201
Hac› Bektafl Velî / 2005-35
III. BÖLÜM
‹‹N
NC
CE
ELLE
EM
ME
E D
DE
E⁄
⁄E
ER
RLLE
EN
ND
D‹‹R
RM
ME
E V
VE
E
Y
203
Hac› Bektafl Velî / 2005-35 Hac› Bektafl Velî / 2005-35
K
KA
ALLA
AY
YLLIIK
KO
OZ
Z A
ALL‹‹ PPA
AfifiA
A G
GÜ
ÜLL B
BA
AB
BA
A M
MII
‹‹ssmmaaiill TToossuunn SSAARRAALL**
Ö ÖZZEETT
Gül Baba ve Kalayl›koz Ali Pafla’n›n ayn› kifli olup olmad›klar› hususu bir çok tarihçi ve araflt›rma-c›y› meflgul etmifltir. Bunun nedeni, her ikisinin de Budin’de gömülü olmalar›ndan ileri gelmektedir. Gül Baba’n›n türbesi bugünkü Budapeflte’nin en önemli ziyaret yerlerinden biri olmas›na ra¤men, ne yaz›k ki Ali Pafla’n›n mezar› kaybolmufltur. Bu makalenin amac›, yurdumuzda pek tan›nmayan Bekta-fli derviBekta-fli Budin Valisi Kalayl›koz Ali Pafla’n›n yaflam› ve Gül Baba’yla ayn› kiBekta-fli olup olmad›¤› hakk›n-da okuyucuyu bilgilendirmektir.
A ABBSSTTRRAACCTT
Several researchers and historians dealt with the mystery whether Kalayl›koz Ali Pasha, The fourth Governor of Buda, and Gul Baba, The Father of Roses, was the same person. This is because of the fact that both historical personalities were buried on a hill in Budapest. Today it is unknown where Ali Pas-ha was buried even though Gul Baba turbe is one of the most favourite touristic sights in Budapest. Thus, this article aims to shed light on the life of Ali Pasha, a Bektashi Dervish, while informing the re-ader the relation between him and Gul Baba.
A
Annaahhttaarr KKeelliimmeelleerr:: Gül Baba, Kalayl›koz Ali Pafla, Macaristan, Osmanl› ‹mparatorlu¤u. K
Keeyy WWoorrddss:: Gül Baba, Kalayl›koz Ali Pafla, Hungary, Ottoman Empire.
Budin’de gömülü olan Gül Baba ile yine Budin’de gömülü olan Kalayl›koz Ali Pafla’n›n ayn› kifli olup olmad›klar› hususu birçok tarihçi ve araflt›rmac›y› meflgul etmifltir.
Gül Baba hakk›nda ilk olarak ayr›nt›l› bilgi veren Evliya Çelebi’dir.1Ancak, Ali
Pafla’dan söz etmez:
“‹lk defa burada (Gül Baba) vefat edüp, Süleyman Hân namaz›nda haz›r olarak Ebüssuud Efendi namaz›n› k›lm›fl ve Budin topra¤›na gömülmüfltü. Gül Baba, Bek-taflî fukaralar›ndan olup Fâtih, Bayezîd, Selim, Süleyman Hânlarla bütün gazalar-da mevcut olan Al-i Abagazalar-dan Gül Baba’d›r. O gün Süleyman Hân Budin’e bir ve-zir tayin eyledi. fiöyle ki: Bu mubârek günde, Ba¤dad veve-ziri olan Süleyman Pafla-y› huzuruna ça¤›r›p, bafl›na bir sorguç sokup, üç kat hi’lat giydirerek:
- Üç adet tu¤ ile serdâr-› muazzam›m ve müflir-i müfahham›ms›n. Tâ ‹stanbul’a var›ncaya kadar bütün Rumeli diyâr› mans›plar› senin arz›nla olup, bütün beyler-beyiler, senin ferman›n ile ola. Hattâ benim ‹stanbul’daki Yedikule dizdarl›¤›m bi-le münhal olsa senin arz›nla tâyin oluna. Allah göstermesin ne vakit ki üzerinize bir düflman gele... Kuflat›ld›¤›n› bana bir ulak ile haber gönderesin. Askerlerim
em-rine uyup, geleler. Ve benden sonra gelecek olan çocuklar›ma torunlar›ma, vezir ve âyânlar›ma vasiyetim budur ki, kânunumu kimse bozmaya... Çünkü bu Budin kalesini alma¤a çok eme¤im geçmifltir. Budin u¤runa alt› yüz bin Müslüman flehit olup, bu temiz topra¤› flehit kan› ile bulam›flt›m. Budin sa¤lam kale olup, bütün krallar›n hasret çekti¤i Macaristan pâyitaht›d›r. Bu kaleyi Allah’a emanet ettim. Sü-leyman Paflay› Budin’e nâz›r ve pâdiflâh vekili tâyin ettim. Paflam, dikkatli olup, re-âyây› koruyas›n. Herkesle iyi geçinesin. Gazilerime nimet ve ihsan›n bol olsun. Budin kalesinde oturanlar uzun ömürlü olsun.
diye tam bir saat hay›r dua ve nasihatlar edip, ferman›n› ve tu¤ras›n› Süleyman Pa-flan›n eline verüp:
- H›fz ve emânette ola, Gül Baba Budin gözcüsü olup, himmetleri hâz›r ve nâ-z›r ola. Diyerek bu niyete fâtiha okudular.
