği

dü-şünülmüştü r. Yoğun

egzersiz

h

ayvanlarda

aşırı

ter

-Ie

meye

(aşırı

Na

kaybı)

neden

olmasına rağmen,

serum

N

a k

onsantrasyonunun

azalmayıp,

aks

ine

artmış olması, sıvı kaybına bağlı

g

lemeruler

titrasyon

hızının azalması ndan kaynaklanabileceğini

ak

la

ge·

tir

mektedir. Keza Andrews ve ark

.(1995),

yarış

son-rası

Na konsantrasyonundak

i

artışın

g

lomeruler

filt-ra

syon

hızının azalmas ından kaynaklandığını

be

l

i

rtmektedirler.

Organizman ın

e

nerj

ihtiyacın ın karşılanmasında

gli

koz ö

nemli

rol oynamaktadı r.

Bu

araştırmada

hay-vanlar

on g

ün b

oyunca

yoğun

e

for

sarf

etmiş

ol-malarına rağmen ,

egzers

iz

sonrası

serum gl

ikoz

kon

santrasyonu

e

gzersiz önces

ine

göre önem

li

dü-ze

y

de

(p<0.0

5)

artmıştı r. Bazı araştı rıcılar

(Andrews

ve ark

., 199

5;

M

arlin

ve ark

.,

1995) egzersiz

sonrası

glik

oz ko

nsantrasyonundaki

artışın

strese

bağlı

ko

r-29

tikosteroid

salınımı

ve buna

bağlı şekillenen

gl

i-koneogenezisten

kaynaklandığını

belirtmekted

irler.

Başoğlu

ve Sevinç, (2004) ise,

yoğun

egzers

izlerde

aşırı salınan ketoşolaminlerin

i

nsulin sekresyonunu

baskıladığını,

bunun sonucunda da kan glikoz

dü-zeyinin

arttığını

belirtmektedirler.

Diğer araş­ tırmalarda

(Deldar ve ark., 1985; Arai ve ark.

,

1994

;

Hosoya ve ark

.,

2004),

kısa

süreli egzersiz ve

yarış sonrasında

p

lazma

glikoz

konsantrasyonlarında

önemli bir

değişikliğin olmadığı belirtilmiş

ve bu

du-rumun artan enerji

ihtiyacının karşılanması amacıyla

glikolitik enz

imlerin

D-glikoz

t

ransportunu

artırması

ile ilgili

olabileceği

ifade

edilmiştir.

Sunu

lan

bu

araş­ tırmada,

egzersiz

önces

i

serum

gl

ikoz

kon-santrasyonunun egzersiz

sonrasına

göre önemli

dü-zeyde

(p<0.05)

artması,

uzun

süreli

yoğun

egzersizlerde strese

bağlı

kort

ikosteroid

salınımının

gl

ikoneogenezis

mekanizmasını uyarması

ve eg

-zersiz

sırasında açığa çıkan

ketosolam

inlerin i

nsulin

salınımını

bloke

etmesinden

kaynaklanmış

ola-bileceğini

akla getirmektedir

.

Sonuç olarak, uzun süreli

yoğun

egzers

izlerde

aşırı

kas aktivitesine

bağlı

olarak serum CK

,

LDH

,

AST enzim aktivitelerinde, strese

bağlı

glikoz

kon-santrasyonu ve WBC

sayısında, oluşan sıvı

elektro

lit

kaybı

ve

glomeruler

filtrasyon

hızının

ya-vaşlamasından dolayı

da Ht, BUN, T.P, album

in

ve

Na

konsantrasyonlarında

öneml

i

artışların

ola-bileceği

kanaat

ine

varılmıştır.

Kay

naklar

Anderson,MG. (1976). The effectofexerciseon thelactic dehydrogenase and creatine kinase isozyme composition of horse serum. Research in Veterinary ScL 20. 191-198. Andrews, FM; Geiser, DR; White, SL; Williamson, LH; Maykuth, PL; Gren,EM. (1995). Haematological and bi -ochemical changesin horses competingin a 3 starhorse trial and 3-day-event. Equine Vet

J

Suppl.Nov. (

20):57-63.

Arslan,M;Özcan,M;Tosun,C;

Çötelioğlu

,

Ü;-Matur, E. (1999). Yarış atı olarak yetiştirilen atlarda fiziksel e g-zersizinbazıplazma enzimleriile Ca ve fosfor düzeylerine etkisi. ı. Ulusal Atçılık Sempozyumu, 21·22 Ekim 1999, Konya.

Arai,T;washizu, T;Hamada,S; Sako,T; Takagi, S;Y as-hiki, K; Motoyoshi, S. (1994). Glucose transport and glycolyticenzyme activitiesin erytrocytes of two-year-old thoroughbreds undergoing training exercise. Veterinary ResearchCommunications, 18,417-422.

