VAKIFLAR DERGİSİ ÖZEL SAYİSİ
MEDENİYETİ
• c 7 > L U
C O Söyleşi: M a h m u t BIYIKLI
ÇOCUK VAKFI BAŞKANI Mustafa Ruhi ŞİRİN:
Vakıf Her an Uzanmaya
Hazır Şefkat Eli Demektir'
Doğan her çocukla kendi çocuğu doğmuş gibi sevinmek ve sorumluluk hissetmek.
Bu sorumluluğu, her çocuğa karşı yerine getirmek ve en öncelikli hakkın çocuk
olma hakkı olduğunu hayata geçirmek çocuk ödevimizin esası olmadıkça soyut bir
çocuk düşüncesini savunmaktan kurtulamayız.
Çocuk Vakfı'nın kuruluş fikri nasıl doğdu?
Her yüz yıla damgasını vuran ve o yüz yılı belirleyen s a r m a l l a r vardır. 19'uncu yüz yıl çocuk yüz yılı ilân edilmesine ve çocuk sarmalının çözülmesi yönünde paradigma değişikliğine gidilmesine r a ğ m e n , 20 inci yüz yıl, dünya çocuklarının kuşatıldığı yeni bir sürecin başlangıcı oldu. Eğitim ve sağlık s a r m a l l a r ı yanında güç koşullardaki çocukların oranı hiç azalmadı. Modern çocuk teorilerinin uygulama alanı bulduğu t o p l u m l a r d a o l u ş t u r u l a n çocuk geleneği, b i r y a n d a n çocuğun
özneleşmesini s a ğ l a r k e n , diğer yandan t e m e l okur-yazarlıkla sınırlı tutulan çocuk anlayışları
yaygınlaştı. Ne gelişme ne de
yaşama hakkı önündeki engeller aşılabildi. Batı merkezli çocuk bilgisinin yaygınlaşması ve eğitim modellerine egemen olmasıyla da yeni çocuk k ü l t ü r ü dünya çocuklarının maması haline getirildi. Modern Batı uygarlığının çocuk anlayışını dünyaya egemen kılmaya yönelik dayatması karşısında cevap hakkı da henüz
verilmemiştir. Çocuk Vakfı, medeniyetimizin t e m e l l e n d i r d i ğ i ve çocuğu insanlık için yeni bir başlangıç
kabul eden düşünceyi
sürdürmek amacıyla kuruldu. Çocuk düşüncesine katkı
sağlamak ve kendi çocuk modernliğimizi üretmeye
MEDENİYETİ
ç o c u k l a r a ş e f k a t ödevi y a p m a isteği de Çocuk Vakfı'nın k u r u l m a s ı n d a b e l i r l e y i c i o l d u . M e d e n i y e t m e r k e z l i ç o c u k d ü ş ü n c e s i n i v a r o l u ş g e r e k ç e s i k a b u l e d e n Çocuk V a k f ı ' n ı n s a v u n d u ğ u ç o c u k a n l a y ı ş ı n d a n k ı s a c a s ö z e d e r m i s i n i z ? M e d e n i y e t i m i z i n ç o c u k anlayışını şöyle o k u y o r u m : Bir ç o c u k t a b ü t ü n ç o c u k l a r ı d ü ş ü n m e k . B i r i n s a n d a b ü t ü n insanlığı d ü ş ü n m e k . Bu anlayış, M u s e v i ve Hıristiyan g e l e n e ğ i y a n ı n d a , m o d e r n ç o c u k p a r a d i g m a l a r ı n d a da y o k t u r ve bu y a k l a ş ı m İ s l â m ' ı n ç o c u k - i n s a n d ü ş ü n c e s i n i n en b e l i r l e y i c i ve e v r e n s e l d e ğ e r i d i r . Doğan h e r ç o c u k l a k e n d i ç o c u ğ u d o ğ m u ş gibi s e v i n m e k ve s o r u m l u l u k h i s s e t m e k . Bu s o r u m l u l u ğ u , h e r ç o c u ğ a k a r ş ı y e r i n e g e t i r m e k ve en ö n c e l i k l i h a k k ı n ç o c u k o l m a h a k k ı o l d u ğ u n u hayata g e ç i r m e k ç o c u k ö d e v i m i z i n esası o l m a d ı k ç a soyut b i r ç o c u k d ü ş ü n c e s i n i s a v u n m a k t a n k u r t u l a m a y ı z . Bu anlayışı, m e d e n i y e t i n ç o c u k e ğ i t i m i f i k r i y l e hayata geçirebiliriz. Ne yazık ki, dünya girift, girift o l d u ğ u k a d a r a ç m a z l a r l a d o l u m o d e r n ç o c u k p a r a d i g m a l a r ı y l a
k u ş a t ı l m ı ş d u r u m d a . T a m bu noktadan h a r e k e t l e , Çocuk Vakfı, y e n i l i k ç i ç o c u k anlayışı ve kavrayışıyla y e n i l e y i c i b i r ç o c u k o k u m a s ı y a p ı l m a s ı n ı n ö n e m i n i h a t ı r l a t a n ç a l ı ş m a l a r a ö n c ü l ü k e t t i . Bu a l a n d a ilk ö r n e k l e r i n kozalarının ö r ü l m e s i n e d ü ş ü n c e ve u y g u l a m a alanlarında katkı s a ğ l a d ı . Ç o c u k V a k f ı ' n ı n i l e r i y e y ö n e l i k ö n c e l i k l e r i n e l e r d i r ?