Budin’de yedi tane Bektafli tekkesi vard›r. Bunlardan Gül Baba Bektafli Tekke-si’nin vak›flar› hepsinden sa¤lamd›r. Horoz Kap›s› d›fl›nda Veli Bey ›l›cas› yak›n›n-da ba¤l› bir bay›r üzerinde mâmur bir tekkedir. Derviflleri gazaya gider. K›fl ve yaz meydanlar›nda çeflitli flamdan, çerag, kandiller, buhurdanlar, gülâptanlar vard›r. Kara ve deniz seyyahlar› mermer kap› ve duvarlar›na pek çok mânâl› beyitler yaz-m›fllard›r.
Bu tekke Gaazi Mihal zâdelerin hayrat› olup, gelip geçene nefis yemekleri bol-dur. Bizzat Gülbaba da bir çiçekli bahçe içinde kurflun örtülü bir kubbede gömü-lüdür. Sandukas› yeflil çuha ile örtülü olup, mübarek bafllar›nda Bektafli tac› bulu-nur. Etraf› çeflitli Arap harfli Kur’an âyetleri ile süslüdür. Hakîrin yazd›¤›m müna-sip beyit fludur:
Âfl›k ve sâd›k›n›m, ettim ziyâret ben gedâ Bülbül - i güyâ gibi efgan idem ey Gül Baba Baflka bir beyit:
Gül-i gülzar-› hakikat ve hûda Kutbu aktâb-› Budin Güllübaba
Baflka bir beyit:1
Baba bir kân - i kerem sultand›r. De¤il elbette teh-i pir ü gedâ Merzifondan gelerek tuttu vatan fieh Süleyman zâmân› Güllübaba
Bu çeflit beyitleri yazd›ktan sonra mübârek ruhlar› için bir Yâsin-i fierif oku-dum..””
205
Hac› Bektafl Velî / 2005-35
Kalayl›koz Ali Pafla Gül Baba m›
Son y›llarda Türkiye’de hayli meflhur olan Gül Baba ne yaz›k ki Budin’in kay-b›ndan sonra unutulmufltur. Sultan Abdülaziz’in Avrupa seyahati s›ras›nda 31
Temmuz 1867 günü u¤rad›¤› Budapeflte’de Gül Baba Türbesini ziyaret etmesi3ve
bu ziyaretle ilgili olarak heyette bulunanlardan ‹stanbul fiehbenderi (Belediye Bafl-kan›) Ömer Faiz Efendi4 ve gazetecilerden Basiret gazetesi muhabiri Basiretçi
Ali’nin5 dönüfllerinde yay›nlad›klar› yaz›larda Gül Baba’dan bahsetmeleri,
Os-manl› Türk kamuoyunda Gül Baba’ya karfl› bir ilginin do¤mas›na neden olmufltur. Bunun sonucu olarak Osmanl› Hükümeti tekke ile yak›ndan ilgilenmifl, 1885’te harap tekkeyi onarm›fl ve bir Dede-Baba atam›flt›r.6
Osmanl›-Türk kamu bilgisine Kalayl›koz Ali Pafla hakk›nda ilk defa ayr›nt›l› ve genifl bilgi veren Budapeflte Devlet-i Osmâniye Baflflehbenderi (konsolosu) Rumbeyo¤lu Fahreddin Bey olmufltur.7Fahreddin Bey’in bildirdi¤ine göre Gül
Ba-ba, Kalayl›koz Ali Pafla’d›r:8
“Macar tarihlerinde yaz›l› di¤er bir söylentiye göre, Kanûnî Sultan Süleymân Hazretlerinin torunu ve II. Selim’in k›z› Cevher Sultan,9daha önce deryâ
kaptan-lar›ndan H›rvat kökenli Piyâle Pafla (Kaptanl›¤›: 1554-1568)10ile evlenmifl ve
Pi-yâle Pafla’n›n 1578’de eceliyle ölümü üzerine, Halayiko¤lu Kalayl›koz Ali Aliko¤-lu Kalaikos adl› biriyle evlenmifltir. Ali üstün secaati ile ünlü imifl.11Budin
Valili-¤ine atanarak 1581-1583 y›llar› aras›nda Macaristan’da bulunmufl.
