İSTANBUL TEKNİ K ÜNİ VERSİ TESİ FEN Bİ Lİ MLERİ ENSTİ TÜS Ü
OCAK 2004
Anabili m Dalı : ŞEHİ R ve BÖLGE PLANLAMA Progra mı : PEYZAJ PLANLAMA
İSTANBUL’ DA YOL AĞAÇLANDI RMASI NI N PEYZAJ TEKNİ KLERİ AÇI SI NDAN İ RDELENMESİ ve AĞAÇ Bİ LGİ
Sİ STE Mİ OLUŞTURUL MASI AGABİ S; ŞİŞLİ – CUMHURİ YET CADDESİ ÖRNEĞİ
YÜKSEK Lİ SANS TEZİ Şehi r Pl ancısı Mete DEMİ R
ĠSTANBUL TEKNĠ K ÜNĠ VERSĠ TESĠ FEN BĠ LĠ MLERĠ ENSTĠ TÜS Ü
OCAK 2004
Tezi n Enstit üye Veril diği Tari h : 22 Aralı k 2004 Tezi n Savunul duğu Tari h : 12 Ocak 2004
Tez Danı Ģ manı : Yar d. Doç. Dr. Funda YĠ RMĠ BEġ OĞLU Di ğer Jüri Üyel eri Prof. Dr. Ah met Cengi z YI LDI ZCI
Doç. Dr. Nil gün ERGUN
ĠSTANBUL’ DA YOL AĞAÇLANDI RMASI NI N PEYZAJ TEKNĠ KLERĠ AÇI SI NDAN Ġ RDELENMESĠ ve AĞAÇ BĠ LGĠ
SĠ STE MĠ OLUġTURUL MASI AGABĠ S; ġĠġLĠ – CUMHURĠ YET CADDESĠ ÖRNEĞĠ
YÜKSEK LĠ SANS TEZĠ ġehi r Pl ancısı Mete DEMĠ R
ÖNS ÖZ
‘ ‘İstanbul’da Yol Ağaçl andır ması nı n Peyzaj Tekni kl eri Açısı ndan İrdel en mesi ve Ağaç Bil gi Sist e mi Ol uşt urul ması -- Agabi s; Şişli -- Cu mhuri yet Caddesi Ör neği’ ’ isi mli yüksek lisans tezimde değerli bil gi ve düşüncel eri ile çalış mal arıma yön veren ve bana her aşama da dest ek ol an değerli hoca m Yar d. Doç. Dr. Funda Yi r mi beşoğl u’na, gerek lisans eğiti mi mde gerekse yüksek lisans eğiti mi m süreci nde yakı n il gi ve alakal arı nı gördüğü m değerli hocal arı m, Prof. Dr. Ah met Cengi z Yıl dı zcı’ya ve Doç. Dr. Nil gün Er gun’a teşekkür et meyi bir borç biliri m. Yaşa mı mı n her aşa masında al dı ğı m kararlara hep dest ek veri p yanı mda ol an ve hi çbir za man eksi kli kl eri ni hisset medi ği m ve hi sset meyeceği m canı m aile me, çalış ma mı n t üm aşa mal arı nda değerli düşünce ve yar dı mları yl a dest ek ol an sevgili mesai arkadaşl arı ma, arazi çalış mal arı nda zama n ayırı p değerli bil gileri ni esirge meyen Ziraat Mühendi si Süreyya Alt unışı k’a, manevi dest ekl eri ile yanı mda ol up çalış mal arı mı kol ayl aştıran sevgili arkadaşı m Şehir Pl ancısı Özcan Dağ ve Şehir Pl ancısı -- Mi mar Caner Kılıç’a en içten sevgil eri mi sunar, teşekkür ü bir borç biliri m.
Ġ ÇĠ NDEKĠ LER
ÖNS ÖZ ii
TABLO LĠ STESĠ vi
ġEKĠ L LĠ STESĠ vii
ÖZET xi v SUMMARY xvi BÖLÜM 1. GĠ RĠ ġ 1 1. 1. Amaç 4 1. 2. Kapsa m 5 1. 3. Yönt e m 6
BÖLÜM 2. TEMEL KAVRA MLAR 9
2. 1. Peyzaj 9
2. 2. Ağaç 11
2. 2. 1. Kent İçi ndeki Ağaçl arı n İşl evsel Et kil eri 15 2. 2. 1. 1. Topl um Sağlı ğı Açı sı ndan Ağaçl arı n İşlevsel Et kileri 15 2. 2. 1. 2 Trafi k Tekni ği Açısı ndan Ağaçl arı n İşlevsel Et kileri 19 2. 2. 1. 3 Kent Peyzajı nı Düzenl e me Yönünden İşlevsel Et kileri 19 2. 2. 1. 4. Kent İçi ndeki Ağaçl arı n Görsel Et kileri 19
2. 2. 2. Kentsel Alandaki Ağaçl arı n Su Ekono mi si 21
2. 2. 3. Kentsel Alanl ardaki Ağaçl arı n Karşılaştı ğı Me kani k Baskıl ar 23 2. 2. 4. Kentsel Alanl ardaki Ağaçl arı n Karşılaştı ğı Özel Baskıl ar 24
2. 3. Yoll ar 26
2. 3. 1. Yoll arı n Ana Gr uplan ması 28
2. 3. 1. 1. Kent Dışı Yoll ar 28
2. 3. 1. 2. Kent İçi Yoll ar 32
2. 3. 2. Yoll arı n Te mel Özelli kl eri 34
2. 3. 2. 1. Yol un Pr oj e Hı zı 35
2. 3. 2. 2. Yol un Güzer gahı 36
2. 3. 2. 3. Paral eli z m 38
2. 3. 2. 6. Bit kil endir me 41
2. 4. Coğrafi Bil gi Siste mleri 42
2. 4. 1. Konu msal Veri Kavra mı 47
2. 4. 2. Konu msal Veri Özelli kl eri 47
2. 4. 3. CBS Verileri ni n Görselleştiril mesi 48
BÖLÜM 3. YOL AĞAÇLANDI RMALARI 50
3. 1. Kent Dışı Yol Ağaçlandır mal arı 52
3. 1. 1. Kent Dışı Yol Ağaçl andır ma Esasl arı 54
3. 1. 1. 1. Kent Dışı Yoll ardaki Ref üjl eri n Bit kilendir me Esasl arı 61 3. 1. 1. 2. Kent Dışı Yoll ardaki Kavşakl arı n Bit kilendir me Esasl arı 65 3. 1. 1. 3. Kent Dışı Yoll ardaki Ağaçl andır mal arda Tür Seçi m Esasl arı 67 3. 1. 2. Kent Dışı Yoll ardaki Ağaçl andır mal arı n İşlevl eri 71 3. 1. 2. 1. Ke nt Dışı Yoll ar daki Ağaçl andır mal arı n İnşaat Tekni ği Açı sı ndan
İşlevl eri 74
3. 1. 2. 2. Ke nt Dışı Yoll ar daki Ağaçl andır mal arı n Trafi k Tekni ği Yönünden
İşlevl eri 76
3. 1. 2. 3. Ke nt Dışı Yoll ar daki Ağaçl andır mal arı n Peyzaj İçersi ndeki İşl evl eri 85 3. 1. 2. 4. Kent Dışı Yoll ardaki Ağaçl andır mal arı n Bi yol oji k İşl evl eri 86
3. 2. Kent İçi Yol Ağaçl andırmal arı 89
3. 2. 1. Kent İçi Yol Ağaçl andırması nda İkli msel Veriler 92 3. 2. 2. Kent İçi Yol Ağaçl andırması nda Ekol oji k Koşullar 97 3. 2. 2. 1. Ke nt İçi Yol Ağaçl andırması nda Topr ak Nit eli kl eri 97 3. 2. 3. Kent İçi Yol Ağaçl andırması nda Tür Seçi m İl keleri 99 3. 2. 4. Kent İçi Yol Ağaçl andırması nı n Görsel ve İşlevsel Et kileri 120 3. 2. 5. Kent İçi Yol Ağaçl andırmal arı nda Tesis Tekni ği 132 3. 2. 5. 1. Ke nt İçi Yol Ağaçl andır mal arı nı n Güneş Işı nları na Gör e Tesi s
Tekni ği 132
3. 2. 5. 2. Ke nt İçi Yol Ağaçl andırmal arı nı n Ar aç Yol una Gör e Tesi s Tekni ği 136 3. 2. 5. 3. Ke nt İçi Yol Ağaçl andı r mal arı nı n Alt yapı Donatıl arı na Gör e Tesi s
Tekni ği 146
3. 2. 5. 4. Ke nt İçi Yol Ağaçl andı r mal arı nı n Üst yapı Donatıl arı na Gör e Tesi s
Tekni ği 148
3. 2. 5. 5. Ke nt İçi Yol Ağaçl andırmal arı nı n Di ki m Şekli ve Kor un ma Şartl arı na
Gör e Tesis Tekni ği 151
BÖLÜM 4. ġĠġLĠ -- CUMHURĠ YET CADDESĠ’ NĠN AĞAÇLANDI RMA TEKNĠ ĞĠ AÇI SI NDAN Ġ NCELENMESĠ VE AĞAÇ BĠLGĠ SĠSTE MĠ’ NĠ N ( AGABĠ S)
OLUġTURUL MASI 180
4. 1. Şişli -- Cu mhuri yet Caddesi’nde Ağaç Bi l gi Siste mi’ni n ( AGABİ S)
Ol uşt urul ması 180
4. 1. 1. AGABİ S’i n Amacı 182
4. 1. 2. AGABİ S’i n Et apl arı 184
4. 1. 3. AGABİ S’i n Yazılım ve Donanı m Alt yapısı 186
4. 1. 4. AGABİ S Kapsa mı nda Veri Topl a ma Aşa ması 189
4. 1. 4. 1. Gr afi k Veril er 189
4. 1. 4. 2. Grafi k Veri Kaynakl arı 189
4. 1. 4. 3. Öznit eli k Verileri 190
4. 1. 4. 4. Di ğer Veriler 192
4. 1. 5. AGABİ S Kapsamı nda Kull anılacak Verileri n Bil gisayar Orta mı na
Akt arıl ması 193
4. 1. 6. AGABİ S Ort a mı nın Ol uşt urul ması 194
4. 1. 7. AGABİ S’t e Sor gula ma ve Anali z 197
4. 1. 7. 1. Sor gul a ma 199
4. 1. 7. 2. Anali z 201
4. 1. 7. 3. Grafi k Ort a mda Yapıl an Analizl er 201
4. 1. 8. AGABİ S’i n Di ğer Yazılı mlarla Bağl antısı 205
4. 1. 9. AGABİ S’i n Geliştiril mesi 207
4. 1. 9. 1. Verileri n Güncelleştiril mesi 207
4. 1. 9. 2. Teknol oji k Gelişmel eri n Uygul anması 207
4. 1. 9. 3. AGABİ S’i n Kullanı m Sahası nı n Geni şl etil mesi 208 4. 2. Şişli -- Cu mhuri yet Caddesi Yol Ağaçl andır ması na İlişki n Bul gul ar 210 BÖLÜM 5. DEĞERLENDĠ RME, SONUÇ VE ÇÖZÜM ÖNERĠ LER 242
KAYNAKLAR 264
EKLER 270
EK A: Kar ayoll arı Yapı m Ve İşl eti m Aşa mal arı ndaki Ol ası Çevresel Et kil eri Ve Et ki
Tah mi n Tekni kl eri Çi zel gesi 271
EK B: Kent Dışı Karayoll arı nda Kull anıl acak Bit ki Türl eri Li st esi 272 EK C: Kent İçi Yol Ağaçlandır mal arı nda Kull anıl abilecek Ağaç Türl eri Ve Özelli kl eri