Çocuk m e r k e z l i bilgi ü r e t i m i için medeniyet m e r k e z l i yeni bir a t ı l ı m y a p ı l m a s ı g e r e k i r . Aile ve ç o c u k
g e l e n e ğ i n d e k i d e ğ i ş i m i d o ğ r u o k u m a y ı s a ğ l a y a c a k bu a t ı l ı m s a y e s i n d e s a ğ l ı k , e ğ i t i m ve h u k u k başta o l m a k ü z e r e güç k o ş u l l a r d a k i ç o c u k s o r u n l a r ı n ı n ç ö z ü m ü n e y ö n e l e b i l i r i z . T ü r k i y e ' d e bu y ö n d e k i zihniyet d e ğ i ş i m i n i n g e r ç e k l e ş m e s i Çocuk Vakfı'nın ilk ö n c e l i ğ i d i r . B u n a dayalı o l a r a k , ü s t ü n y e t e n e k l i ç o c u k l a r ı n e ğ i t i m i ikinci ö n c e l i ğ i m i z d i r . Ö r g ü n ve yaygın ö ğ r e t i m d e ü s t ü n y e t e n e k l i ç o c u k p a r a d i g m a s ı o l u ş t u r u l m a d a n ve u y g u l a m a i m k â n ı b u l m a s ı s a ğ l a n m a d a n , T ü r k i y e ne kendisi için ne de insanlık için d e ğ e r ü r e t e b i l i r . T ü r k i y e .
MEDENİYETİ
üstün yetenekli çocuk gerçeğini doğru algılamadan, sorunlarını çözecek insan gücüne satıip olamaz. Yüz yılı aşkın süre içinde üstün yetenekli çocukların üzerindeki ilgisizlik sarmalının kaldırılmasına bütün yönleriyle destek vermek istiyoruz... Çocuğun özneleşme sürecine en anlamlı katkı, çocuk lıaklarmı önce yetişkin sonra da çocuk için davranış k ü l t ü r ü n e d ö n ü ş t ü r m e k l e m ü m k ü n olabilir. Bu yönde büyük adımların atılması halinde, çocuk sorunlarıyla daha bilinçli yüzleşme cesareti bulabiliriz.
Türkiye'nin değişen gündeminde çocuğun yeri nedir?
Türkiye, gündem sarmalı hastalığına yakalanmış bir ülke. En ağır gündem konularının bile ömrü bir hafta. Medyanın gündem pompalama refleksi de çok yüksek. Bu gündemler arasında çocuk gündemlerinin hem oranı düşük hem de her çocuk gündemi yeni bir çocuk gündemini kolaylıkla örtebiliyor. Bunun nedeniyse şu: Çocuklarla ilgili gerçek g ü n d e m l e r üzerine düşünce geliştirilemiyor ve gerçek çocuk g ü n d e m l e r i medyada yer almıyor. Medyada yer aldığı zamansa, ne çocuğun görüşü alınıyor ne de sorunları yansıtılıyor. Çocuk ihmali ve istismarı ve hak ihlâlleri karşısında kamuoyunda duyarlılık oluşması halinde ise sorunları yansıtma biçimine ön yargılar yön veriyor. Neden? Çünkü, bizde, çocuk sorunlarını anlama ve çözüme katkı verecek olgunluğa ulaşmamıştır henüz.
Tarihte çocuiclar için kurulmuş vakıf örneklerinin rolü ne olmuştur?