Başoğ l u, A; Sevinc, M. (2004). Atlarda enerji me-tabolizması . Evcil hayvanlardaendokrin ve metabolik

has-talıklar. S.Ü.Vakfı Yayınları, Pozitif Yayıncılık, ANKARA,

GÜZELBEKTEŞ,OK,ŞEN, COŞKUN

Body,JW.(1982).The mechanism relating to icreases in

plazma enzyme and izoenzymes in disease in animals. Vel. elin.Pathology, 21.9-24.

Cator,

R.

(1991). Perlormance evaluanons of

racing!ho-roughbreeds.Equine Vet. Sci. Mareh/April, 183-190.

Çötelioğlu,

Ü;

Arslan,M; Matur, E;Bakırel, U; Özcan, M. (2001). The eftects of physical exercise onn some physi-ological parameters,plasma CK and LDHıeveısin horses

that are breeded as raee herses.Istanbul Oniv.Vet. Fak.

O8rg.•27 (2), 609-615,

Davies, R; Pethick, DW. (1983).Blood lectete as a

me-asureol WO"' intensity in standardbreed horses inıraining.

AustraliaanVeterinaryJournal,60,280- 381.

Deldar, A: Fregin, FG: Bloom,CJ; Davanipur, Z.(1982). Changes in selec1ed blechemical eonstituents

of

bloode

el-ıected from herses.Participating in a 5O-mile endurance

nde.Am.J.Vet. Res.Oac,43 (13), 2239-2243.

Hinchc lifl,KW; Kohn,

ON

;

Geor,R;McCutcheon,W;

Fo-reman,

J

:

Andrews, FM: AlIen,AK; White, St.; Williams, LH; Maykuth, PL. (1995). Acid-base and serum

bl-ochemistıy changes in horses eompeling al a modified

1.star a-day -event. Equine Vet. J.Supp l. Nev.(20),

105-110.

Hosoya, M; lnoue, A;Kimura,N; Araj, T.(2004). Enzyme

activities in some types of peripheral Ieukocytes ol

tbo-roughbreed raee horses before and etter the races.

Re-searchin Veterinaryseı

n,

101-104 .

Ingreham, RH; kappel. LC. (1988). Methabolic prophile

lesling.Vet.Clin. North.

Am

.

Food Anim.Pract.JuI,4 (2),

39 1-4 11.

Krzywanek, H; Mohr, E; Mill,

J

;

Seharpenaek, M.(1996).

Changes of serum enzymes,lactate and hemoglobin

coo-centratone in the blood of young trotling horses due to

ıra-30

ining exertion.ZenlralbII.Veterinarmed, A, 43(6) 345-352.

Martin, DJ; Hens. PA; Schroter, RC; Haris,RC; Roberts,

CA; Scott CM; Orme,CE; Dunnetl, M;

Dyson, SJ

;

Bar-relel,F.(1995).Physiological,metebere and biochemical

responses of horses competing in the speed and e n-durancephaseof8 CCI a-day-event.Equine Vet J Suppl.,

NoV; (20):37-46 .

Meyer, DJ; Coles, AH; Rich, W. (1992). Veterinary

ta

-boratory Medicine,Interprelationand Diagnosis.W.B.Sa

-unders Company, Meıdco.

Milne, DM; Skarda,RT;

Gabel,

AA; Smith,LA;

Ault

,

R. (1976). Eftects of tmining on biologicar veıoes in stan-dardbreed horses.American Journalol Velerinary

Sci.

37,

285-290.

Parez, R;Recabarren. SE; Valddes,P;Hetz,E.(1992). 8ioct"ıemical and physiological parameters and estimated

wor1t output in draught horses pulling loads for iong

pe-riods.Velerinary Research Communications,16,231-246 .

Pcoescu,D;Stancioiu, N; Baditoiu, N; Dinu,

E.

(1987).An investigation into thedynamicsol some blood values as reıetecto breed and seasonin spcrts horses.lucr.Stiint

lnst.Argon "Nicolae Balcescu"Zooıeh.,30,91-96.

Rubio, MD; Munoz, A; Sentisteban,R; Tover,P; Caslojen,

FM.(1995).Comparative haematological study of two br

e-edsoffoals (Andalusian anda rab).Subjected to exercise

ol progressive inlensity.

J.

Vet. Med.SeL,57(2), 311-3 ts.

Turgut,

K.,

2000. Klinik Enzimoloji. Veteriner Klinik La

-boratuvarTeşhis,2. baskı. Bahçıvanlar Basım. San.A.Ş .

Konya, 179-201.

Yaşar,A;Dinçer. F.(1999).TCıriderOO alçıılkve binicilik ta -rihi. I. Ulusal Alçılık Sempozyumu, 21·22 Ekim 1999,