Tabl osu 273
EK D: Ağaç Envant er Fi şleri 274
TABLO LĠ STESĠ SAYFA
Tabl o 3. 1. Kentl eş meni n neden ol duğu i kli msel deği şi kli kl er. . . 94
Tabl o 3. 2. Kent i çi dar yoll ar da kull anıl maya uygun ağaçl ar . . . 105
Tabl o 3. 3. Kent i çi gRLeni ş yoll ar da kull anıl maya uygun ağaçl ar . . . 105
Tabl o 3. 4. Hava kirlili ğine karşı dayanı klı ağaç t ürl eri . . . 106
Tabl o 3. 5. Ort a boyl u ağaçl ar (10- 20 m). . . . 114
Tabl o 3. 6. Uzun boyl u ağaçl ar (20 mt’ den büyük. ). . . 115
Tabl o 4. 1. Gr afi k Veril eri ve İlişkili Öznit eli kl eri . . . 190
Tabl o 4. 2. Coğr afi Referanslı Veril er . . . 205
Tabl o 4. 3. Şi şli - Cu mhuri yet Caddesi Üzeri ndeki Ağaç Tür ve Adedi . . . 216
Tabl o 4. 4. Şi şli - Cu mhuri yet Cad. Ort a Ref üj Üzeri ndeki Ağaç Di ki m Ar alı ğı ve Adedi . . . 219
Tabl o 4. 5. Şi şli - Cu mhuri yet Cad. Ort a Ref üj Üzeri ndeki Ağaç Di ki m Ar alı ğı ve Adedi . . . 220
Tabl o 4. 6. Şi şli - Cu mhuri yet C. Ort a Ref üj deki Ağaçl arı nYol a Uzaklı ğı ve Adedi . . . 222
Tabl o 4. 7. Şi şli - Cu mhuri yet Cad. al dırı m Üzeri ndeki Ağaçl arı n Yol a Uzaklı ğı ve Adedi . . . 223
Tabl o A. Kar ayoll arı Yapı m Ve İşl eti m Aşa mal arı ndaki Ol ası Çevr esel Etkil eri Ve Et ki Tah mi n Tekni kleri Çi zel gesi . . . 271
Tabl o B. Kent Dışı Karayoll arı nda Kull anıl acak Bi t ki Türl eri Li st esi . . . 272
Tabl o C. Kent İçi Yol Ağaçl andır mal arı nda Kull anıl abil ecek Ağaç Türl eri ve Özelli kl eri . . . 273
ġEKĠ L LĠ STESĠ SAYFA
ġekil 2. 1. Genel Ağaç Şeması . . . 14
ġekil 2. 2. Ağaçl arı n Doğal Arıt ma İşlevi . . . 16
ġekil 2. 3. Yaprakl arı n Doğal Arıt ma İşlevi . . . 17
ġekil 2. 4. Ağaçl arı n Yalıtı m İşlevi . . . 17
ġekil 2. 5. Ağaçl arı n Psikol oji k İşlevi . . . 18
ġekil 2. 6. İstenmeyen görünt ül eri n perdel enmesi . . . 20
ġekil 2. 7. Farklı yüzeyl erden yansı manı n önl enmesi. . . . 20
ġekil 2. 8. Mahre mi yeti n sağl anması. . . 21
ġekil 2. 9. Kent ağaçl arı nı n su ekono mi si. . . 22
ġekil 2. 10. Kent ağaçl arını n karşılaştı ğı mekani k baskılar. . . 24
ġekil 2. 11. Kent ağaçl arını n karşılaştı ğı özel baskılar. . . 25
ġekil 2. 12. Le Cour busier’e göre yollar . . . 26
ġekil 2. 13. Yol ve Doğa ilişkisi. . . 27
ġekil 2. 14. Yol fizi ki yapısı. . . 27
ġekil 2. 15. Kent Dışı Karayol u Geo metri k St andartları. . . . 31
ġekil 2. 16. Yaya yolları nı n mini mu m genişli kl eri . . . 33
ġekil 2. 17. Kent içi yol enkesiti . . . 33
ġekil 2. 18. Yol Enkesiti . . . 34
ġekil 2. 19. Kazı ve Dol gu Kesitleri . . . 39
ġekil 2. 20. Kazı - Dol gu Pl an ve Kesitleri. . . 40
ġekil 2. 21. CBS işleyiş sist e mi. . . 44
ġekil 2. 22. CBS konu ms al veri t opl ayış şe ması ve CBS işleyiş siste mi. . . . 45
ġekil 2. 23. CBS konu ms al veri t opl ayış şe ması ve CBS işleyiş siste mi. . . . 46
ġekil 3. 3. Yol da ağaç aralı kl arı nı n sürücüye et kisi.. . . 58
ġekil 3. 4. Karayol u Bit kilendiril mesi . . . 60
ġekil 3. 5. Karayol u Ağaçlandırıl ması. . . 61
ġekil 3. 6. Tuzdan büyük zarar gören Kızılağaçl ar . . . 62
ġekil 3. 7. Tuzdan çok az et kilenen hanı mell eri. . . . 63
ġekil 3. 8. Ref üj Bit kilendiril mesi . . . . 64
ġekil 3. 9. Kavşak Bit kilendiril mesi. . . 65
ġekil 3. 10. Kavşak iç al anl arı nda bit ki grupl a ması . . . . 66
ġekil 3. 11. Kavşak ra mpal arı nda bit kilendir me. . . . 66
ġekil 3. 12. Araçl arı n trafi ği aksat madan katılabileceği bir kavşak düzenl e mesi . . . 67
ġekil 3. 13. Düz ol arak uzanan bir All ee’deki genişlet me çalış mal arı. . . . 69
ġekil 3. 14. Eski ve zi kzaklı All ee’l eri n yeni den düzenl enmesi . . . 69
ġekil 3. 15. Or man i çi nden geçecek yollar . . . 70
ġekil 3. 16. Or man i çi nden geçecek yollar . . . 70
ġekil 3. 17. Or man i çi nden geçecek yollar ve mevcut yeşil doku . . . 71
ġekil 3. 18. Dere kenarı ndan geçirilen yol . . . 71
ġekil 3. 19. Toprak stabilizasyonu . . . 74
ġekil 3. 20. Bit kisel kar per desi kesiti ve gör ünüşü . . . 75
ġekil 3. 21. Bit kisel kar per desi kesiti . . . 76
ġekil 3. 22. Opti k sevk ve peyzaj dengesi ni n sağl an ması . . . 77
ġekil 3. 23. Opti k sevki n sağl anması . . . 77
ġekil 3. 24. Büyük tepel eri aşan yoll arda for ml u kavak ağaçl a ması . . . 78
ġekil 3. 25. All ee ağaçl arı ile sağl anan opti k sevk . . . 78
ġekil 3. 26. Kavşakl ar ve ağaç ilişkisi . . . 78
ġekil 3. 27. Tek sıra ağaçlandır ma ile si nyal et kisi ni n yaratıl ması . . . 79
ġekil 3. 28. Bit kilendir me ile yol un vur gul anması . . . 79
ġekil 3. 30. İki paral el yol veya karayol u-de miryolu ve far ışı kl arı . . . 80
ġekil 3. 31. Ort a refüj ağaçl andır ması ve far ışı kl arı . . . 80
ġekil 3. 32. Ya maç veya uçur uml arda yoğun bit kilendir me ile perdel e me . . . 81
ġekil 3. 33. Kuvvetli rüzgar et kisi ve yol ağaçl a ması. . . 81
ġekil 3. 34. Yerl eşi k al anlar ve trafi ği n ol umsuz etkil eri . . . 82
ġekil 3. 35. Çirki nli kl eri n gizl enmesi . . . 83
ġekil 3. 36. Yerl eş mel erin yol un zararlı et kileri nden kor un ması . . . 83
ġekil 3. 37. Tozl ar, eksoz gazl arı ve gür ült ü yol ağaçl andır ması ile önl enebilir . . . 85
ġekil 3. 38. Or man girişleri ne yapılan gevşek dokul u allee kade meli geçişi sağl ar . 85 ġekil 3. 39. Uygun ağaçl ama ile yol ve yapı ilişkisi. . . 86
ġekil 3. 40. Kırsal yörel erdeki yol ve ağaç ilişkisi . . . 87
ġekil 3. 41. İki tarafı hendekl e sı nırlı ve çalı takviyeli ağaçlı k şeritler . . . 88
ġekil 3. 42. Yol a çok yakın di kil miş ağaç ve çalılar . . . 88
ġekil 3. 43. Yaprak -- güneş ışı nl arı -- kentsel orta m ilişkisi . . . . 93
ġekil 3. 44. Farklı yüzeyler deki di key yüzeyl eri n gel en sol ar radyasyona et kisi . . . 93
ġekil 3. 45. Bir bi nanı n rüzgarı n hı zı ve rüzgarı n bası nç dağılı mı üzeri ne et kisi . . . 94
ġekil 3. 46. Kent sel ortaml arı n sıcaklı k farkı ve radyasyon yüzeyi. . . . 95
ġekil 3. 47. Deği şi k yönl erde uzanan caddel erde gün boyu değişen göl ge et kileri . . 96
ġekil 3. 48. Yapı ağaç ve ışı k al ma ilişkisi. . . 96
ġekil 3. 49. Or man ekol ojisi ni n unsurl arı ol an ağaçlar, kentsel orta mlar.. . . 97
ġekil 3. 50. Yoll ardaki t oprakl arı ol umsuz et kileyen kent e özgü şartlar . . . 99
ġekil 3. 51. Ağaç Fonksi yon Şe ması. . . 102
ġekil 3. 52. Ağaç büyüklükl eri ne göre taç genişli kleri. . . . 107
ġekil 3. 53. Ihl a mur ağacındaki kök sürgünl eri . . . 109
ġekil 3. 54. Cadde kenarları ndaki ağaç yapıları (uygun ol an ve ol mayan). . . 112
ġekil 3. 57. Boyl u ve büyük fi danl arı n di ki mi ile kısa sürede ol uşt urul an allel er. . 119
ġekil 3. 58. 30 mt genişli ği ndeki 8 şeritli bir yol da i ki ve dört sıralı ağaçl a manı n tasarı mı . . . 122
ġekil 3. 59. Büyük ve küçük ağaçl arı n aynı boyutt aki yol mekanı içi ndeki karşılaştırıl ması . . . 123