Halayiko¤lu Ali Pafla, Cevher Sultanla evlenmeden önce di¤er bir kad›nla evli imifl. Cevher Sultan kendisiyle evlenebilmek için ilk kar›s›n› boflamas› ve çocuk-lar›n› da terk etmesi koflulunu ileri sürdü¤ünden, Ali Pafla da kar›s›n› ve çocuklar›-n› terk ederek Sultanla evlenmifl. ‹lk kar›s› da kendisini delice sevdi¤inden bofla-mamas›n› ›srarla rica etmifl. Pafla ise karar›ndan vazgeçmedi¤inden kad›n çok ke-derlenip bedbaht kal›nca Ali Pafla’ya lânet etmifl. Gerçekten de Pafla, sözü edilen türbenin bulundu¤u yerde cereyan eden bir savaflta flehit düflmüfl ve maiyeti, hal-k› kendisine gül fidanlar› aras›nda bir türbe yaparak Gül Baba ad›n› da vermifller.” Bu konuyu Peçevî de Târihinin ikinci cildinin 28 inci sayfas›nda flöyle anlat-maktad›r:
“Kalayl›koz Vezîr Ali Pafla gâyet silahflor ve nümâyifl ve bin’s hûb bir vakûr kimse idi. Vezîr-i Âzam Tevîl Mehmed Pafla’n›n halîsi ‹smihan Sultan,12,13
kenû-ya tezviç murâd idinüb Budun’a mutasarrif iken hatt› flerîf vârid olup ehlü ayâliy-le badet talâh mufarakat ettikçe feryâdü figânü azîme deyû mezkûr olur idi. Evve-lâ müteallikas›n›n (boflad›¤› ilk eflinin) bedduas› sultân›n ömrüne fenâ çok zaman
geçmeden vefât etti. Ve kendûsu yine Budun’a tâlib olub ol dahî Budun’da vedâ-i âlem-vedâ-i fânî ettvedâ-i. Budun varoflunda mezâr› bvedâ-ir püste üzervedâ-inde vâkvedâ-idvedâ-ir. Rahmetullâ-hi Tealâ aleyh.14”
Üçüncü bir söylentiye göre de Ali Pafla, savafl s›ras›nda Hristiyanlar taraf›ndan at›lan gülleleri eliyle yakalayarak tekrar düflman üzerine atar ve her seferinde ba-flar›ya ulafl›rm›fl. Bu nedenle kendisine Gülle Baba sân›n› vermifller. Bu söylenti, asl›nda hiçbir tarih kitab›nda yaz›l› olmay›p yaln›zca Macaristan’daki Türklerden kalma bir hikâye olarak halk a¤z›nda dolaflmaktad›r ki Müslüman Türk toplumu-nun kendi ba¤r›ndan ç›kan de¤erli örnek kiflileri ermiflli¤e yükseltmelerine ya da haks›zl›klara karfl› tepki göstermelerine iliflkin ar› ve temiz inan›fllar›na örnek olufl-turmaktad›r.15
Rumbeyo¤lu Fahrettin Bey’in makalesinden etkilenenlerin biri de Tahir Er-dem’dir. S›k› bir araflt›rma yaparak Gül Baba hakk›nda çok önemli yeni bilgiler elde etmifl olmas›na ra¤men Ali Pafla hakk›nda ayn› bilgileri uzun makalesinde ya-y›nlam›flt›r.16
Doç. Dr. Mehmet Eröz bu görüfle itiraz etmektedir. Türkiye’de Alevilik, Bekta-flilik isimli eserinde flöyle demektedir: “Hristiyanl›¤a mal edilmek istenilen di¤er bir Bektâflî büyü¤ü, Gül Babad›r. Gül Baba’n›n bir Rum dönmesi oldu¤u iddia edi-lir. Macar tarihlerinin verdi¤i malûmata dayanarak, Budin valisi oldu¤unu ve ad›-n›n Halayik o¤lu Galayl› Goz Ali (Alaikoglou Kalailikos) oldu¤u söylenir. Güya, ‹kinci Selim’in k›z› Cevher Sultan ile evli olan kaptan-› derya Piyale Pafla’n›n ölü-mü üzerine, dul kalan Cevher Sultan ile evlenmifl.
Peçevî (C.II, s.28) 1581-1582’de Budin valisi olan bu adam›n kar›s›n›n, ‹smihan Sultan oldu¤unu yaz›yor. Halbuki, ‹smihan Sultan, Sokollu’nun kar›s› olup, onun ölümüyle Feridun Pafla’ya verilmifltir. Rivayete göre, Rum dönmesi olan bu Budin valisi, eski kar›s›n› boflay›p Cevher Sultan› al›yor. Kar›s›n›n bedduas› üzerine, tür-besinin bulundu¤u yerde yap›lan bir savaflta ölüyor. Maiyeti, orac›ktaki gül fidan-lar› aras›nda kendisini gömüyorlar.