- A
Cok genel hatlarıyla söylemek gerekirse, kadim geleneğimizde bütün sosyal k o n u l a n üstlenen t e m e l k u r u m vakıftı. Geçmiş d ö n e m l e r d e vakıf medeniyeti geleneğimiz çok güçlüydü. Mağdurun s o r u m l u l u ğ u n u üstlenen bir zihniyet bu. Hayatın her yönü vakıf geleneğiyle ilişkiliydi. Bugün devletin k a m u düzeninde yaptığı işlerin tamamını vakıflar üstlenmişti. Aile vakıfları çok yaygındı. Sosyal hayatın zayıf kalmış grupları vakıfların şefkat eliyle desteklenirdi. Tarihi mirasın yaşatılması yanında, ilim insanı yetiştirilmesi, sağlık ve eğitim hizmetleri, yoksulların, özellikle öksüz ve yetim çocukların himayesi sağlanırdı, ibadet yerleri yanında su hizmetleri, temizlik işleri, ağaç ve hayvanların bakımını üstlenen vakıflarımız vardı. Vakıf, her an uzanmaya hazır şefkat eli demekti. Osmanlı Dönemi'nde
u r
-yönetime dahil edilen topraklarda ilk kurulan sosyal k u r u m l a r vakıflardı. Daha uzak coğrafyalara hizmet eden vakıfların da k u r u l d u ğ u n u biliyoruz. Vakıfların en önemli iki rolü hayatın önündeki engelleri kolaylaştırmak ve dünyayı g ü z e l l e ş t i r m e k o l m u ş t u r .
Devletimiz başta olmak üzere, vakıflar ve sivil toplum kuruluşları 'çocuk için' neler yapabilirler?
Vakıf anlayışıyla dernek ve sivil t o p l u m k u r u l u ş u anlayışını birbirinden ayırmak gerekir. Vakıf, bir varlığı ve imkânı insanlığa hizmet amacı doğrultusunda bağışlayarak, bu hizmeti gönüllü olarak yerine g e t i r m e k t i r . Dernek ve sivil t o p l u m kuruluşlarının kuruluşunda bir varlığı ve imkânı önceden bağışlamak şartı yoktur. Dernekler, Roma hukuku geleneğine göre düzenlenen sosyal amaç üretimi sağlayan birimlerdir. Vakıf, bütün insanlığa hizmeti kabul eder, dernek-sivil
MEDENİYETİ t o p l u m k u r u l u ş u y s a a m a c ı y l a sınırlı katkı y a p a r . Bu n e d e n l e vakıf ve d e r n e k l e r a r a s ı n d a m a h i y e t f a r k ı da vardır. S o r u n u z a g e l i n c e : Devlet v a k ı f l a r ve sivil t o p l u m k u r u l u ş l a r ı ç o c u k için n e l e r y a p a b i l i r l e r ? s o r u s u n u n e l e r y a p a m a z l a r ? diye s o r m a k daha d o ğ r u . B e n i m g ö r ü ş ü m ŞU: H i z m e t k â r devlet, baba devlet y a k l a ş ı m ı n ı n d e ğ i ş m e s i g e r e k i r . Devlet, ö n c e l i k l e r i b e l i r l e m e l i , y a s a l d ü z e n l e m e y a n ı n d a , s t a n d a r t l a r ı ve izleme ölçütleri ortaya koymalı. Halkın k a t ı l ı m ı n ı s a ğ l a y a r a k y a p a b i l i r l i ğ i n i n ö n ü n d e k i e n g e l l e r i k a l d ı r m a l ı . Adalet h i z m e t l e r i dışındaki b ü t ü n h i z m e t l e r i t o p l u m u n ö n c ü l ü ğ ü n d e g e r ç e k l e ş t i r m e d i k ç e v e r i m l i l i ğ i s a ğ l a m a k imkânsızdır. Burada ö n e m l i bir noktaya da v u r g u y a p m a k i s t e r i m : T ü r k i y e ' d e vakıf ve d e r n e k l e r sivil t o p l u m k u r u l u ş u o l a r a k a d l a n d ı r ı l ı y o r . Vakıf ve d e r n e k l e r i n kaçı sivil t o p l u m k u r u l u ş u d u r ? B i r y a n d a n d e v l e t t e n k a y n a k s a ğ l a m a k , d i ğ e r y a n d a n sivil t o p l u m k u r u ş u o l m a k . A k l ı m ı n a l m a d ı ğ ı y a m a n ç e l i ş k i l e r d e n bir d i ğ e r i de, dış f o n l a r d a n b e s l e n e n ve T ü r k i y e ' y i ' u y g a r l a ş t ı r m a k i ç i n ' ç a l ı ş m a l a r y a p a n sivil t o p l u m k u r u l u ş l a r ı g e r ç e ğ i d i r . Bu alanda arınmaya ihtiyacımız o l d u ğ u n u d ü ş ü n ü y o r u m . Ç o c u k l a r için o r t a k iyilerin ne o l d u ğ u k a d a r b u n l a r ı n hangi a m a ç l a ve hangi k u r u l u ş l a r eliyle y e r i n e getirildiği de ö n e m l i d i r . Bu n o k t a d a , Çocuk Vakfı, k e n d i n i g ö n ü l l ü ç o c u k ödevi y a p a n bir vakıf o l a r a k t a n ı m l ı y o r .
Çocuk Vakfı hangi e t k i n l i k l e r e i m z a attı?