ġekil 3. 60. Yol ağaçl arı ile gür ült ünün bi na yüzeyl eri ne çarpı p yankılan ması nı n önl enmesi . . . 126
ġekil 3. 61. Yol ağaçl arı trafi k düzenl e medeki işlevl eri. . . . 130
ġekil 3. 62. Yol ağaçl arı trafi k düzenl e medeki işlevl eri . . . 131
ġekil 3. 63. Bir ağacın yaz ayl arı nda göl gesi ni n günl ük değişi mini göst eren di yagra ml ar. . . . 135
ġekil 3. 64. Yol Ağacı Diki mi nde Di kkat Edil mesi Gereken Net Boş Mekan. . . . 137
ġekil 3. 65. Yol Ağacı Diki mi nde Di kkat Edil mesi Gereken Öl çül er . . . 138
ġekil 3. 66. Yol Ağacı Diki mi nde Di kkat Edil mesi Gereken Net Boş Mekan. . . . 139
ġekil 3. 67. Kenti çi Yol Ağaçl andır mal arı nda Yatay ve Di key Yönde Yet erlili k . 140 ġekil 3. 68. Emni yet Mesafel eri Bakı mı ndan Yat ay Gör üş Mesafeleri ne Göre Ağaçl a ma . . . 140
ġekil 3. 69. Yol Ağacı Diki mi nde Di kkat Edil mesi Gereken Di ki m aralı kl arı . . . 142
ġekil 3. 70. Farklı Di ki m Ar alı kl arı na Göre Tesis Edil en Yol Ağaçl arı. . . . 142
ġekil 3. 71. Dar bir yol ağaçl andır ması. . . 143
ġekil 3. 72. Ort a refüjl ü olan caddel erde ağaçl andırma düzeni . . . 143
ġekil 3. 73. İki öne mli caddeni n kesiti . . . 144
ġekil 3. 74. (a, b) Di kimden önce yerüst ü ve yerallı alt yapı tesisleri ni n yeri belirl en meli dir. (c) Enerji hatl an altı nda kı sa boyl u ağaçl ar di kil meli ve topr ak altı ndaki alt yapı di kkat e alı nmalı dır. Ort a ve uzun boyl u ağaçl ar, ancak uygun yerl ere di kil ebilir. . . 146
ġekil 3. 75. Kök yayılı mını n levha ile engellenmesi . . . 147
ġekil 3. 76. Yol Ağaçl arı ile Aydı nl at ma Öğel eri Aynı Şerit Üzeri nde . . . 148
ġekil 3. 77. Yol Ağaçl arı ile Aydı nl at ma Öğel eri nin uyu ms uz hali . . . 149
ġekil 3. 78. Yol Ağaçl arı ile Aydı nl at ma Öğel eri nin Aynı Şerit Üzeri ndeki hali . . 149
ġekil 3. 80. Yol Ağaçl andır ması nda Kull anılacak Fi dan Özelli kl eri . . . 152
ġekil 3. 81. Yol Ağaçl andır ması nda Kull anılacak Fi danl arı n Kor un ması . . . 154
ġekil 3. 83. Fi danl arı n Dest ek Kasnak Det ayı . . . 155
ġekil 3. 84. Kal dırı mda Ağaç Di bi ni Kor uyan Bir Bet on Izgara . . . 156
ġekil 3. 85. Kal dırı mda Ağaç Di bi Donatıları. . . 157
ġekil 3. 86. Ağaç Di bi Koruyucusu ve Min. Kor uma Alanı. . . 158
ġekil 3. 87. Kal dırı m ve Ağaç Di bi Kor uyucu İlişki si. . . 159
ġekil 3. 88. Ağaç Di bi Sula ma Det ayı. . . 164
ġekil 3. 89. Ağaç Di bi Sula ma ve Haval andır ma Det ayı. . . 165
ġekil 3. 90. Su ve Havanın Ağaç Di bi ne Geçişi ni Sağl ayan Ört ü Izgara. . . 166
ġekil 3. 91. Yol Ağaçl arını n Di ki minde Haval anma ve Sul a ma Sist e mleri nin Tesisi167 ġekil 3. 92. Yanlış Budamal ar ile Ol uşan Gör ünt ü Bozukl ukl arı. . . 170
ġekil 3. 93. El ektri k Hatları nı n Geçti ği Yer deki Buda ma Şekilleri.. . . 170
ġekil 3. 94. Çeşitli Gerekçel erl e Ağaç Buda ması. . . 171
ġekil 3. 95. Kalı n bir dalın tekni ği ne uygun ol arak kesil mesi . . . 172
ġekil 3. 96. Doğr u ve Yanlış Buda ma Ör neği . . . 172
ġekil 3. 97. Ağaçl arda Kuvvetli Buda ma Ör neği . . . 175
ġekil 4. 1. AGABİ S’i n İlişkili Olduğu Al anl ar. . . 185
ġekil 4. 2. AGABİ S’i n Yazılı m El e manl arı . . . 188
ġekil 4. 3. Aut oCad ortamı nda hazırlanan verilerin Arc Vi e w ort a mı ndaki ifadesi . 195 ġekil 4. 4. Aut oCad ortamı nda hazırlanan veriler ve öznit eli k tabl osu . . . 197
ġekil 4. 5. Öznit eli k verileri ile grafi k kat manl ar arası ndaki ilişki . . . 198
ġekil 4. 6. Arc Vi e w Ort amı nda Nesne Bul ma Yönet e mi ile Sor gul a ma . . . 200
ġekil 4. 7. Arc Vi e w Ort amı nda Çokl u Sor gul a ma . . . 201
ġekil 4. 8. Öznit eli k lejant edit öründen, ağaç is mi ne göre list ele me, grafi k ekran ilişkisi . . . 202
ġekil 4. 11. Arc Vi e w ort a mı nda seçili özniteli k ve grafi k verileri nin fot oğraf
gör ünt ül eri . . . 206
ġekil 4. 12. Şişli -- Cu mhuri yet Caddesi’ni n İstanbul İçi ndeki Konu mu . . . 210
ġekil 4. 13. Şişli -- Cu mhuri yet Caddesi Pl an ve Kesitleri . . . 211
ġekil 4. 14. Cu mhuri yet Caddesi -- El madağ Girişi . . . 212
ġekil 4. 15. Cu mhuri yet Caddesi -- Di van Ot eli Önü . . . 212
ġekil 4. 16. Cu mhuri yet Caddesi -- Nişant aşı Girişi . . . 212
ġekil 4. 17. Şişli -- Cu mhuri yet Caddesi Kesit ve Gör ünüş . . . 213
ġekil 4. 18. Cu mhuri yet Caddesi Ort a Ref üj Ağaçları . . . 213
ġekil 4. 19. Cu mhuri yet Caddesi Har bi ye Yönü Sağ Kal dırı m . . . 214
ġekil 4. 20. Cu mhuri yet Caddesi El madağ Yönü Sağ Kal dırı m . . . 214
ġekil 4. 21. Cu mhuri yet Caddesi Har bi ye Yönü Sol Kal dırı m . . . 215
ġekil 4. 22. Cu mhuri yet Caddesi Har bi ye Yönü Sol Kal dırı m . . . 215
ġekil 4. 23. Cu mhuri yet Caddesi El madağ Yönü Sol Kal dırı m . . . 215
ġekil 4. 24. Şişli -- Cu mhuri yet Caddesi Ort a Ref üj Geni şli ği ve Ağaç Mesafel eri 217 ġekil 4. 25. Cu mhuri yet Caddesi Ort a Ref üj Ağaç Diki m Şekli . . . 218
ġekil 4. 26. Şişli -- Cumhuri yet Cad. Ort a Refüj Genişli ği ve Yeni Di kil en Ağaç Mes af el eri . . . 218
ġekil 4. 27. Cu mhuri yet Caddesi Ort a Ref üj ve Ağaç Di ki m Şekli . . . 219
ġekil 4. 28. Şişli -- Cu mhuri yet Caddesi Ort a Ref üj Geni şli ği ve Ağaç Mesafel er . 221 ġekil 4. 29. Şişli -- Cumhuri yet Caddesi Kal dırı m Üzeri ndeki Ağaçl arı n Di ki m Mes af el eri . . . 221
ġekil 4. 30. Şi şli -- Cu mhuri yet Caddesi Ort a Ref üj Ağaçl arı n Yol a Uzaklı ğı . . . 222
ġekil 4. 31. Şişli -- Cumhuri yet Caddesi Ort a Ref üj Yeni Di kilen Ağaçl arı n Yol a Uzaklı ğı . . . 222
ġekil 4. 32. Şişli -- Cumhuri yet Cad. Kal dırı m Üzeri ndeki Eski Ağaçları n Yol a Uzaklı ğı . . . 223
ġekil 4. 33. Şişli -- Cumhuri yet Cad. Kal dırı m Üzeri ndeki Yeni Ağaçları n Yol a Uzaklı ğı . . . 223
ġekil 4. 35. Cu mhuri yet Caddesi Ort a Ref üj Ağaç Yol İlişkisi . . . 224
ġekil 4. 36. Cu mhuri yet Caddesi Ort a Ref üj Yeni Di kil en Ağaçl arı n Yol ile İlişkisi225 ġekil 4. 37. Ağaç Di ki m Çukur u . . . 225
ġekil 4. 38. Pissu Mazgalı nı n Yaşlı ve Yeni Di kilen Çı narlar ile Olan Mesafesi . . 226
ġekil 4. 39. Ort a Ref üj deki, Farklı ve Aynı Şerit Üzeri ndeki Aydı nl at ma El e manı, Tr afi k Işı kl arı ile Ağaç İlişkisi . . . 227
ġekil 4. 40. Kal dırı mdaki Farklı Şerit Üzeri ndeki Aydı nl at ma El e manı, Bil gi Levhal arı ile Ağaç İlişkisi . . . 227
ġekil 4. 41. Kal dırı mdaki Farklı Şerit Üzeri ndeki Aydı nl at ma El e manı, Bil gi Levhal arı ve Ağaç İlişkisi . . . 228
ġekil 4. 42. Saha İçersi ndeki Yanlış Uygul anan Üst yapı El e manl arı ile Ağaç İlişkisi228 ġekil 4. 43. Kal dırı m Üzeri ndeki Farklı Şeritlerdeki Üst Yapı El e manl arı ve Ağaç İlişkisi . . . 229
ġekil 4. 44. Kal dırı m Üzeri ndeki Ağaç Yapı İlişkisi . . . 229
ġekil 4. 45. Kal dırı m ve Ort a Ref üj Üzeri ndeki Hereksi z Yeni Di kilen Ağaçl ar . . 230
ġekil 4. 46. Kal dırı m ve Ort a Ref üj Üzeri ndeki Ağaçl arl arı n Gövde Çevresi . . . . 231