Gül Baba hakk›ndaki di¤er rivayetlere geçmeden ve buradaki iddian›n yanl›fll›-¤›n› göstermeye çal›flmadan önce, Kalayl›koz kelimesi üzerinde dural›m. Burada-ki kelime ile, Türkçe’deBurada-ki koz kelimesi aras›nda ilgi var olmal›d›r. Koz, Anadolu’da ceviz demek oldu¤u gibi, eski Orta Asya Türkçesi’nde de ayn› manâya geliyordu. Evliya Çelebi’den ö¤rendi¤imize göre, ‹stanbul’da Kanl›kozlar Mahallesi vard›. Bu-günkü ‹stanbul’da bu ismi tafl›yan yer adlar›ndan ikisine iflaret eder: Beykoz ilçesi
ve Yenikozluca Mezarl›¤›. Anadolu’da, Kozlu ve Kozluca ad›nda pek çok yer ad› ve yerleflme yeri mevcuttur.”
Kalayl›koz Ali Pafla’n›n Gül Baba olup olmad›¤› konusu ilk defa Alman as›ll› araflt›rmac› Anton Karl Fischer’in 1898 y›l›nda Budapeflte’de Almanca olarak ya-y›mlad›¤› Gül Baba Die Mohammedanische Wallfahrtsstätte in Budapest isimli 37 sayfal›k kitapç›kta ele al›nm›flt›r. Rumbeyo¤lu Fahreddin Bey’in Budapeflte’de Bafl-flehbenderli¤i s›ras›nda bu kitaptan faydaland›¤› düflünülebilir. Bu nedenle Fisc-her’in çal›flmas› ç›k›fl noktam›z olacakt›r:
“Bu camiyi Gül Baban›n Türbesi olarak niteleyen bilgilere karfl›t olarak Os-manl› tarihi yazar› sayg›de¤er Joseph von Hammer kararl› olarak ve tekrar tekrar Dervifl Gül Baba’n›n Ofen’›n ba¤l›k tepelerinde de¤il, Edirne’ye on befl dakika uzakl›kta bulunan ve Büyükderbent yolu üzerinde bir yerde gömülü oldu¤unu, Budin’de bulunan ve Gül Baba’n›n Türbesi zannedilen yerin Budin Valilerinden Kalayl›koz Ali Pafla’n›n mezar› oldu¤unu söylemifltir.17
Bu konu ile ilgilenen tek kifli Ludwig Von Némethy olmufl, k›sa makalesinde Hammer’in verilerini reddetmifltir. Némethy flu sonuca ulaflm›flt›r: Gyulbaba (oku-nuflu Djulbaba) zengin bir Müslüman’d›. Serveti ile Ofen’de bir tekke yapt›rd›. Bu tekkenin bafl› kendisiydi. Dindar kiflili¤i nedeniyle sayg› duyulan bir kifli oldu¤un-dan Budin’in üçüncü Beylerbeyi Mehmet Pafla, onun türbesini yapt›rd›. Gyulba-ba’n›n ölümünden sonra tekkenin bafl›na geçenler de kendilerine Gyulbaba dedi-ler. Tekkeyi yapt›ran birinci Gyulbaba ile Edirne’de gömülü olan Gyulbaba’y› ka-r›flt›rmamak gerekir.18
Biz ise bu karfl›t bilgilerle ilgili her fleyi tartmak, dikkate almak, s›namak, her durumda gerçe¤i bulmak isteriz. Bir sonuca ulaflabilmek için iki dönülemez ger-çe¤e iflaret etmek gerekir. Birinci gerçek bu yap›n›n 1541 ile 1548 y›llar› aras›n-da yap›ld›¤›d›r. Bu aras›n-da bizi Georg Wernher’in küçük eserine dönülemez bir flekil-de ba¤lamaktad›r.19Wernher 1551 y›l›nda Budin ve çevresini anlatmakta; ilk
de-fa türbe ile zaviyeden (tekke) bahsetmektedir. Ancak, Gül Baba’n›n flahsiyetinden hiç söz etmez. Bu kaynak Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme adl› eserinden yüz y›l önce yaz›lm›flt›r
‹kinci gerçek ise; bu yap› içinde asla kimsenin gömülü olmad›¤› ve gömülme-mifl olmas›d›r. Caminin -biz onu böyle adland›r›yoruz- kap›s› üzerinde ve tam kar-fl›s›ndaki duvarda tabandan tavana kadar uzanan bir çatlak vard›. Caminin etra-f›nda yeni binalar›n temeli at›l›rken caminin temeli de incelendi. Temelin çok az
207
Hac› Bektafl Velî / 2005-35
derin oldu¤u saptand›. Tepeden s›zan sular›n etkisi ile binan›n tepe yönüne yatt›-¤› ve çatlayatt›-¤›n ortaya ç›kt›yatt›-¤› anlafl›ld›. Temel de bir lâhidin bulunmad›yatt›-¤› görüldü ve hiçbir zaman da olamayaca¤› anlafl›ld›. Bu durum bize Hammer’in hakl› ol-du¤unu, Gül Baba’n›n burada gömülü olmad›¤›n› yeterince ispat etmektedir.
Bu yer, bu bina Müslümanlar nazar›ndaki sayg›nl›¤›n› ve itibar›n› bir hilalle süslenmesinden ve Gül Baba veya Edirne’de gömülü olan Gül Baba’n›n kurdu¤u ve bir müddet yaflad›¤› dervifl tekkesinin mal› olmas›ndan al›rken, gerçek kutsal yer, muhtemelen bugün bile mevcut olan manast›r Hristiyanlar›n eline geçti ve unutuldu.20
Buna göre Ali Pafla burada cami içinde de¤il yak›nda bir yerde gömülü olabi-lir. Bu inan›fla bizi Hammer’in defalarca tekrarlad›¤› iddia getirdi. Dahas› Ali ger-çekten Budin’de öldü. Muhtemeldir ki mezar› Budin’in müttefiklerce (Nemçeliler, Almanlar ve Lehliler) kuflat›lmas› s›ras›nda yerle bir edildi. Çünkü müttefiklerin ya-k›n bir yerde Viyana Kap›s›n› devaml› bombalayan bir bataryas› vard›.21Bu
müt-tefiklerin buralara nas›l yerleflti¤ini anlatmak istemiyoruz. Tarih kan ve ateflle dolu sözcüklerle her fleyi yazm›flt›r.22 Gül Baba ismi ile bilinen bu yerde bir de¤il iki
adam›n Gül Baba ve Ali’nin hat›ras› dü¤ümlenmektedir. Acaba biri kim, di¤eri kimdi?
Gül tepesinde gömülü oldu¤u iddia edilen ikinci kifli Kalaikos, Kalailikos un-vanlar› ile an›lan süslü Ali Paflad›r. Ali Pafla Budin’in on dördüncü muhaf›z›d›r. Hammer, tarihinin IV. Cild, 103. sayfas›nda ad›n› Kalailikos, 703. sayfas›nda Ala-ikosli diye anmaktad›r. X.cildin 402. sayfas›nda ise Kalaikos yaz›l›d›r.”
Firscher’i L. Fekete de23desteklemektedir:
“E¤er J. Hammer hayalî bir cümleyle her fleyi kar›flt›rmasayd›, bugünkü bilgi-lere göre, türbenin yap›ld›¤› tarih ve türbenin yeri hakk›ndaki sorular çözümlenmifl olabilirdi. Hammer, Kaleli Koz Ali Pafla’n›n evlili¤inden bahsederken hanedana mensup bir dul olan Esma Sultanla evlenmeden önce, Paflan›n ilk eflinden boflan-mak zorunda kald›¤›n› ve ilk efli taraf›ndan lanetlenerek bir y›l sonra öldü¤ünü söy-lüyordu.24
Bu hikâyede gerçek olan ve tarihi kaynaklardan edinilen Paflan›n evlili¤i ve bo-flad›¤› kar›s›n›n beddualar›d›r.25Buna ra¤men ölüm tarihi kesin olarak belli
de¤il-dir. Üstelik, Paflan›n Gül Baba’yla ayn› kimli¤i tafl›mas›, J. Hammer’in kayna¤›n› belirtmeden keyfine göre ortaya koydu¤u bir durumdur. Ali Pafla’n›n ölümünden 30, 40 veya 50 y›l sonra, uzun süre Budin’de kalan burada farkl› bir çok görev
üst-lenen ve Budinli bir mukabelecinin efli olan k›z kardefli arac›l›¤›yla bir flekilde düz-gün iliflkilerini sürdüren Peçevî, yaln›zca Ali Pafla’n›n Budin’de bir tepede gömülü oldu¤unu söyler.26Ayn› ifadeyi, yanî Gül Baba türbesinin ve Gül Baba’n›n
ölümü-nü Evliya Çelebi’nin de27defalarca kulland›¤›n› biliyoruz. Sonuç olarak bu
türbe-de, Ali Pafla gömülmemifltir.”