On beş yılın çocuk ödevinde birçok başlığı s ı r a l a m a k m ü m k ü n . Çok sınırlı z a m a n d a ve çok k ü ç ü k i m k â n l a r l a g e r ç e k l e ş e n bu e t k i n l i k l e r için w w w . c o c u k v a k f i . o r g . t r s i t e m i z i n g ö r ü l m e s i y a r a r l ı o l u r . 1990'da Çocuk Vakfı adıyla b i r v a k ı f k u r u l m a s ı n ı n bile t e k başına ö n e m l i o l d u ğ u n u d ü ş ü n ü y o r u m . Sağlık, e ğ i t i m , h u k u k
1F-0.
k o n u l a r ı n d a ç o c u k m e r k e z l i ç a l ı ş m a l a r y a n ı n d a , güç k o ş u l l a r d a k i ç o c u k l a r l a ilgili iki y ü z ü a ş k ı n ç o c u k ödevi g e r ç e k l e ş t i r d i k . M e d y a n ı n k ö r bakışı n e d e n i y l e ç o ğ u d u y u r u l a m a d ı . Ç o c u k h a k l a r ı k ü l t ü r ü n ü n
y a y g ı n l a ş t ı r ı l m a s ı için Ç o c u k H a k l a r ı O k u l u p r o j e s i y l e ilk a d ı m l a n attık. A r d ı n d a n Çocuk Edebiyatı O k u l u g e l d i . K a r a g ö z O k u l u ' y l a bu g e l e n e ğ i n y a ş a t ı l m a s ı n a d e s t e k v e r d i k . T ü r k i y e Ö n c e l i k l i Aile ve Çocuk Faaliyet P l â m ' n ı hazırladık. Projesi Çocuk Vakfı'nca hazırlanan i. i s t a n b u l Çocuk Kurultayı (27-28 Haziran 2000) İ s t a n b u l Ç o c u k l a r ı Vakfı'nca g e r ç e k l e ş t i r i l d i . 2 3 - 2 5 E y l ü l 2004 t a r i h l e r i n d e I. T ü r k i y e Ü s t ü n Y e t e n e k l i Ç o c u k l a r K o n g r e s i ' n i M i l l î E ğ i t i m B a k a n l ı ğ ı , M a r m a r a Ü n i v e r s i t e s i , Çocuk Vakfı işbirliğinde düzenledik. İlk kez üstün yetenekli çocukların e ğ i t i m i k o n u s u n u b ü t ü n y ö n l e r i y l e d e ğ e r l e n d i r d i ğ i m i z bu k o n g r e d e a l a n ı n k ü l t ü r ü n e y ö n e l i k sekiz k i t a p yayınladık (). Ne yazık k i , k o n g r e n i n ö'^c^ün ve yaygın ö ğ r e t i m a l a n ı n d a yaptığı ö n e r i l e r M i l l î E ğ i t i m B a k a n l ı ğ ı t a r a f ı n d a n h e n ü z s a h i p l e n i l m e d i . S a k a r y a V a l i l i ğ i ' n i n e v s a h i p l i ğ i n d e 2005 ve 2006 y ı l l a r ı a r a s ı n d a I. ve II. S a k a r y a Ç o c u k ve G e n ç l i k Edebiyatı G ü n l e r i de ö n e m l i
ç o c u k ö d e v l e r i m i z d e n biri o l d u . 1992'den bu 3na sekiz ayrı dizide 340 bin ç o c u k ve y e t i ş k i n kitabı yayınladık. Ş e f k a t ö d e v l e r i n i de şöyle s ı r a l a y a b i l i r i m : B o s n a Ç o c u k s u z K a l m a s ı n (1992-1996), Kosova Çocuksuz K a l m a s ı n (1998-1999). İ s t a n b u l ' d a k i Ç e ç e n Ç o c u k l a r l a Hayatı P a y l a ş a l ı m (1997-2000), Ç o c u k l a r İçin Ş e f k a t e Çağrı (1996-1998), D e p r e m Ç o c u k l a r ı ile Hayatı P a y l a ş m a k İçin (17 A ğ u s t o s 1 9 9 9 - N i s a n 2000), A f g a n i s t a n Ç o c u k l a r ı için ( K a s ı m 2005). Çocuk K o r u m a K a n u n u ' n d a n T ü r k Çeza K a n u n u ' n a k a d a r b i r ç o k k a n u n u n h a z ı r l a n m a s ı n d a f i i l e n g ö r e v aldık, g ö r ü ş b i l d i r d i k . Ç o c u k Vakfı, on beş yılda 300 b i n i n ü z e r i n d e m a ğ d u r ve s o s y a l g ü v e n c e d e n y o k s u n ç o c u k l a i l e t i ş i m k u r d u . Bu b a ş a r ı , vakıf k ü l t ü r ü n e s a h i p genç ç o c u k ö n c ü l e r i n e a i t t i r .