ġekil 4. 47. Kal dırı m ve Ort a Ref üj deki Ağaçl arl arı n Çevresi ndeki Toprak Al an . 231 ġekil 4. 48. Ağaç Etrafındaki Sul a ma Bacası, Toprak Alanı Üzeri ndeki Kök, Etrafı Bası k Ağaç Kök Boğazı . . . 232
ġekil 4. 49. Ort a Ref üj Üzeri nde Sı k Di kilen Çı narlar . . . 233
ġekil 4. 50. Kal dırı m Üzeri nde Ağaçl andır manı n ve Yaya Yol u İlişkisi . . . 234
ġekil 4. 51. Ort a Ref üj Üzeri ndeki Çalı ve Çı narları n Si nyal Et kisi . . . 235
ġekil 4. 52. Kal dırı mdaki Ağaçl arı n Yapı ile ol an Ol u ms uz ve Ol uml u İlişkisi . . 236
ġekil 4. 53. Ort a Ref üj ve Kal dırı m Üzeri ndeki Olu muz Ağaç Kal dırı m ilişki si . . 236
ġekil 4. 54. Kal dırı m Üzeri ndeki Ağaçl arı n Etrafındaki Yet ersi z Toprak Alanl ar . 237 ġekil 4. 55. Manol yal arı n Etrafı ndaki Toprak Alan . . . 237
ġekil 4. 56. Kal dırı mdaki Ağaçl arı n Aydı nl at ma Ele manl arı İle Ol umsuz İlişkisi 238 ġekil 4. 57. Herekl e me Yapıl ma mı ş Yeni ve Eski Çı narl arı n Gövde Yapısı . . . 239
ĠSTANBUL’ DA YOL AĞAÇLANDI RMASI NI N PEYZAJ TEKNĠ KLERĠ AÇI SI NDAN Ġ RDELENMESĠ ve AĞAÇ BĠ LGĠ SĠSTE MĠ OLUġTURUL MASI -- AGABĠ S; ġĠ ġLĠ -- CUMHURĠ YET CADDESĠ ÖRNEĞĠ
ÖZET
Kar ayol u, yapı mından başl ayarak çevreni n doğal dokusunda öne mli değiş mel ere yol aç mış, yol un trafi ğe açıl ması ile de çeşitli kirlili k ve zararlar ortaya çık maya başl a mıştır. Karayol u kenarl arı nda yapılan bit kilendir me çalış mal arı, karayol unun çevrede yol açtı ğı ol umsuz et kileri en aza i ndirebilecek en et kili peyzaj öğel eri dir. Kar ayol u kenarl arı nda yapılan ağaçl andır ma çalış mal arı söz konusu bit kilendir me çalış mal arı nı n en öneml i kıs mı nı ol uşt ur makt adır. Karayol u ağaçlandır ma çalış mal arı, yeşili ve bireyl eri ortak bir a maç içi n bir araya getiren öne mli ka musal kent mekanl arı dır. Günümüzde hı zl a azal an bu tarz ka musal mekanl arı n yeni den değerl endirili p, konu hakkı nda çalış mal arı n yapılması ayrıca öne m arz etme kt edir. Kar ayol u ağaçl andır ması da, yol un, proj e hı zı, güzergahı, paral eliz m, kazı -- dol gul ar ve yol geomet ri k standartları gi bi, yol peyzajı na et ki eden planl a ma el e manl arı ndan birisi dir. Gerek di ki m yol uyl a, gerekse doğal ol arak arazi de bul unan bit kiler, karayol u ve çevresi nde, karayol u yaşa mı ve bakı mı ile il gili ol arak düzenl eyi ci ve koruyucu görevl eri var dır. Bunl ar; yüzeysel t oprak er ozyonunu azalt mak, suları n akış hı zı nı düzelt mek, şevl eri n drenajı nı sağl a mak, kull anı cıl arı n güvenli k ve rahatı nı sağl a mak, virajları belirgi nl eştir mek, uzun bir kesi min tek düzeli ği ni kır mak, far ışı kl arı ndan gözü kor umak, rüzgarı n ve donl arı n et kisi ni azalt mak, göl ge ve rahatlı k sağl a mak, cinsi t ükenen bit kileri n orta ml arı nı kor u mak ve yeni den ol uşt ur mak, trafi ği n neden ol duğu bazı kr oni k kirl en mel eri azalt mak, hava sıcaklı ğını ayarla mak, istenmeyen obj el eri gi zl e mek, rüzgar ve gür ült ü si perleri yarat mak, trafi k güvenli ği ni ve toprak stabilizasyonunu sağl a mak şekli nde özetlenebilir.
Kar ayol u ağaçl andır ma çalış mal arı na ül ke mi z geneli nde öne m veril medi ği nden, yanlış uygul a mal ar ile yol un hat al arı daha da fazl a belirgi nl eş mekt edir. Söz konusu yanlış uygul a malardan en öne mlisi, ağaçlandır manı n yol i nşası bitti kt en sonra yapıl ması dır. İl gili uygul a ma he m za man kaybı na he m de doğal yaşa mı n daha fazl a zarar görmesi ne neden ol makt adır. Bu bakı mdan karayol u bit kilendir me proj el eri nde, t ür seçi mi ve tesis tekni ği büyük öne m t aşı makt adır. Söz konusu çalış ma kapsa mı nda karayol u ağaçlandır ma tekni kl eri irdelenecek, İstanbul geneli nde 1 ana arterde yapılacak i ncel emel er neticesi nde, ana arterdeki, t ür seçi mi ve tesis tekni ği verilen bil giler ışı ğında değerl endirilecektir. Ayrı ca fot oğraflar, kesitler ve bit kilendir me proj el eri çizilerek, uygul a madaki ol uml u ve ol umsuz yönl er irdel enerek, çözü m önerileri geliştirilecektir.
Bil gisayar donanı mı, coğrafi veriler ve bu verileri n t opl anması, saklanması, güncell eştiril mesi, işlenmesi, analiz edil mesi ve gör ünt ül enmesi gi bi işl e mleri yapabil ecek yazılı m ve bunl arı pl anl ayacak i nsan grubunun bir araya gel mesi yl e ol uşan Coğrafi Bil gi Si st e mleri ( CBS), çalış ma mı zı n öne mli bir kı s mı nı ol uşt ur makt adır. Çalış ma mı z kapsa mı nda yer alan ana arterdeki ağaçlara dair ‘ ‘Ağaç Bil gi Sist e mi ( AGABİ S)’ ’ ol uşt urul acaktır. Genel ol arak kentsel alanl arda var ol an ağaçl ar, esteti k, psi kol oji k ve ekol oji k işlevl eri ile kentsel orta ml arı n
yaşa m kalitesi ni yükselten öne mli organi z mal ar dır. Ağaçl arı n bu misyonu, kentl erde ağaç yetiştiril mesi ni terci hi n öt esi nde bir zorunl ul uk hali ne getir mekt edir. Kentl eri n yet erli düzeyde ağaç varlı ğı na kavuşt ur ul ması ve bu varlı ğı n sağlı klı bir şekilde deva m ettiril mesi, ağaçl ara dair yapıl acak ol an ayrı ntılı ve pl anlı çalış mal ar ile mü mkündür. Bu nedenl e kentsel orta mlarda ağaç kült ür ü ile il gili her t ürl ü çalış maları düzenl e mek üzere bir ağaç bil gi siste mi kur ulmalı dır. Söz konusu ağaç bil gi siste mi ni n varlı ğı ile, kenti n ağaç varlı ğı nı tanı mak, kent ağaçl arı ile il gili bir yöneti m pr ogra mı hazırla mak, yapıl acak müdahal el erde önceli kl eri sapt a mak, gelecekt eki yatırı mlarla il gili parasal tahmi nl er yapabil mek, kenti n uzun vadeli bir ağaç yöneti m politi kasını ol uşt ur mak, ağacı kent yeşili politi kası çerçevesi nde bir iletişi m vekt örü ol arak kull anmak şekli nde özetl enebilir. Kur ul acak ağaç bil gi siste mi ni n te meli ni veri t opl a ma çalış mal arı ol uşt ur makt adır. Bu aşama en yor ucu, za man alıcı ve pahalı ol anı dır. Saha ve literat ür çalış mal arı neticesi nde ol uşt urul acak veri tabanı, sorgul anı p bil gi sist e ml eri ( CBS) mant ı ğı nda derl enerek ağaç bil gi sist e mi çalış mal arı nda kull anılacaktır.
Topl um hayatı nı doğr udan et kileyen taşı nmaz mal yöneti mindeki ol umsuzl ukl arı n gi deril mesi ve ül ke kaynakl arı nı n yeri nde kullanıl ması nı n te mi ni için t e mel nit eli kt eki bil gileri n öne mi art makt a ve yerel yöneti mlere bu konuda öne mli görevl er düş mekt edir. Özelli kl e 2000’li yıllarda kentl er kl asi k yöneti m biçi mi ni terk edi p bil gi siste mlerine dayalı yöneti m bi çi mleri ile yönetileceği kaçı nıl maz bir gerçektir. Dol ayısı ile moder n kentleri n arzu edilen düzeyde ağaç varlı ğı na kavuşt urul ması ve bunun sağlı klı bir şekil de deva m ettirilebil mesi, ancak doğr u veriler ile kur ul muş ağaç bil gi siste mleri ile mü mkün ol abilir.