Ali Pafla bir Bektafli idi. Bir aslan, Zülfikar, hilal ve befl köfleli y›ld›z figürü müh-rünü süslüyordu.28Ali Pafla elde mevcut evraka göre tu¤ras›n› hem Macarca hem
de Türkçe at›yordu. Macarca’s› öyle idi. Ali passa az Hatalmas Istennek j tu¤ras›-n› hem Macarca hem de Türkçe at›yordu. Macarca’s› öyle idi. ’tu¤ras›-n›n Budin’de bir tTürkçe karfl›l›¤› ise; Ali Pafla Yüce Allah›n ve Türk Sultan›n›n yüksek lutfu ile Bu-din Muhaf›z› ve Macaristan’›n hakimi.
Nerede do¤du¤u, kimin çocu¤u oldu¤u tarih kitaplar›nda yaz› de¤ildir. Sadece ak›ll›, cesur, son derece yak›fl›kl›, her türlü silah› gayet güzel kullanabilen ve ata güzel binen bir savaflç› oldu¤unu biliyoruz. ‹yi bir silahflör oldu¤unu genç yaflta is-pat etmiflti. Balthasar Batthyányi, Georg Zrinyi ve Franz Nádasdy isimli Macar ko-mutanlara karfl› yap›lan birçok savaflta yer alm›fl ve büyük baflar›lar göstermiflti. Bu kahramanl›klar› sayesinde Ali Pafla, 1581 y›l›nda Budin muhaf›z› oldu. ‹smi tarih-lerde yer almayan kar›s› her zaman onun yan›nda idi. Çocuklar› ile mutlu bir ha-yat yafl›yorlard› ve sur içindeki Georgi meydan›nda bulunan bugün baflbakanl›k saray› olarak adland›r›lan evde oturuyorlard›. Bu saray daha önceleri Graf Sán-dor’a aitti. Saray, Suflehri’ne bak›yor ve sur dibinde muhteflem bir bahçesi bulunu-yordu.
Ali Pafla, Türk tarihinin kötü bir döneminde yaflad›. Sultan II. Selim ölmüfltü. O¤lu III. Murat befl kardeflini öldürdükten sonra 5 Ocak 1575 tarihinde tahta geç-ti. Onun hükümdarl›¤› s›ras›nda Osmanl› Devleti’nin gerileme devri bafllad›.
Bosnal› Sokullu Mehmet Pafla’n›n ve Macar Piyale Pafla’n›n dul efli Esma Han29,30 Sultan’›n k›skançl›klar›, devlet ifllerine kar›flmalar› bitmek bilmiyordu.
Çare onu yeniden evlendirmekti. fiehzade Mehmet’in sünnet olma yafl› gelmiflti. Babas› Sultan Murat flimdiye kadar görülmemifl muhteflem bir sünnet dü¤ünü yap-maya karar verdi. Bir sene önceden 1582 y›l› ilkbahar› dü¤ün için saptand› ve dev-letin dört bir yan›na ulaklar gönderilerek davetiye ç›kar›ld›. O s›rada Ali Pafla Bu-din valisi bulunuyordu. Davete icabet etmesi gerekiyordu. 26 Haziran 1582 günü Budin Valisi Kalayl›koz Ali Pafla ‹stanbul’a geldi ve 50 o¤lan, 9 z›rh, 9 k›l›ç, 9 dö-vüfl dipçi¤i, 9 saati hediye olarak sundu. Dü¤ün s›ras›nda evlilik delisi Esma Han Sultan yak›fl›kl›, al›ml›, Ali Pafla’y› gördü ve pek be¤endi. Da¤›stan fatihi Osman
209
Hac› Bektafl Velî / 2005-35
Pafla ile söz kesilmifl olmas›na ra¤men31Ali Pafla ile evlenece¤im diye tutturdu.
Es-ma Han Sultan zeki ve ak›ll› olas›na ra¤men k›sa boylu, çirkin ve k›skanç bir ka-d›nd›. Ali Pafla da ihtirasl› bir insand›. Kendisine uzat›lan bu k›smete tutundu. Bu-din’e döner dönmez kar›s› boflad›.
9 Ekim 1583 tarihinde Ali Pafla Rumeli Beylerbeyli¤ine atand›. 16 Ekim 1584 günü Esma Han Sultan’la evlendi.3224 Ekim 1584 tarihinde vezirli¤e yükseltildi.
Onun yerine yeniçeri a¤as› Mehmet Rumeli Beylerbeyli¤ine getirildi. Esma Han Sultan 5 A¤ustos 1585 günü öldü. Onun ölümü ile Kalayl›kos Ali Pafla’n›n y›ld›z› da söndü. Zaten Padiflah›n efli Safiye Sultan; kar›s›n› boflad›¤› ve çocuklar›n› terk etti¤i için onu hiç sevmiyordu.33Yeniden Budin valili¤ini istedi 1586 y›l› Budin’e
atand›. 1587 y›l›n›n ilk yar›s›nda orada vefat etti.34Gül Baba türbesinin yak›n›nda
bulunan Türklerin Mihnet Tepesi dedikleri Macarlar›n Kalvary dedikleri tepenin yamaçlar›ndaki ba¤lar aras›na gömüldü.
Kalayl›koz Ali Pafla bir Bektafli olmas›na ra¤men ihtiras›n›n kurban› olmufltu. En büyük ihtiras› üç tu¤lu bir vezir olmakt›.35
Hepsine Yüce Yaratan rahmet etsin!
D
D‹‹PPNNOOTTLLAARR
* ‹fl Bankas› Emekli Müdürü, Türk Macar Dostluk Derne¤i Yönetim Kurulu Üyesi
1 Zuhuri Dan›flman, Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, C. VI, s.225, 248, Zuhuri Dan›flman Yay›nevi, ‹s-tanbul, 1969.
2 Evliya Çelebi, seyahatnamesinde yazm›fl oldu¤u bu son beyti, XVII. yüzy›lda ‹bn-i Dervifl Mehmet taraf›ndan Gül Baba için yaz›lm›fl bir kasideden alm›flt›r (Ortak Bellek, 1948 y›l› Galatasaray Lise-si Mezunlar›na 50.Y›l Hat›ras›, Haz›rlayanlar: Vefa Semendero¤lu, ‹zzeddin Çal›fllar).
3 Ali Kemâlî Aksüt, Sultan Aziz’in M›s›r ve Avrupa Seyahati, Ahmet Saito¤lu Kitapevi, 1944. 4 Cemal Kutay, Avrupa’da Sultan Aziz, Sile Matbaas›, 1970. ‹stanbul fiehbenderi (Belediye
Baflka-n›) Ömer Faiz Efendi’nin Ruznamesi.
5 Fuat Bozkurt, “Gül Baba ile Veli Baba”, Toplumsal Tarih, A¤ustos, 1997. 6 Fuat Bozkurt, a.g.e.
7 Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuas›, 1 A¤ustos 1328 (14 A¤ustos 1912) tarih ve cüz 15, s. 962-965. Makale günümüz Türkçesine Em. Dz. Kur. Albay Emin Yak›tal taraf›ndan çevrilmek suretiyle kazand›r›lm›flt›r (Türk Dünyas› Araflt›rmalar›, S.14, Y›l 1981, s.184). Fahrettin Bey daha sonraki y›l-larda Maarif Naz›r› olmufltur.
8 ‹brahim Alâettin Gövsa’ya göre Kalayl›koz lâkapl› bir Ali Pafla yoktur. Sadrazam Kalayl›koz Ahmet Pafla vard›r. Bkz. Meflhur Adamlar Ansiklopedisi, Y›l 1933-1935 s.624
9 Gevher Sultan (Konya 1544-‹stanbul 1580) Piyale Pafla ile 1562 y›l› A¤ustosunda evlenmifltir. 21 Ocak 1578’de paflan›n ölümü üzerine üçüncü vezir Boyal› Mehmet Pafla’n›n kar›s› olmufltur. Dört erkek ve iki k›z çocuk do¤urmufltur. Ad› Mesâhirûnu Nisâ’da Gevher Han Sultan, Sicil - i Osmâ-nî’de ise Gevher Melîk Sultan olarak geçmektedir.
11 Macar Tarihçi L. Fekete, Osmanl› Türkleri ve Macarlar isimli araflt›rmas›nda (Belleten, C.XIII 1949) Macarlar›n Kalayl› Koz Ali Pafla’y› flöyle tercüme edilebilecek flu sözlerle övdü¤ünü yazm›flt›r:
Gördüm Ali Pafla’y›: Eski Budin yolunda Uzunca bir s›r›¤› diktirmiflti ovaya,
Kocaman bir yuvarlak da geçirmifl ucuna: Dörtnala at sürerken ok at›yor oraya
12 Yak›tal, a.g.e. s.187: “Kalayl›koz Ali Pafla 1581-1582 tarihlerinde Budin vâlisi idi. Sokollu Meh-med Pafla’n›n efli olan ‹smihan Sultan ise, Sokollu’nun ölümünden sonra Feridun Pafla ile evlen-dirilmifl oldu¤undan, Pecevî’nin burada hataya düfltü¤ü anlafl›lmaktad›r. ”
