ATASÖZÜ «MİLLİ KARAKTER»İ
YANSITIR MI ?
Yazan : WoIfgang MİEDER
Ter. : Yrd. Doç. Dr. Ali Osman ÖZTÜEK
A tasözü ile ilgili denem eler a ra sın d a «Kendi atasözlerinin aynasında X milleti» tipinde a ra ştırm a la r d a v a r dır. B unlar atasözlerini, m illet k a ra k terolojisine yönelik ifadeler o larak k a b u l ederler. Bu eserlerde çoğunlukla, «millet ru h u n u n aynası» olarak (ka b ul edilen) g ü y a b ü tü n b ir m illetin k a ra k terin i genel geçer b ir ta rz d a içeren atasözlerinin öylesine b ir a ra y a geti rilm esinden b a şk a b ir şey söz konusu değildir. N itekim G oethe’de şu ifadeyi b u lu y o ru z :
Sprichw ort bezeiclınet die Nationen; Mu/3t ab e r e rst u n te r ih n en wohnen.
(Atasözü m illetleri anlatır; A ncak sen o nları bizzat tanım alısın!) (Atasözü)
Bu sözde, dolaylıca sınırlayıcı bir şekilde, b ir ülk en in in san ların ın y aşa m a biçimi ve düşünce ta rz ı h a k k ın d a kapsam lı b ir ifade o larak atasözünün yetersizliğine işaret edilm ektedir. Da hası bu tü r m illetler psikolojisine yö nelik atasözü a ra ştırm a la rın d a en b ü yük d ikkatin gösterilm esi gerektiği vurgulanm akta, çünkü söz k o nusu ifa deler çoğunlukla stereo' tip ön y arg ı la ra ve yanlış genellem elere d a y an m aktadır. Söz gelimi «Ehrlich w âhrt am lângsten» (Doğru h e r zam an doğ ru d u r) ve «Ohne Flei/3 kein Preis» (Ç alışm ayana p a ra yok) gibi atasöz lerinin, g û y a A lm an m illetinin d ü rü stlü k ve çalışkanlık konusundaki ti pik k a ra k te r özelliklerinin ifadesi ol d u ğ u iddiası karşısında, d iğer dillerin atasözleri hâzinesine k ısa b ir bakış, b u atasözlerinin A lm an dilinin çok
u zak ların d a bile yaygın olduğunu gös term eye yetecektir. Y ani b u n la r hiç de özellikle A lm an k a ra k te rin in bir ifadesi o la ra k yorum lanam az. Aynı şey, G rek . Roma A ntik dönem inden, Incil’den ve O rtaçağ ’d a n günüm üze in tik a l eden u lu slararası b ir çok atasö zü için de geçerlidir. A ynı şekilde, sa dece b ir atasözünü bile tipik A lm an o larak nitelem eden önce, m onografik b ir a ra ştırm a yardım ıyla onun k a y n a ğı ve nasıl intikal ettiği tespit edilm e lidir. H a tta bu atasözü sadece A lm an ca dil kullanım ına özgü b ir kim lik gösterse bile, dem oskopik a ra ştırm a la rla b u sözün A lm anya’daki yayılm a sah ası ve geçerliliği, A lm an m illetinin k a ra k te ri h ak k ın d a h ü k ü m verebilm ek için o rtay a konulm alıdır. Bu tü r ön a ra ştırm a la r h e r b ir atasözü için tek tek yapılm ası gerektiğinden, bu h u su sta bilim sel olabilecek b ir ara ştırm a çok zor görünm ektedir.
Kelime hâzinesi bakım ından, örne ğ in «Deutscher M ann, Ehrenm ann» (A lm an kişi, d ü rü st kişi) veya «Deut- sch m it jem andem reden» (Biriyle Al m an usulüyle konuşm ak) gibi belli bir ülkeyi ve o ülkenin m illetini konu a la n atasözlerinde de durum aynıdır. B unların bile çocuklukla b a şk a dil lerde doğrudan k arşılık ları vardır. A yrıca, atasözü gibi g örünen özellikle belli bölgelerin ve y erlerin halkıyla ilgili olup d a çoğunlukla psikolojik te m elden y oksun stereo tip ön y arg ılar içeren m ahallî şakalaşm alar (blason populaire) d a problem li b ir konudur.
D olayısıyla «Sclrvvaben w erden vor dem vierzigsten J a h re n ich t gescheit» (S uabyalılar k ırk y aşın a varm adan akıllanm az) gibi b ir atasözü kesinlik le tü m Suabyalılar için geçerli değil d ir ve «Ein Preu/3e bezw ingt drei Sac- hsen» (Bir Prusyalı üç Saksonyalıya bedeldir) sözü de h e r PrusyalIyı k ap sam az. B urada d a h a çok, gelim e a n la m ı dikkate alınm am ası g ereken (’cum g ra n o salis') alaylı - iğneleyici çarpık im a jla r yatm aktadır.
Isidor Levin, atasözlerinin millî karakterolojik, psikolojik b ir yorum u n u n an cak anket ara ştırm a la rı y ard ı m ıy la yapılabileceğini; bun u n için de sosyologların ve halk bilim cilerin işbir liğinin şa rt olduğunu ik n a edici b ir şe kilde ortaya koym uştur. Böyle a ra ş tır m a la r henüz yapılm am ıştır ve adı ge çen yazılar da bilimsel olm ayan m e to tla rı yüzünden, ekseriya gariplikler kolleksiyonundan başka b ir şey değil dir.
B ibliyografya:
Becker, G ottlieb Theodor, «Das; Sprich- w ort in n ationaler Bedeutung». P rogram m des G ym nasium s zu W ittenberg, 1851, s. 1-24.
B erneker, Ericlı, «Das russische Volk in seinen Sprichw örtern». Zeit- schrift des Vereins f ü r Volkskun- de 14, 1914, 75-87 ve 179-191. D undes, Alan, «Slurs Intern atio n al :
Folk Com parisons of E thnicity and N ational C haracter». Southern Folklore Q uarterly 39, 1975, 15-38. E sser, W ilhe!m M artin, «Deutsch-fran- zösisohe Parallelen in Redewendung, S prachbild und Sprichw ort. Beo- bacihtungen zu den Schvvierigkei- ten ein er natio n alen C harakteris- tik». M uttersprache 79, 1969, 204- 217.
Gerbel, N ikolaus von, «Nationale Sp- ru ch w o rter d e r Franzosen». Das A usland 43, 1870, 93-95 ve 44, 1871, 227-229.
K irchner, Oswald Robert, Parömiolo- gische Studien, Teil 1, 1879, s. 15- 20
.
K radolfer, J., «Das italienische Sprich- w ort u n d seine Beziehungen zum Deutschen». Zeitschrift f ü r Völ- kerpsychologie 9, 1877, 185-271. K üffner, Georg, Die D eutschen im Sp-
richw ort, 1899.
Levin, Isidor, «Überlegungen z u r de- m oskopischen Parmöniologie». Pro- verbium 11, 1968, 289-293 ve 13, 1969', 361-366.
R einsberg - D üringsfeld, Otto von, In tern atio n ale Titulaturen, 1863. Robinson, F.N., «Irish Proverbs and
Irish N ational C haracter». M odern Philology 43, 1945, 1-10.
Schoeps, H ans - Joachim , Ungeflügel- te W orte, 1971, s. 162-171.
Seiler, Friedrich, Das deutsche Sprich-
Wort, 1918, S. 58-64.
Seiler, Friedrich, Deutsche Sprichw ör- terkunde, 1922; 1967, s. 285-303. Taylor, A rcher, The Proverb, Cam brid-
ge/M ass. 1931; H atboro / Pa. 1962, S. 97-109, 164-168.
Thierfelder, Franz, «Sprich— u n d Sch- lagw örter zwischen den Völgern» W elt u n d W ort 11, 1956, 368-370, 373.
Venedey, Jacob, Die D eutschen und Franzosen n ach dem Geiste ih re r Sp-
ra ch en u n d Sprichvvörter, 1842. (Bu tercüm eyi, Millî Folklor’u n 9. Sa- y ı’sm da, «Bir K itap ve D üşündürdük leri veya T ürk Parömiyolojisi Ü zerine Y unan Düşünceleri» başlıklı yazım ızda eleştirdiğim iz, «Ethnologikoi problem a- tism oi apo te n tourkike kai te n elle- nike paroim iologie, A tin a 1987» künyeli kitab ın y a z a n Paulos Qidiroglou’n a it h a f ediyoruz. —Y azının orijinali için bkz.
Röchrich, Lutz / M ieder, W olfgang, Sprichw ort, Sam m lung M etzler Bd. 154, S tu ttg a rt 1977, s. 70-72, Ç.N.)