THE EVALUATI ON OF ROAD AFFORESTATI ON BASED ON LANDS CAPE TECHNI QUES I N ISTANBUL and CONSTI TUTI ON of TREE I NFOR MATI ON SYSTE M- TI S; THE CASE OF ġĠ ġLĠ, CUMHURĠ YET STREET
SUMMARY
Hi gh way, causes so me cert ai n changes i n t he nat ure when it first st art t o buil d , wit h openi ng t he traffi c it also cause so me polluti on and da mage. The pl anti ng wor ks i n t he bor der of hi gh ways is t he effecti ve l andscape way t o decrease t he har m whi ch hi ghways cause i n envir on ment. The afforest ati on i n t he border of hi gh ways is t he most i mport ant part of pl anti ng wor k. The aff orest ati on wor ks are t he cit y resi dence bri ng the green and peopl e i n an associ at e ai m. Its i mport ant t o eval uat e t hese publi c residence whi ch are reduced rapi dl y t oday.
Hi gh way aff orest ati on is one of t he pl anni ng el e ment whi ch effect the r oad landscape li ke speed of pr oj ect, rout e, parall elis m, excavati on-filling and geo met ri c st andar d of road. Even pl anti ng or even pl ant s have already exist t here have a dut y t o arrange and pr ot ect hi ghways life and er osi on i n hi ghway and its envir on ment.
We can su mmari se these duti es li ke decrease t he superfi ci al soil er osi on, strai ght en fl ow speed of ri vers, make t he drai nage of abyss, pr ovi de confi dence and safet y for user, t o make t he cur ves cl ear, t o break down t he si mpli cit y of a l ong sl aught er, prevent the eyes from headli ght, to i ncrease t he effect of wi nd and frost, t o pr ovi de confi dence and shade, prevent t he surr oundi ngs of t he pl ant s whi ch are face t o exhaust ed and constit ut e again, t o i ncrease t he so me chr oni c poll uti on whi ch traffi c cause, t o arrange t he heat t o hi de unwant ed obj ect s t o creat e wi nd and noi se shelt ers, t o pr ovi de safet y of traffi c and st abilise t he soil. Because of not payi ng att enti on t o afforestati on i n Tur key wit h wr ong appli cati ons, road’s error beco me more evi dent. The most i mport ant one i n t hese wr ong appli cati ons is t o aff orest hi ghway aft er its constructi on fi ni sh. This cause t o l ose mor e ti me and give much har m t o nat ural life so i n t hi s hi ghway pl anti ng wor ks, it is i mport ant t o choose ri ght speci es and pl ant t echni ques.
Thi s wor k i ncl ude t he research of hi ghway aff orest ati on t echni ques, accordi ng t o t he research will be made i n one mai n art er y of Ist anbul, choosi ng speci es and pl ant i nstit uti on will be eval uat e wit h t he gi ven inf or mati on. In additi on, by t aki ng phot os also dra wi ng bot h crosscut s and pl anti ng proj ect negati ves and positi ves of appli cati on will be fi nd and search so me sol uti on for t he m.
One of t he i mport ant part of our wor ki ng is (GI S) Geogr aphi cal Inf or mati on Syst e m whi ch occur with co mbi nati on of har dware, geogr aphi cal dat a and t heir additi on, hi di ng, updat e, t heir pr ocessi on , t heir anal ysi ng and pr oj ecti ng t he m wi t h har dwar e and also the peopl e who will pl an these.
In our wor ki ng we will constit ut e Tree Inf or mation Syst e m ( AGABI S) about t he tree i n t he mai n art eri es. In general t he trees i n t he ur ban are t he or gani s ms whi ch i ncrease t he life qualit y of ur ban life wit h t heir aest heti cs, psychol ogi cal and ecol ogi cal functi on.
Thi s missi on of t he trees make t he afforest ati on an obli gati on i nst ead of a pr eference. It is possi bl e wit h t he pl anned and detail ed wor ki ng about t he trees t o reach enough tree and prevent t he m i n ur ban so a tree i nf or mati on syst e m shoul d be est ablished i n ur ban to make and arrange every wor ki ng about t he tree cult ure. We can su mmari se t he dut y of ( AGABI S) tree inf or mati on syst e m li ke to kno w t he trees i n cit y, t o make manage ment pl an about t he cit y’s trees, t o fi nd t he pri orit y i n an i nt er vention, t o make monet ar y predi cti ons about t he i nvest ment s i n fut ure, t o make cit y’s long ti me tree manageme nt pl an and use t he trees as a co mmuni cati on vect or. Thi s is t he most expensi ve, tiri ng degree t hat requi re mor e ti me.
The dat abase, whi ch will be constit ut ed consequence of zone and lit erat ure wor k, wi ll i nt errogat e and be co mposed wit h i nf or mation syst e ms ( GI S), t o use i n tree i nf or mati on syst e m wor k.
In or der t o get ri d of negati ves i n t he manageme nt of i mmovabl e goods whi ch effect t he soci al life directl y and t o use countr y sources i n a effi ci ent wa y, t he i mport ance of t he basi c i nf or mati on getti ng i ncrease and l ocal ad mi ni strati ons have si gnifi cant duti es about t his subj ect. Especiall y i n 2000s it is a realit y t hat citi es will abandon cl assical manage ment t ype and adopt t he manage me nt whi ch depend on t he i nf or mation syst e ms. Consequently t o have enough tree i n moder n citi es and conti nue t his wit hout any pr obl e m is onl y possi bl e wit h t he tree i nf or mati on syst e m ( AGABI S) whi ch made by correct dat a.
BÖLÜM 1. GĠ RĠ ġ
Topl umsal yaşa mı n süregel di ği ve aynı za manda t opl umu et kileyen, topl umsal yaşa mı belirleyen fakt örleri n orta mı ol an çevreni n, al gılanan ve hayat a geçirilen böl ümüne mekan adı verilir. Belli bir a maç doğr ult usunda bir araya gel en i nsanl arı n ilişkileri ni n za man i çi ndeki birleşi mi de kentsel mekanı ol uşt urur ( Giritli oğl u, 1994). Kent sel mekan içi nde, kent karakt eri ni belirleyen en öne mli ele manl ardan birisi de yoll ardır. Yol, te mel de, ki şi ve eşyanı n hareketlili ği ni maksi mize et meyi a maçl ayan moder n dünyanı n öne mli se mboll eri ndendir.
Yol, yapı mı ndan başl ayarak çevreni n doğal dokusunda öne mli değiş mel ere yol aç mış, yol un trafi ğe açıl ması ile de çeşitli kirlili k ve zararlar ortaya çı kmaya başl a mıştır ( Özgüç ve Özgen, 1996). Yol i nşaatı ndaki tekni k müdahalel er, doğal peyzajı büyük öl çüde değiştir mekt edir. Bu nedenl e değişen ve yaral anan peyzajı n onarı mı ortaya çı kmakt adır. Arazi ni n ta ma men çı pl akl aş ması na önl e mek i çi n çok yönl ü peyzaj düzenl e me ve bakı m yönt e mleri vardır. Bunl ar arası nda en öne mlileri, güzer gah boyunca mevcut doğal bit kileri n kor un ması ve yeni den yapıl acak pl ant asyonl ardır (bit kilendir mel er) ( Lorenz, 1975). Yol kenarl arı nda yapıl an bit kilendir me çalış mal arı, yol un çevrede yol açtı ğı ol umsuz et kileri en aza i ndirebilecek en et kili peyzaj öğel eri dir. Yol kenarl arı nda yapılan ağaçl andır ma çalış mal arı bit kilendir me çalış mal arı nı n en öneml i kıs mı nı ol uşt ur maktadır. Yol ağaçl andır ma çalış mal arı ile ol uşan mekanl ar, yeşili ve kullanı cıları ortak bir a maç içi n bir araya getiren öne mli ka musal kent mekanl arı dır. Günü müzde hızl a azal an ka musal mekanl arı n yeni den değerlendirili p, konu hakkı nda çalış mal arı n yapıl ması ayrı ca öne m arz et mekt edir.
Bu çalış mada yol ağaçl andır mal arı, yolları n hi z met al anl arı nedeni yl e i ki ana başlı k altı nda i ncel enmiştir. Bunl ar; Kent dışı yol ağaçl andır mal arı, literat ürde karayol u ağaçl andır mal arı veya kırsal alan yol ağaçl andır mal arı ol arak geç mekt edir. Bu çalış mada genel ol arak ‘ ‘Kent dışı karayol u ağaçl andır ması’ ’ olarak kullanıl mıştır. İki nci ana başlı k ise, kent içi yol ağaçl andır mal arı dır. İstanbul il sı nırları dahili nde
he m kent dışı (kırsal alan), he m de kent içi yol nit eli ği ne sahi p karayol u aksl arı nı n ol ması nedeni yl e, i ki başlı k altı nda yapıl an ağaçlandır ma çalış mal arı nı n nit eli kl eri, öne mi, tesis tekni kl eri vb. konul ar det aylı literat ür araştır ması ve uygul a macı biri mleri n tecrübel eri eşli ği nde i ncel enmiştir. Kent içi yol ağaçl andır ma il kel eri daha det aylı i ncel enmiş ol up, ör nekl e m al an üzeri nde teori k kısı m t est edil miştir. Kent içi ve kent dışı yolları n kullanı cı profili ve yol dan bekl entileri farklı ol duğu i çi n, yol ağaçl andır mal arı üst başlı ğı yukarı da belirtildi ği gi bi i ki alt başlı k altı nda i ncel enmiştir. Araştır ma süresi nce gör ül di ki, kentsel alan özelli kl eri ile kentsel ol mayan kırsal alan özelli kl eri birbiri nden ta ma men farklı dır. Bu nedenl e iki al ana da aynı niteli kt e ağaçl andır ma çalış mal arı yapılamaz. Böyl ece i ki farklı hi z met nit eli ği ne ve dol ayı sı yla kullanı cı profili ne sahi p karayolları nı n ağaçl andır ma çalış mal arı da farklı özelli kl ere sahi p olacaktır. Yapıl acak ağaçl andır ma çalış mal arı nda, yol un t ürü ve hi z met böl gesi tespit edili p, t ür seçi minden, uygul a ma il kel eri ne kadar her t ürl ü ağaçl andır ma çalış mal arına başl anılabilecektir. Yol ağaçl andır ma çalışmal arı na ül ke mi z genelinde öne m veril medi ği nden, yanlış uygul a mal ar ile yol un hat al arı daha da fazl a belirgi nl eş mekt edir. Yanlış uygul a mal ardan en öne mlisi, ağaçl andır manı n yol inşası bitti kt en sonra yapıl ması ve yanlış tesis tekni kl eri nin kullanıl ması ile veriml i sonuçl arı n el de edil e me mesi ni kapsa makt adır ( Özgüç ve Özgen, 1996). Yanlış uygul a mal ar he m za man kaybı na he m de doğal yaşa mı n daha fazl a zarar gör mesi ne neden ol makt adır. Bu bakı mdan yol bit kilendir me çalış mal arı nda, bit kilendir me za manı, t ür seçi mi ve tesis tekni ği büyük öne m t aşı makt adır. Çalış ma kapsa mı nda yol ağaçl andır ma tekni kl eri irdel enecek, İstanbul - Şişli İlçesi, Cu mhuri yet Caddesi’nde, yapılacak incel e mel er neti cesi nde, ana art er deki, t ür seçi mi ve t esis tekni ği veril en bil gil er ışı ğı nda değerl endirilecektir. Ayrıca fot oğraflar, kesitler ve bit kilendir me proj el eri çizilerek, uygul a madaki ol uml u ve ol umsuz yönl er irdel eni p, çözü m önerileri geliştirilecektir. Bi l gi sayar donanı mı, coğr afi veril er ve bu veril eri n t opl an ması, sakl an ması, güncell eştiril mesi, işlenmesi, analiz edil mesi ve gör ünt ül enmesi gi bi işle mleri yapabil ecek yazılı m ve bunl arı pl anl ayacak i nsan grubunun bir araya gel mesi yl e ol uşan Coğrafi Bil gi Siste mleri ( CBS), çalış manı n öne mli bir kıs mı nı ol uşt ur makt adır. Çalış ma kapsa mı nda yer al an Cu mhuri yet Caddesi’ndeki ağaçl ara
kalitesi ni yükselten öneml i organi z mal ardır. Ağaçl arı n bu misyonu, kentlerde ağaç yetiştiril mesi ni terci hi n ötesi nde bir zorunl ul uk hali ne getir mekt edir. Kentleri n yet erli düzeyde ağaç varlı ğı na kavuşt urul ması ve bu varlı ğı n sağlı klı bir şekilde deva m ettiril mesi, ağaçl ara dair yapıl acak ol an ayrı ntılı ve pl anlı çalış mal ar ile mü mkündür ( Diri k, 1996). Kent sel orta mlarda ağaç kült ürü ile il gili her t ürl ü çalış mal arı düzenl e mek üzere bir verili ( mevcut) teknol oji yardı mı ile CBS ( Coğrafi Bil gi Si st e mleri) siste mati ği nde çalışabil ecek niteli kt e or gani zasyon yapıları kurul malı dır. Bil gi siste mleri mantı ğında kur ul acak ağaç organi zasyon şe mal arı, kentteki büt ün ağaçl arı ve ağaçlı alanları içi ne al an bir kapsamda yapılabil di ği gi bi sadece yol ağaçl arı kapsa mı nda da yapıl abil mekt edir. Yapılan pl anl arı n genel ol arak 18 yıllı k sürel er sonunda yeni envant er çalış mal arı ile revi ze edil mel eri öneril mekt edir. İsvi çre, Kuzey Ameri ka ve Angl o- Sakson ül keleri nde gerçekl eştirilen çalış mal ar, uzun vadeli ağaç yöneti mi pl anl a ması nı n mü mkün ve rant abl ol duğunu ort aya koy muşt ur ( Gui naudeau, 1989). Çalış ma kapsamı nda yer al an cadde üst ündeki ağaçl arı konu al an bir bil gi siste mi kur ul arak, kenti n ağaç varlı ğı nı tanıma k, kent ağaçl arı ile il gili bir yöneti m pr ogra mı hazırla mak, yapıl acak müdahal el erde önceli kl eri sapt a mak, gelecekt eki yatırı mlarla ilgili parasal tahmi nl er yapabil mek, kenti n uzun vadeli bir ağaç yöneti m politi kası nı ol uşt ur mak, ağacı kent yeşili politi kası çerçevesi nde bir iletişi m vekt örü ol arak kull anmak şekli nde a maçl arı ol abilecek siste mleri n kur ul ması na yardı mcı olma yı hedefl e mekt edir. Kur ul acak ağaç bil gi siste mi ni n te meli ni veri t opl a ma çalış mal arı ol uşt ur makt adır. Bu aşa ma en yor ucu, za man alıcı ve pahalı ol anı dır. Saha ve literat ür çalış mal arı neti cesi nde ol uşt urul acak veri tabanı, sorgul anı p bil gi sisteml eri ( CBS) mantı ğı nda derl enerek ağaç bil gi siste mi çalış mal arı nda kullanılacaktır.
Topl u m hayatı nı doğr udan et kil eyen t aşı n maz mal yöneti mi ndeki ol u msuzl ukl arı n gi deril mesi ve ül ke kaynakl arı nı n yeri nde kull anıl ması nı n t e mi ni içi n t e mel nit eli kt eki bil gileri n önemi art makt a ve yerel yöneti mlere bu konuda öneml i görevl er düş mekt edir. Özelli kl e 2000’li yıllarda kentler kl asi k yöneti m bi çi mini terk edi p bil gi siste mleri ne dayalı yöneti m bi çi mleri ile yönetileceği kaçı nıl maz bir gerçektir. Dol ayısı ile moder n kentleri n arzu edilen düzeyde ağaç varlı ğı na kavuşt urul ması ve bunun sağlı klı bir şekilde deva m ettirilebil mesi, ancak doğr u veriler ile kur ul muş ağaç bil gi siste mleri ile mü mkün ol abilir.
1. 1. Amaç
Kar ayol u; ul aşı mı sağl ayan, sürücüye ve yol cuya mesajlar veren yol un ve yol üzeri nden peyzajı n gör ülebil di ği bir orta mdır.
Yol cu taşı macılı ğı nı n %94’ ü, yük taşı macılı ğı nın %91’i ni n karayol u ile yapıl dı ğı ül ke mi zde karayol u yapı mı ve bakı mı içi n büt çeden öne mli payl ar ayrıl makt adır. Özelli kl e 1980’li yıllardan sonra öne m kazanan ot oyol pl anl a ması, çevreni n doğal dokusunda öne mli değişmel ere yol aç mış, ot oyolları n şehri n içi nden geçmesi, şehir hayatı nı n et kilenmesi ne neden ol muşt ur ( Özgüç ve Özgen, 1996). Ül ke mi zde yapıl an yol çalış mal arı nı n doğal çevreye verdi ği zararları en alt düzeyde t ut mak i çi n yol kenarl arı nda bit kilendir me çalış mal arı yapıl makt adır. Özelli kl e son 10 yıl da hı zl anan bit kilendir me çalış mal arı, genelli kl e yol kenarı ağaçl andır mal arı şekli nde yapıl makt adır. Bit kiler ot oyoll arı n çevreye verdi ği zararl arı en aza i ndirebil ecek yegane peyzaj öğel eri dir. Yapıl an ağaçl andır ma çalış mal arı i ncel endi ğinde, başarı yüzdesi ni n çok düşük ol duğu gözl e mlen mekt edir. Bunun başlıca nedenl eri, uygul a ma aşa ması nda kullanılan yönt e mleri n eksi k ve yanlış ol ması ndan kaynakl anmakt adır. Çalış manı n a macı, İstanbul geneli nde karayol u peyzajı nda ağaçl andır ma tekni ği ni n te mel prensi pl eri ni ortaya koyarak karayol u kavra mı ndan et kil enen sür ücü, yol cu ve çevrede yaşayanl arı di kkat e al an ve her birine uygun çözü ml er üret ebilen bir ağaçl andır ma tekni ği prensi pl eri ni ortaya koy maktır. Böyl ece karayol u güzer gahı üzeri ndeki doğal çevreni n içerdi ği fl ora ve fauna kor un muş ol unacak ve ot oyoll arı n zararlı et kileri nden et kilenme mesi içi n uygun tekni kl eri n araştırıl ması sağl anacaktır. Bu doğr ult uda da gerçekl eştirilecek çalış ma kapsa mı nda ort aya konacak uygun ağaçl andır ma tekni kl eri sayesi nde mevcut doğal al anı n onarı mı, seyahat edenl eri n hı zlı mekan değişi kli ği ile yol boyunca farklı gör ünt ül er ara ma gereksi ni mleri ni n karşılanması ve onl ara yer yer di nl enebil ecekleri sağlı klı me kanl arı n sunul ması sağl anacaktır.
Bunun yanı nda örnekl em al anı nda var ol an her bir ağaç içi n gerçekleştirilecek çalış ma, ol uşt urul an başlı kl ar kapsa mı nda ( mevkii verileri, yaprakl anma bil gileri, dal, gövde, kök, strüktür bil gileri vb.) veri tabanı ol uşt urul arak, ağaçl ara dair kull anılabilecek her t ürlü bil gi ye kısa sürede ve doğr u bir şekil de ul aşımı sağl anı p,
Sonuç ol arak söz konusu çalış ma ile el de edil ecek envant er, yol yapı mı nedeni yl e bozul an doğanı n onarılması nda, karayol unun peyzajla bir büt ün ol uşt ur ması nda güvenli ve est eti k ol ması nda öne mli bir işlev görecektir. Bunun yanı nda kent peyzajı nda ağaç yönetimi ne dair ol uşt urul an veri tabanı ile kur ul acak ‘ ‘Ağaç Bil gi Si st e mi ( AGABİ S) ’ ’ ni n ör nek ol ması sağl anacaktır.
1. 2. Kaps a m
İstanbul’da yol ağaçl andır ması nı n peyzaj tekni kleri açısı ndan irdel enmesi, Şişli - Cu mhuri yet Caddesi ör neği ve AGABİ S uygul a ması " ol arak belirl enen t ez çalış ması beş böl ümde değerl endiril miştir:
Bi ri nci Böl ümde, çalış manı n a macı, kapsa mı ve çalış mada izl enen yönte m ort aya kon makt adır.
İki nci Böl ümde, tez konusu kapsa mı nda kullanılacak te mel kavra ml ar açı kl anmakt adır.
Üçüncü Böl ümde, genel ol arak yol ağaçl andırması hakkı nda bil gi verilerek, yol ağaçl andır ması nı n faydaları ve tesis tekni kl eri anlatıl makt adır. Kent sel alanl arda yol ağaçl andır ması nı et kileyen (edafi k, ekol oji k, klimati k fakt örler gi bi) fakt örl erden referansl a, uygun yol ağaçl andır ma t ekni kl eri anlatıl arak; fot oğraf, grafi k ve t ekni k çi zi mlerle ifade edil mektedir. Uygun yol ağaçl andır mal arı nı n sağl ayacağı peyzajı n, sürücül er, yol cul ar ve çevrede yaşayanl ar üzeri ndeki ol uml u et kisi belirtilme kt edir. Dör düncü böl üm ise, 3 aşa madan ol uş makt adır,
1. Aşa mada, çalış ma al anı n genel tanıtı mı yapıl dı kt an sonra, Şi şli -- Cu mhuri yet Caddesi hakkı nda genel ve tekni k bil giler veril mekt edir. Bu aşa mada İstanbul -- Şişli İlçesi -- Cu mhuri yet Caddesi üzeri nde yapılan ağaçl andır mal ara dair veri t opl anmakt adır.
2. Aşa mada, seçilen örnekl e m al anda, yapılan ağaçl andır maya dair t opl anan veriler ışı ğı nda, yapılan ağaçl andır manı n, ağaçl andır ma tekni kl eri açısı ndan uygunl uğu irdel enmekt e ve hat alı uygul a malar belirtil mekt edir. Arazi
çalış ması ile Cu mhuri yet Caddesi’ndeki ağaçl andır ma t ekni kl eri ni n, grafi k, fot oğraf ve tekni k çi zi mlerl e ifade edil mekt edir.
3. Aşa mada, Çalış ma al anı içi n seçilen caddedeki ağaçl ara ilişki n veri tabanı ol uşt urul arak, ‘ ‘Ağaç Bilgi Siste mi ( AGABİ S)’ ’nin kur ul ması anl atıl makt adır. Bu aşa mada her bir ağaca dair sanal ort a mda;
ci nsi, türü, varyet esi, kök türü
ağaç çevresi ndeki alt yapı t ürleri (elektri k hattı, aydı nl at ma teli, telefon hattı, yağmursuyu hattı vb.)
di p çapı, gövde çapı, boyu,
ağaç üzeri ndeki donatılar (rekl a m t abel ası, kuş yuvası, kor uyucu, gergi, herek bağı vb.)
yara t ürleri ve genişli ği, yaprakl anma özelli kleri, dal, gövde ve kök özelli kl eri,
strükt ür yapısı nı n ve müdahal e koşulları nı n yer aldı ğı (kesi m, buda ma, ger gili me, t e mizle me, herekl e me),
gi bi bil gil er den ol uşan veri t abanı ol uşt ur ul makt adır.
Beşi nci Böl ümde, t üm bu araştır ma ve i ncel e mel er neticesi nde, genel değerl endir me ve sonuçl ar anl atıl maktadır. Yol ağaçl andır ması nı n tesis tekni kl eri ne dair te mel pr ensi pl er belirl en mekt e, İst anbul -- Şi şli İl çesi -- Cu mhuri yet Caddesi üzeri nde yapıl an yol ağaçl andır ma kriterleri i ncel enerek sonuçl ar anl atıl makt adır. Cu mhuri yet Caddesi’nde, ağaç yöneti mi kapsa mı nda oluşt urul acak ‘ ‘ Ağaç Bilgi Sist e mi ( AGABİ S)’ ’ni n faydal arı belirtil mekt edir.
1. 3. Yönte m
Fi zi ksel anali zl er üç ayrı kade mede yapıl acaktır;
Bi ri nci Kade me: Ör nek al an ol arak seçilen karayol u kenarı ndaki ağaçl andır maya dair uygul a ma t ekni kl eri ni n tespiti, bu tespit kapsa mı nda arazi ye (örnekl e m al ana) uz man kişi eşli ği nde çı kıl ması aşa ması dır.
ağaç di ki m al anı nı n tespiti,
di ki m çukur unun boyutları nı n ölçül mesi,
alt yapı donatıları nı n ağaç ile olan ilişkisi ni n tespiti,
ağaç çevresi ndeki donatıları n (levha, herek, bağ, elektri k kabl ol arı, çöp kut usu vb.) ağaç ile ol an ilişkisi ni n belirlenmesi,
ağaç kök çevresi ni n büyükl üğünün ve t oprak alanını n tespiti, toprak alanı n kor uyucu donatıları nı n ve t ürünün tespiti,
sert ze mi n ile ağaç di kim al anı arası ndaki ilişkini n tespiti ve t üm bu ilişkileri n fot oğraflı tespiti aşa ması dır.
Ayrı ca ağaç, yapı, kal dırı m, trot uar, taşıt izi, kal dırı m üzeri ndeki kent mobil yal arı ile ilişki ni n irdel endi ği aşa madır.
İki nci kade me: Cu mhuriyet Caddesi nde var ol an ağaçl ara dair veri tabanını n ol uşt urul ması içi n, gerekli bil gileri n t opl anması ve tespiti aşa ması dır.
Bu veril er;
me vkii ile il gili bil giler,
yetiştir me çevresi ile ilgili bil giler, dendr ol oji k ve fizyol oji k bil giler, ağacı n sağlı ğı ile il gili bilgiler,
ağaç kusurları, gerekli önl e mler gi bi envanterler ol up, te mel de kur ul acak bil gi siste mleri nde kull anıl mak üzere di ğer bil giler ile
birli kt e t opl anı p ağaç yöneti mi pr ogra mı nda kull anıl mak i çi n değerl endirilecektir.
Üçüncü kade me: Bu aşama da, arazi de el de edilen t üm yersel (yeryüzüne ait) verileri n ve fot oğrafl arı n sayısallaştırılarak, uygun donanı m ve yazılı mları n yar dı mı ile bil gisayar orta mı na akt arılı p, bil gi sist e mleri ni n ve ağaç t anıtı m fişleri ni n hazırlanması aşa ması dır.
BÖLÜM 2. TEMEL KAVRA MLAR
Bu böl ümde, çalış manı n büt ününde sı k sı k karşılaşılacak bazı deyi mler açı kl anacaktır. Te mel kavra mları n tanı mlan ması ile birli kt e met ni n daha kol ay anl aşıl ması na yardı mcı ol unacağı düşünül mekt edir. Bu böl ümde önce, ‘ ‘peyzaj’ ’ sözcüğü geniş bir şekilde açı kl anarak, çalış manı n te mel mal ze mesi olan kavra m, çeşitli kaynakl ar aracılı ğı yl a tanı mlan mıştır. Daha sonra, peyzaj kavra mı, içerisi nde yer al an, ağaç, yol kavraml arı açı kl anmıştır. En son ol arak Coğrafi Bil gi Si st e mleri kavra mı alt başlı kl arı ile birli kt e tanı mlan mıştır.
2. 1. Peyzaj
Doğa ile i nsan ve onun kült ürünün değişi k oranlar da ve bi çi mlerde bir araya gel miş işle mleri ni n bir ürünüdür. Bir tarafta dağ, ova, vadi, akarsu ve di ğer çeşit su yüzeyl eri, bit ki ört üsü faunası ile arazi, sis, bul ut, yağmur, rüzgar v. b. özelli kl eri ile at mosferi kapsayan doğa, di ğer taraft a ise onu çeşitli a maçl arl a kullanan i nsan bul un makt adır. İnsan doğada yaptı ğı büt ün deği şi kli kl er, ist er t arı msal, ister kent sel veya endüstri yel olsun, ait ol duğu t opl umun gel enekl eri, kült ürel ve teknol oji geliş mişli ği ni n derecesi ile dengel enir. O hal de peyzaj, ait ol duğu yeri n doğal pot ansi yeli ile ol duğu kadar, i nsanl arı n t opl u msal deseni il e bi çi mlenir. Bu bakı mdan peyzaj, i nsan ile çevresi ni n t üm gör ünü münü kapsar ( Akdoğan, 1975).
Peyzaj, genelli kl e za man içi nde değişen ve şekillenen doğal el e manl arı n bir büt ünüdür ( Evyapan, Tokol, 1999).
Peyzaj sözcüğü, dili mize Fransı zca’ dan aynen (paysage) alı nmış ol up, sözl ükt eki karşılı ğı ‘ ‘görünü m’’, eski deyi mi ile ‘ ‘ manzara’ ’dır. İngilizce’de ‘ ‘landscape’ ’, Al manca’ da ‘ ‘Landschoft’ ’ sözcükl eri ile ifade edilme kt edir ( Çepel, 1988).
‘ ‘Peyzaj’ ’ deyi mi Alexandar Van Hu mbodlt tarafı ndan 19. yüzyılı n başl arı nda bili msel bir coğrafya teri mi ol arak literat üre sokul muşt ur. Moder n jeobotani kçi ve
fizi ksel coğrafyanı n büyük öncül eri nden ol an Alexandar Van Hu mbodlt peyzajı şu şekil de tanı mla mıştır ( Na Veh and Heber man, 1983):
‘ ‘Bir yeryüzü parçası nı n tot al karakt eri dir.’ ’ Coğrafya, jeol oji ve yer bili mleri ni n ilerleyi p geliş mesi yl e bu deyi m ‘ ‘arazi şekli’ ’ ni n eşdeğeri ol arak kabul edil miş ve ‘ ‘yerkabuğunun fizyografi k, jeol oji k ve jeomorfol oji k karakt eristi kl eri’ ’ ol arak anl aşıl mıştır. Bu nedenle Al manca’ da ‘ ‘peyzaj’ ’ teri mini n eti mol oji k eşdeğeri ‘ ‘land schoft = manzara = arazi parçası’ ’ sözcüğü il e ifade edil miştir. Yani arazi ye ait me kan biri mini ifade eden bir teri m ol arak kullanıl mıştır. Daha sonral arı, peyzajı n me kan il e ol an anl a m ilişki si ni n kapsa mı daha da geni şl e miştir. Bu geni ş kapsa mlı anl a ma göre peyzaj, t üm çevreni n gör ül ebilir bir mekan büt ünl üğü olarak kabul edil miştir.
Rus coğrafyacıları, peyzaj kavra mı na i nor gani k ve organi k öğel eri sokarak bunl arı n t ümünü ‘ ‘peyzaj coğrafyası’ ’ olarak i ncel e me fi kri ni ortaya at mışl ardır.
Büt ün kavra msal geliş meler, ayrı ntılı ol arak TROLL (1971)’de açı kl anmıştır. Al man bi yocoğrafyacıları nı n öncül eri nden ol an TROLL, peyzajı şu şekil de tanıml a mıştır; ‘ ‘Peyzaj bir mekanı n ta ma mı ve gör ül ebil en büt ünl üğüdür’ ’.
Ort a Avr upa’ da t üm biyocoğrafyacılar peyzajı yal nı z est eti k bir obj e ve sadece fizi ksel çevre ol arak görmüyorl ar; Fi zi ksel çevreyi t üm canlılar, özelli kl e i nsanl ar ile büt ünl eştiri yorlardı. Bu şekil de bir gelişi m, arazi kull anma ve pl anl a ma konul arı nda öne mli değişi kli kl er ve yönl endirici akti viteleri n meydana gel mesi ni sağl a mıştır ( Çepel, 1988).
Yukarı daki tanı mla mal ardan yol a çı karak ‘ ‘Peyzaj’ ’ te mel anl a mı aynı ol mak koşul uyl a çeşitli şekiller de tanı mlan mıştır. Bunl ardan en öne mlil eri aşağı da veril miştir.
Peyzaj, dış gör ünü müne veya gelişi mine, yada yapısı na göre sı nırları n belirlenebilen yeryüzüne ait bir mekan biri midir.
Peyzaj, bir arazi parçası nı n, ekol oji k, bi yol ojik, yapısal ve fonksi yonel karakt eristi kl eri ni t opl u olarak ifade edebil en bir deyi mdi r.
Peyzaj, yapı ve fonksi yonuna göre az veya çok ho moj en bir görünü me sahi p ol an yeryüzü parçası dır. Peyzaj, bir yaşa m birimi ol arak opti k bir manzara anl a mı nda kavran malı dır.
Dı ş gör ünü me ve içi nde cereyan eden süreçl eri n topl u et kisi ne göre bir mekan biri mi ol uşt uran yeryüzü kı s mı dır.
Bur aya kadar yapılan büt ün açı kl a mal ardan yola çı kılarak, büt üncül bir açı kl a ma yap mak gerekirse;
Peyzaj, kendi ne özgü ekol oji k karakt eristi kl ere sahi p bir ekosiste m kıs mı nı veya çeşitli ekosiste mleri içi ne al an bir mekan biri midir. Ör nekl er; Kent peyzajı, tarı m peyzajı, or man peyzajı, yol peyzajı v. b. ( Çepel, 1988).
2. 2. Ağaç
İnsanl arı n ağaçl ara ol an il gil eri var ol uşl arı il e başl a mıştır. Çeşitli devir ve çağl arı kapsayan bu uzun süreç içi nde ağaç, i nsan ve t oplu m hayatı nda;
Se mbol Ol ma; Kut sallı k
Yar arlanma; Odun, meyve, göl ge et kisi.
Yaşa m koşulları nı n i yileştiril mesi yönl eri ile öne mli bir yer al mıştır ( Hol odynski, 1989).
Kent sel orta mlarda ağaç yetiştiril mesi ise, i nsanl arı n t opl u yerleşi m hayatl arı na geçişl eri kadar eskilere dayan makt adır. Anti k çağl arda çeşitli medeni yetler kur muş kralları n, hükü mdarl arın, şehirleri ne ve kasabal arı nda di ktirdi kl eri ağaçl ar ile övündükl eri eski yazıtlarda belirtil mekt edir ( Diri k, 1996).
Ağaçl arı n i nsan yaşa mı ndaki yeri ve öne mi sahip ol duğu fonksi yonelli ği ve est eti k değerl eri ile öne mli objeler ol uşt ururlar. Günlük yaşa m i çerisi nde, bili nç altı na yerl eş miş öne mli varlı ktırlar. Canlı organi z mal arı ile i nsan gelişi mine en yakı n varlı kl ardır. Kent sel mekanl ardaki, yapılardan ve sokak mobil yal arı ndan ayıran en öne mli farklılı ğı, yaşayan ve yaşa manı n gerektirdi ği gelişi m süreçl eri ni göst eren, kull anı cılara hissettiren tek canlı yapılardır. Her canlı gi bi doğar, gelişir, yaşar ve
me vsi m şartları na göre kendi organi z mal arı gereği yaşa m şartları nı düzenl erl er ( Asl anboğa, 1986)
Ağaçl ar, doğal ekosist e mleri n ve özelli kl e or man ekosiste mleri ni n öne mli yapıl arı dır. Yapay ol arak getiril di kl eri kentsel orta mlarda doğal yetiş me orta mları ndan ol dukça farklı koşullarda yaşaml arı nı sürdür meye çalış makt adırlar. Zira özelli kl e kent t oprakl arı doğal yetiştir me güçl eri nden öneml i öl çüde yoksundurlar. İkli m bakı mı ndan ise ağaçl arın yaşa ma ve geliş mesi ni güçl eştiren kent e özgü kli mati k koşullar haki mdir. Mekani k zararlar, su, t oprak ve hava kirlenmel eri gi bi di ğer birçok fakt örler de kent sel ekosiste mlerde ağaç yetiştir meyi öne mli öl çül erde zorl aştır makt adır ( Diri k, 1996).
Kent sel orta m ol umsuzlukl arı nı n yarattı ğı baskılar, ağaç varlı ğı nı tehdit et mekt edir. Büt ün bu baskıları en alt düzeyde t ut mak içi n, ağaçl arı n bi yol oji k yapıları nı bili p, ağaç kavra mı nı tanı mlayarak, te mel de öğrenilmesi gereken, ön veriler sağl an mı ş ol unur. Ağaçl arı nda her canlı gi bi bazı gereksini mleri, di kili ol dukl arı çevreden bekl entileri vardır. Ağaçl ardan ol abil di ği nce yararl anabil mek içi n onl arın bi yol oji k yapıl arı nı n ve yetiş me orta mı istekl eri ni n i yi tanı nması gerekmekt edir (Asl anboğa, 1986). Bu yüzden ağaç kavra mı kısaca tanı mlanı p, bu kavra mı ol uşt uran unsurl ardan bahsedil ecektir.
Ağaç; Düzgün ol arak uzayı p gi den, odunl aş mış bir gövdeye, az veya çok geliş miş tepe tacı na sahi p bul unan odunsu bit kiler ol up, ol gunl aş mış çağı nda, genelli kl e 5 met reni n üzeri nde boy yap makt adırlar ( Çepel, 1988).
Ağaçl ar, taç, gövde, kambi yu m, kabuk, iç kabuk, öz ışı nl arı, kök boğu mu, kök büt ünl üğü, kalı n kökl er, ince kökl er, kaba kökl er ve kök yayıl ma al anı gi bi te mel unsurl arı i hti va et mekt edir. Bu unsurl ar aşağı da kısaca tanı mlanmış ol up Şekil 2. 1’ de görselleştiril miştir.
Taç: Dalları, yaprakl arı, çiçekl eri ve meyvel eriyl e yaşa m et ki nli ği ni n en belirgi n ol duğu kısı mdır,
Gövde: Tacı di k t ut makl a görevli dir. Kalı n dalları n ve gövdeni n iç kı s mı ndaki, öl ü ileti m de metl eri, lifleri ve öz ışı nl arı dest ekli k görevini
beraber yedek besi n maddel eri depol ayan dokul ar vardır. Gövdeni n kabuğa en yakı n, yaşayan hücreler den ol uşan oduna diri odun denir,
Ka mbi yu m: iç kabukl a diri odun arası nda çoğal abilen hücrel erden meydana gel en bir dokudur,
Kabuk: Öl ü hücrelerden ol uşur, iç kabuğu ve ka mbi yu mu dış et kilerden (sıcakt an, soğukt an, yaralan mal ardan v. b.) korur,
İç kabuk: Ka mbi yu ml a kabuk arası nda, yaprakl arda üretilen asi mil atin taşı nması na ve depol anması na yarayan canlı hücrelerden ol uşur,
Öz ışı nları: Gövdede ve dallarda yat ay yönde ileti m ve depol a ma görevi yapan hücre grupl arı dır,
Kök boğu mu: Kökl erle gövdeni n bağl antı yeri dir,
Kök küt üğü: Gövdeni n toprak altı ndaki uzantısı dır, kökl er bu kısı mdan ayrılırlar,
Kalı n kökl er: 50 mm.’den daha kalı n olan kökl erdir. Ağacı t oprağa bağl a maya yararlar. Kendil eri ni n yenil e me (regenerasyon) yet enekl eri zayıftır,
İnce kökl er: Çapl arı en çok 5 mm. kalı nlı ğa kadar olan kökl erdir. Bunl ar t oprakt an besi n maddeleri ve suyun alı nması yla görevli dir. Kendil erini hı zl a yenil eyebilirler,
Kaba kökl er: Çapl arı, 5-50 mm. kalı nlı ğı nda olan kökl erdir. İnce kökl er tarafı ndan alı nan besi n ma ddel eri ve suyun t aşın ması na ve ağacı t oprağa bağl a maya yararl ar; yenile me yet enekl eri zayıftır,
Kök yayıl ma alanı: Bir ağacı n kökl eri ni içi ne yaydı ğı t oprak al anı dır. Bu al anı n çapı kural ol arak ağacı n tacı nı n izdüşü münü çevrel edi ği al andan 1, 5 met re daha geniştir ( Asl anboğa, 1986).
Şekil 2. 1. Genel Ağaç Şe ması ( Asl anboğa, 1986)
Tü m bu tanı mla mal ardan yol a çı kılarak ağaç obj esi al gılanı p, ağacı n est eti k, psi kol oji k ve ekol oji k işlevl eri ile kentsel orta mları n yaşa m kalitel eri ni yükselt mede üstlendi ği görevl eri yerine getir mesi nde yardı mcı ol unabil ecek yaşa m koşull arı nı n ol uşt urul ması nda öne mli işlevl eri ol acaktır ( Diri k, 1996).
Yol ağaçl andır ması ile il gili konul ara geç meden önce kentsel alanl ardaki ağaçl arı n karşılaştı ğı sorunl ar ve kentsel alanl ardaki ağaçl arı n işlevl eri ana hatları ile açı kl anması yeri nde ol acaktır.
Ağaçl ar, kentlerde bul undukl arı yerlere göre şu şekil de grupl andırılabilir:
Ka muya ait Şahı s yada özel kur ul uşl ara ait alanl arda bul unan ağaçl ar alanl arda bul unan ağaçl ar