13 Eski Arap harfleriyle e veya i okunabilir.
14 Bugünkü Türkçe ile: “Vezir Ali Pafla, ona Kolayl›koz takma ad› verilmiflti. Silah kullanmada üs-tün beceri sahibi, gösteriflli ve binifli güzel, a¤›rbafll› bir kimse idi. Sadrazam Uzun Mehmet Pa-fla’n›n efli Esma Han Sultan onunla evlenmek istedi. Budin valisi iken bunun için padiflah buy-ru¤u geldi. Böylece Ali Pafla eflini boflayarak çoluk çocu¤undan ve Budin’den ayr›ld›. Onlar›n a¤lay›p s›zlamalar› Budin’in da¤›n› tafl›n› a¤latt›. O günlerde ancak bofland›¤› eflinin bedduas› etkisini göstermede gecikmedi. K›sa bir zaman sonra Esma Han Sultan öldü. Ali Pafla ise yine Budin’e döndü ve çok geçmeden orada öldü. Mezar› Budin varoflunda bir tepe üzerinde bulun-maktad›r. Yüce Tanr›n›n rahmeti üzerine olsun.” Peçevi ‹brahim Efendi, Peçevî Tarihi, c.II, s. 26, Yay›na haz›rlayan: Prof. Dr. Bekir S›tk› Baykal, TC Kültür Bakanl›¤› yay›nlar› No: 467, Ankara 1999.
15 Almanlar›n meflhur mizah kahramanlar› olan Till Eugenlein’in de böyle bir hikâyesi vard›r. Sa-vaflta Türklerin att›¤› gülleleri yakalay›p üstüne biniyor, güllenin yönünü de¤ifltiriyor ve yan›n-dan geçen baflka bir gülleye atl›yor, eski gülle ise Türklerin üstüne düflüyor.
16 Tahir Erdem, “Gül Baba”, Ün Mecmuas›, Isparta, S. 19/1935.
17 Joseph von Hammer, Osmanl› ‹mparatorlu¤u Tarihi, C. IV, s. 103 ve C.VI, s. 769.
18 Ludwig von Némethy, “Ki volt Gyul-Baba? (Gyul- Baba Kimdir?)” Századok (Yüz Y›llar) Der-gisi, XVIII. y›l, Budapeflte s. 608 – 612.
19 Georgius Wernherus,, De Amirandis Hungariae Aquis Hypomnemation, Viennae/ Austriae 1551 mensi Septembri shf. 3
20 Bu manast›r, Türkler Soka¤›nda bulunan caminin alt›ndaki eski bina olmal›. Bu bina daha önce-leri Estergon’daki büyük kiliseye ba¤l› idi. Zenarolla’n›n dedi¤ine göre 60 dervifli bar›nd›rabile-cek büyüklükteydi. ‹ngiliz Brown’un beyan› da duruma uymaktad›r: “O (dervifllerin bafl›) bizi özel bir yere veya flapel’e soktu.” Bu büyük dervifl tekkesi bugün bir flahs›n iktisadi iflletmesi-dir. Türklerin kovulmas›ndan sonra hemen tekrar dinsel ellere geçti. Estergon’daki büyük kilise-ye devredildi. Bütün bu olaylar beni do¤rulamaktad›r.
21 Jos.v. Hammer, Osmanl› Devleti Tarihi, C. IV. B. S. 325.
22 Baz› ac› dolu olaylar› Hammer C. IV, B. s.253, 265 ve di¤er sayfalarda yazm›flt›r. 23 L.Fekete, Gül-Baba Et Le Bektasi Derk’ah de Buda, Acta Orientalia, Budapest 1954
24 J. Hammer, GOR II, p. 507: A Nemes, Gül-Baba története (Gül Baba’n›n Hikâyesi): Vasárnapi Ujság (Pazar Gazetesi), Budapest 1874, p. 196: A.K. Fischer, Gül-Baba Budapest 1898; Rumbe-yo¤lu Fahreddin, TOEM III, p. 965
25 Pecevî, II, p. 26. 26 II, p. 26.
27 VI, pp. 244 – 248.
28 Bu mührü Budapeflte’deki Türk Macar devlet vesikalar› arflivinde (Török-magyarkori államok-mánytár) görebiliriz.
29 Fischer, a.g.e.s. 27.
211
Hac› Bektafl Velî / 2005-35
30 Sultan II. Selim Han’›n k›z›d›r. 1544 y›l›nda Uflak’ta do¤mufltur. ‹lk kocas›ndan üç o¤ul, bir k›z, ikinci kocas›ndan bir o¤ul dünyaya getirmifltir.
31 Hammer, Geschichte des Osman. Reiches, cilt IV. B.S.103
32 Hammer, IV, s.102 Avusturya’n›n ‹stanbul Büyükelçisi Freiherr von Preyner Viyana saray›na yolla-d›¤› 29 Mart 1584 tarihli raporunda Budin valisi Ali Pafla’n›n Esma Han Sultan ile evlendi¤ini, bu evlilikle birlikte Rumeli Beylerbeyi oldu¤unu yazm›flt›r.
33 Avusturyal› Eytzing’in Avusturya kraliyet arflivinde bulunan 1585 tarihli raporu. Hammer, IV, s.103.
34 Fischer a.g.e. s. 36, Avusturyal› Elçi Gévay 22 fiubat 1587 de öldü¤ünü bildirmifltir. 35 Fischer a.g.e., s. 37.
