Sarıklı ihtilalci:Paris yaranı ne diyor?

• _ •

fildişi

kuleden

Cemil Meriç

Sanklı İhtilâlci

PARİS YÂRAMI NE DİYOR?

— 1 —

S a rıklı Ih tilâici’yi yakın dostların dan dinlem ek daha öğretici olm az m ı? Ö n ce N am ık K em al'e başvuralım . Zira M u h b ir m uharririni en yakın d an tanıyan adam o. en yakın ­ dan ve en ço k m üdafaa eden. M id h at C em al «Kem al'in S u a v i’ye karşı dostluğu âd eta bir nevi inattı... Bütün a rk a ­ daşların a rağm en «Suavi'ye dostluk.* dem iyor m u?

N e yazık ki; N am ık K e m a l’de nâdiren şâh id olduğum uz bu büyük sabır, S u a v i’nin h u ysuzlu klarına m ukavem et ede­ mez. Y en i O sm an lıla r'ın P a ris serencâm ını bütün ta fsilâ tıy ­ la bilem iyoruz. Ne var ki; bu eski fikir ve gurbet a rk a d a ş ı­ nın ism i bite İstanbul’a dönen K e m al'i çileden çık a rm a k ta ­ dır.

M.K. İnal’ı dinleyelim : «Sultan A b d ü lh am id ’in cü lu su ­ nu m üteakiben Ziya P a ş a ’nın riyâsetinde Kem al Bey ve di­ ğer zatlardan bir heyet te şkil edilerek Tercüm e Cem iyeti nâm ı verildi. S arayda bir dâire ta h sis okındu. Bu cem iyet Ş ark ahvâline ve O sm an lı D evleti’ne dâir Avrupa m atbua­ tında in tişar eden m akaleleri te tk ik e decek ve m uhtelif li­ sanla rda e se rle r neşriyle o m akalelerdeki h a ta ları düzeiti- cek idi. B irin ci içtim ain so n ların d a — o vakit m âbeyin feriki olan— S aid Paşa gelerek, «Zat-ı Şahane, S u avi Efendiyi de cem iyetinize alm anızı ve kendisiyle teşrik-i m esâi etm enizi arzu buyuruyorlar» dedi. H eyetçe onun kabul ediiem iyece- ğl söylendi. K em ai bey, «bu ca h il âdem in aram ızda h iç bir işi yoktur. Cem iyetim izde kim lerle teşrik-i m esâi edeceğim iz bizzat bizim tarafım ızdan tâyin olunur» diye kükredi (2)

Ş âirin ö fk e si de se vg isi kadar büyük. A bd ü lh ak Ha- m id'in bir m ektupta (3) S u a v i’yi m ethe kalk ışm ası «edib-i âzam sı küplere bindirir: «Suavi'yi h iç de senin tanıdığın gibi adam değil idi. B ir çehre nüm ayişine aldanm ışsın. Her kim ne derse desin iki sene a rk a d a ş lık ettim o adam öyle (bi­ raz garazkâr, biraz m ağlub-u emel.) değil, dünyada m isli gö­ rülm edik bir şarlatan idi. Ben kolaylıkla herşeye a ld a n ­ mam. Ö yle iken, bana kendini — A ra p ç a ’dan b a şk a bir li­ sanda bir sah ife okuyam az iken— yedi se kiz lisan biliyor suretinde gösterdi. O kadar câhil, ceh âletiyle beraber o ka­ dar da m ağrur idi ki, T ürkçe üç s a tır bir şey yazsa masha- ra-t âlem olurdu. Daha A vru p a 'd a n gelm eden evvel, kendi­ ni dâvet ettirm ek için, usul-ü m eşveret aleyhinde yazdığı bentler V a kit G a z e te s i’nde ku laklarım sa lla yıp duruyor» (17 Ş u bat 1879).

M en em en li R ıfat B e y ’e yazdığı m ektup ise çok daha ağır. C ırağo n baskını akam ete uğram ış, S u avi hayatım kay- betm işdlf. A m a Kem al, «ölülerinizi hoytrta yadediniz» emr-l celitin i u n u tacak kadar kırgın

ve

kızgın: «Rusya’nın hare- kât-ı aske riy y e sl ite S u avi v a k ‘asım a aynı zam ana rasta- mast şâyan-ı dikkat şeylerd en d ir... S u a v i’ nm m e i’aneti, mü- ce rred Rusya dostum uzu İstanbul’a sokm ak için yapılm ış bir şey olduğuna ben ce şüphe yoktur. (4). H ab isin ne m âku­

le

m ahluk olduğunu biHrim.

Pezevenk dünyada şeytanın

ir- tikâb etm iyeceği hiyâneti iki lira

için

kabul ederdi...

Hele

ge ­ berdi b e lâsın ı buldu (24 M a y ıs 1878). B ir başka m ektubun­ da, «şu S u avi m esleğini bırakınız, diye ç ık ış ır R ıfat B e y’e, iftira ile şa rla ta n lık ile istifade zam anı geçdi.»

(Dipnottan İçin Sahife 6 ya bakınız)

>2 — Hikâyeyi nakleden tarihçi, Kem al’in isyanını şu hükümle nok­ talıyor: «Suavi gibi müşevveş-ül ahvâl bir şarlatanın cemiyete kabul edilmemesi musib (isabetli) ise de Ke mal’in akranından birine cevap ve­ rircesine serbâzâne (küstahça) ve bâlâpervâzâne (üst perdeden) idâ- re-i kelâm etmesi, cemiyetin henüz açılırken kapanmasına sebeb ol­ du,.. Suavi’nin ilmen, lisânen, bil­ hassa ahlâken ne seviyede bir şahıs olduğunu Pâdişâh pek iyi bilirdi. Onu tercüme cemiyetine sokmak is­ temesi, mâlûmatından istifade et- fcıek için değil, Ziya ve Kemal Bey­ ler gibi ürktüğü ve emniyet edeme­ diği âdemlerin hal ve kalini teces­ süs etmek maksadından ileri geldiği gibi —kendilerince mücerrep olan— bu âdemi, heyete kabul etmiyenler de, onun malûmatından ziyade ah­ lâkından emin olmadıkları için iç­ lerine almakdan imtina ettikleri şüphesizdir... Filhakika Jön Türk- ler Paris’de iken Suavi’nin kendile-■ ■ ! • -i * A • * /•

v*

SEBİL: 6

rini saraya jurnal ettiğinden şüp­ helenmiş ve onu aralarından çıkar­ mışlardı.» (Son Sadramazlar, s. 762 - 763)

3 — Hamid’in Suavi hakkmdaki in­ tibaları mütehavvildir. Bir mektu­ bunda: «Suavi ile pek çok görüşü­ yorum. Halini fikrini istediğimden, beklediğimden âlâ buldum. Bizde ziyan edilmesi âdet olan efâzıldan ve pâyimal-ı hakaret edilen defi­ nelerden biri de Suavi Efendi’dir» diye yazan (Külliyat-f Asar, Mek­ tupları -cilt II, s. 245) «Şâir-1 azam» daha sonra fâzıl dostunu yermekde tereddüt etmez. Bu kanaat değişik­ liğini, müteâkib mektuplarında ifa­ de ettiği gibi Süleyman Nazif’e de defaatla söylemiştir.

4 — Midhad Cemal’in de belirttiği gibi haksız bir itham bu. Suavi’nin yabancı bir devlete hizmet etmeye­ cek kadar dürüst ve hamiyetli ol­ duğunu iddia etmek güçdür. Ama

Hoca Efendi’nin Rusya'dan çok İn ­ giltere’ye yakın bulunduğunda cüm­ le vesikalar müttefik. Filhakika Ebuzziyâ: «Suavi’nin İngiliz hay­ ranlığı çok eskilere uzanır, diyor. Karısı, karısının arkadaşları, Muh- bir’deki makaleler bu garib muhab­ betin açık bir nişânesi». Midhad Cemal Suavi’nin İngiliz Said Pa- şa’ya duyduğu yakınlığı, bu zatın eski bir Edinbourg diplomalısı olu­ şuna atfeder: «Bu fârika, İngiliz politikasını seven, İngiliz dilini öğ­ renen, İngiliz kadım ile evlenen Suavi’yi Said Paşa ile dost yaptı».

Abdülhamid Han’ın Yıldız ev­ rakı arasında bulunan —hatıraları­ na göre Kıbrıs’ı kaybedişimizle Çı- rağan baskını arasında «münâse- bet-i tâmme» vardır. Bu vak’ayl in- gilizler ihdas etmişlerdir. Yani Su- avi-i pür mesâvi İngiliz ajanıdır. (Bkz. İsmail Hakki Uzunçarşılı, II. Abdülhamid’in İngiliz siyâsetine dâir muhtıralar, İstanbul Üniversi­

tesi Edebiyat Fakültesi, Tarih Der­ gisi Cild VII No : 10. 1964).

Müsteşrik B. Lewis de aynı ka- nâattadır. «Aralık 1876 da Ali Sua­ vi ve İngiliz karısı ...Disraeli’nin şahsî bir vazifelisi olarak Türkiye’­ yi ziyaret eden İngiliz parlemento azası Butler Johnstone’i misafir

ettiler». Az sonra Suavi Üsküdar komitesini kurdu. Görülüyor ki; Le­ wis V. Murad’ı yeniden tahta çı­ karmak isteyen bu esrarengiz ko­ mitenin kuruluşu ile Johnstone’un Suavi âilesine yaptığı ziyaret ara­ sında yakın bir alâka bulmaktadır. Çırağan Vak’ası 20 Mayıs 1878. Baskın akamete uğradıktan sonra Çengelköy Mason locası üstad-ı âza­ mi Scalieri’nln Murad lehindeki te­ şebbüsleri... Eastern Express gaze­ tesinde yayımlanan mektup. Alman

(İmparator Wilhelm) ve İngiliz (Prens dö Gal) localarının Abdül­ hamid aleyhine yaptıkları tahrik­ ler, (Bkz. The emergence of modern Turkey).

Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi