ANKARA ÜNðVERSðTESð ÇOCUK VE GENÇLðK EDEBðYATI UYGULAMA VE ARAĞTIRMA MERKEZð (ÇOGEM)
3. ULUSAL ÇOCUK VE GENÇL
ðK EDEBðYATI
SEMPOZYUMU
05- 07 Ekim 2011
Yayıma Hazırlayanlar:
Prof. Dr. Sedat SEVER
Yrd. Doç. Dr. Canan ASLAN Özlem KANAT SOYSAL
Suna CANLI Ğuheda ÖNAL
Burcu ÇILDIR Sedat KARAGÜL Bilge Nur DOÞAN Özgül ðNCE SAMUR
ANKARA ÜNðVERSðTESð ÇOCUK VE GENÇLðK EDEBðYATI UYGULAMA VE ARAĞTIRMA MERKEZð
Yayın No: 4
3. ULUSAL ÇOCUK VE GENÇL
ðK EDEBðYATI
SEMPOZYUMU
05- 07 Ekim 2011
Yayıma Hazırlayanlar: Prof. Dr. Sedat SEVER, Yrd. Doç. Dr. Canan ASLAN,
Özlem KANAT SOYSAL, Suna CANLI, Ğuheda ÖNAL, Burcu ÇILDIR, Sedat KARAGÜL, Bilge Nur DOÞAN, Özgül ðNCE SAMUR.
Kapak Resmi : Ümit ÖÞMEL Kapak Tasarımı : Yasemin ERDAL Sayfa Düzeni : Gülcan YALÇIN
Baskı : Ankara Üniversitesi Basımevi
ISBN:978-605-136-057-7
ANKARA ÜNðVERSðTESð BASIMEVð ðncitağı Sokak No: 10 06510 Beğevler / ANKARA
Tel: 0 (312) 213 66 55 Basım Tarihi: 06/06/2012
Her hakkı saklıdır.
III
ðÇðNDEKðLER
SUNUĞ ...
Prof. Dr. Sedat SEVER “3. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Düzenleme Kurulu
Bağkanı, ÇOGEM Müdürü” ...XI
AÇILIĞ KONUĞMALARI ... 1
Prof. Dr. Sedat SEVER “3.Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Düzenleme Kurulu Bağkanı, ÇOGEM Müdürü” ... 3
Kâmil AYDOÞAN “Ankara ðl Milli Eßitim Müdürü”... 7
Prof. Dr. Onur Bilge KULA “Kültür ve Turizm Bakanlıßı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürü”... 9
Prof. Dr. Cemal TALUÞ “Ankara Üniversitesi Rektörü” ... 13
MuzafferðZGÜ “Onur Sanatçısı”... 17
AÇILIĞ BðLDðRðLERð... 19
Prof. Talât Sait HALMAN “Okuma! Beynin Sulanacak!” ... 21
Prof. Dr. Orhan ÖZTÜRK “Çocukta Bilme Dürtüsünün Geliğimi”... 23
BðLDðRðLER ... 29
TÜRKÇE ÖÞRETðMð VE ÇOCUK ... 31
Aydın AFACAN “Ğiirde Nitelik Açısından ðlkößretim 7. Sınıf Türkçe Kitabına Bir Bakığ” ... 33
Arğ. Gör. Fatih ARSLAN, Arğ. Gör. Suphi Güneğ ALAMDAR “Türkçe ve Sınıf Ößretmeni Adaylarının Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Dersine ðliğkin Görüğleri (Kırıkkale ðli Örneßi)” ... 39
Yrd. Doç. Dr. Bayram AĞILIOÞLU “Deyimlerin Ößretiminde Nasreddin Hoca Fıkralarının Kullanılması” ... 47
Yrd. Doç. Dr. ð. Seçkin AYDIN, Arğ. Gör. Emine KðTðĞ “Eßitim Ortamında Mizah Kullanımı Üzerine Türkçe Ößretmenlerinin Görüğleri”... 55
Arğ. Gör. Burcu ÇABUK, Arğ. Gör. Ayğegül BAYRAKTAR “Ößretmen Adayları Ößrencilerine Kitap Okuyor mu? Öykü Kitaplarının Okuma Yazma Ößretiminde Kullanımı” ... 61
Yrd. Doç. Dr. Tußba ÇELðK “Karğılıklı Konuğma Örüntüsü Yazma Yöntemi” ... 69
Dr. Mustafa ÇETðN “Yabancı ya da ðki Kültürle Büyüyen Türk Çocuklarına ve Gençlere ðkinci Dil Olarak Türkçe Ößretiminde E-Kitap Tabanlı Resimli Sözlük Uygulamaları” ... 77
Yrd. Doç. Dr. Tazegül DEMðR, Cem ERDEM “Çocuk Edebiyatı Ürünlerinin Türkçe Ößretiminde Animasyonlarla Ößretimi” ... 87
Yrd. Doç. Dr. Ğükran DðLðDÜZGÜN “Türkçe Ößretiminde Yazın Eßitimi Baßlamında Karğılağtırmalı Metin Türü Çalığmaları”... 97
Okt. Mustafa Onur KAN “Türkçe Ößretmenlerinin Çocuk Edebiyatı ile ðlgili Görüğleri Üzerine Nitel Bir Arağtırma” ... 109
Yrd. Doç. Dr. Sadet MALTEPE, Ayğe BAYRAM “Türkçe Ders Kitaplarında Yer Alan Metinlerin Çocuk Hakları Açısından ðncelenmesi”... 119
Yrd. Doç. Dr. Tülay SARAR KUZU, Pınar ALTAĞ KAYA “Yaratıcı Yazma Çalığmalarının Çeğitlenmesi Baßlamında Toplumsal ðçerikli Tanıtım-Reklam Metni Oluğturma Ößretimi” ... 129
Baran SOLAR “Türkçe Ders Kitaplarında Öyküleyici Metinlerdeki Kahramanların Çocußa Görelißinin Deßerlendirilmesi” ... 139
Yrd. Doç. Dr. Mesiha TOSUNOÞLU, Arğ. Gör. Fatih ARSLAN “ðlkößretim 6.-8. Sınıf Türkçe Ders Kitaplarının Çocuklara Ößretilecek Deßerler Açısından ðncelenmesi” ... 145
Yrd. Doç. Dr. Mesiha TOSUNOÞLU, Arğ. Gör. Suphi Güneğ ALAMDAR “ðlkößretim 6.-8. Sınıf Türkçe Ders Kitaplarında Yer Alan Metinlerin ðçeriksel Olarak Çocuk Edebiyatı Nitelikleri Açısından ðncelenmesi” ... 155
IV
Arğ. Gör. Ayğegül ULUTAĞ, Arğ. Gör. Mustafa Said KIYMAZ “Okulöncesi Anadili Etkinliklerinde Ğiir
Kullanımınaðliğkin Ößretmen Görüğlerinin Deßerlendirilmesi (Adıyaman ðli Örneßi)”... 165
ÇOCUK EDEBðYATI VE EÞðTðM ... 171
Yrd. Doç. Dr. Ali Akın AKYOL, Prof. Dr. Fersun PAYKOÇ, Prof. Dr. Candan DðZDAR TERWIEL, Prof. Dr. Aysel KÖKSAL AKYOL, Naci ASLAN, Ößr. Gör. Barbaros GÜRÇAY, Hikmet DENðZLð “Çocuk ve Tarih Dostu Kitaplar: Senden Önce Anadolu Projesi Eßitim Kitapları” ... 173
Yrd. Doç. Dr. Necdet AYKAÇ, Arğ. Gör. ðdil Eren TÜRKOÞLU “Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Baßlamında Montaigne’in Denemelerinin Eßitimsel Deßerler Açısından Deßerlendirilmesi” ... 181
Yrd. Doç. Dr. Ğeyma BÜYÜKKAVAS KURAN “Çocuk Edebiyatı ve Kültür Eßitimi ðliğkisi” ... 191
Yrd. Doç. Dr. Hatice FIRAT “ðlk Eßitici Çocuk Kitabı Ğermin’de ðğlenen Deßerler” ... 197
Prof. Dr. Ali GÜLTEKðN, Ößr. Gör. Zeynep ÇðFTÇð, Arğ. Gör. Arzu YETðM “Üniversitelerde Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Ößretiminin Sorunları” ... 207
Arğ. Gör. Banu ÖZDEMðR, Arğ. Gör. Esra KARAKUĞ TAYĞð, Arğ. Gör. Buket DEDEOÞLU “Edebiyat Temelli Karakter Eßitimi Yaklağımında Çocuk Edebiyatının Yeri” ... 213
Yrd. Doç. Dr. Ayğe ÖZTÜRK SAMUR “Okulöncesi Ößretmen Adaylarının Nitelikli Çocuk Edebiyatı Eserlerini Seçebilme Yetkinlikleri” ... 219
Mine SOYSAL “Çaßdağ Çocuk ve Gençlik Edebiyatımızın Ößretimdeki Yansımaları”... 229
Gülcan UYUMAZ “Dede Korkut Öykülerinde Çocuk Eßitimi”... 233
ÇOCUK EDEBðYATI VE ðNCELEME ... 241
Yrd. Doç. Dr. Safiye AKDENðZ “Behiç Ak’ın Çocuk Kitaplarında Çevre Duyarlılıßı” ... 243
Arğ. Gör. Ramazan ALABAĞ “ ‘Çocuk Duygusu’ Dergisinde Yer Alan Ğiirlerin Tema Bakımından ðncelenmesi” ... 253
Arğ. Gör. Sinem ALAÇAYIR “Çetin Öner’in ‘Gülibik’ ve ‘Portakal’ Adlı Çocuk Kitaplarının Çocukların Geliğim Sürecindeki Yeri Açısından Deßerlendirilmesi”... 261
Arğ. Gör. Nurcan ANKAY “Gülten Dayıoßlu'nun ‘Dünya Çocukların Olsa’ Romanında Fantastik Ößeler”... 271
Hatice ARABACI “Gülsüm Cengiz ve Eserlerinin Çocuk Edebiyatımızdaki Yeri ve Önemi” ... 275
Doç. Dr. Neslihan AVCI, Yrd. Doç. Dr. Ahmet GÜNEYLð, Nihan KORAN “7-12 Yağ Düzeyine Uygun Yazınsal Kitapların Çocußun Dinlenilme Hakkı Açısından Deßerlendirilmesi (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Örneßi)” ... 281
Arğ. Gör. Mehmet Ali BAHAR “Cengiz Aytmatov'un ‘Yüz Yüze’ Adlı Öyküsünde Birey-Toplum Sorunsalı ve Dönüğüm Eksenleri” ... 291
Yrd. Doç. Dr. Bayram BAĞ “Çizgi Filmlerdeki ðletiler Üzerine Bir Deßerlendirme” ... 301
Arğ. Gör. Zeliha BAYAZIT “Çocuk Edebiyatı Alanında Yapılan Lisansüstü Tezlerin ðncelenmesi” ... 307
Ößr. Gör. Gülsüm CENGðZ “Ömer Seyfettin Öykülerinin Çocußa Görelik ðlkesine Göre ðncelenmesi ve Bu Öykülerdeki Ötekileğtirme ve Ğiddet Ößelerine Bakığ”... 315
Arğ. Gör. Pınar ÇAKIR “Christine Nöstlinger ve Sevim Ak'ta Çocußun Gözünden Yetiğkinlerin Dünyasına Eleğtirel Bir Bakığ”... 327
Arğ. Gör. Burcu ÇILDIR “Aile ðmgesi ve Çocußun Geliğimine Olası Katkıları: Zeynep Cemali Romanları Örneßi”... 337
Ößr. Gör. Yusuf ÇOTUKSÖKEN “TDK'nin Resimli Okul Sözlüßü'nün Çocuk ve ðlkgençlik Edebiyatı Açısından Deßerlendirilmesi” ... 343
Yrd. Doç. Dr. Tazegül DEMðR, Arğ. Gör. Eda Nur KARAKUĞ “Ömer Seyfettin’in Öykülerinde Örtük Yapılar” ... 355
Arğ. Gör. Bilge Nur DOÞAN “Aytül Akal'ın Öykülerinin Çocußa Görelik ðlkesi Açısından ðncelenmesi”... 361
Arğ. Gör. Petek DURGEÇ, Ümit AYDOÞAN “Tüketim Aracı Olarak Çocuklara Yönelik Aß Ortamı (Web Siteleri) Üzerine Bir ðnceleme” ... 371
Yrd. Doç. Dr. Ergün HAMZADAYI, Yrd. Doç. Dr. Gökhan ÇETðNKAYA “Aytül Akal'da ðliğkisel Kimlikler ve Aile ðçi ðletiğim: ‘Oßlum Nerdesin’, ‘Kızım Nerdesin’ ”... 379
Mine HOĞCAN BðLGE “Nuran Turan'ın Kitaplarında Mekân, Gelenek ve Öteki Kavramları Arasındaki ðliğkilendirilme”... 387
V Arğ. Gör. Nuray KAYADðBð “Aslı Der’in ‘Büyük Tuzak’ Adlı Eserinin Çocuk Edebiyatının
Temel ðlkeleri Açısından ðncelenmesi”... 393
Yrd. Doç. Dr. ðbrahim KIBRIS “ðleti ve Kavramların Veriliği Yönüyle ‘Daßlarca Çocuklarda’ Dizisinde Yer Alan; ðlkokul 1'deki, Okulumuz 2'deki, Okulumuz 3'teki Kitaplarıyla ðlgili Bir Deßerlendirme”... 401
Selcen KIRITOÞLU ÖZDðL “Miyase Sertbarut'un ‘Kapiland'ın Kobayları’ Adlı Yapıtıyla Christine Nöstlinger'in ‘Kim Takar Salatalık Kral'ı’ Adlı Yapıtının Karakter Çerçeveleri Bakımından ðncelenmesi” ... 411
Okt. Serhat Adem KÖRKUYU, Özge TOK “Çetin ÖNER'in Çocuk Edebiyatı Yapıtlarında Toplumsal Duyarlık”... 423
Arğ. Gör. Deniz MELANLIOÞLU “Ayla Çınaroßlu’nun Öykülerindeki ðletiler ve Bu ðletilerin Aktarımına Yönelik Tespitler”... 431
Arğ. Gör. ðhsan METðNNAM “Brian Way'in ‘Katılımcı Tiyatro’ Yaklağımının Çocuk Tiyatrosu Baßlamında Deßerlendirilmesi” ... 439
Münevver OÞAN “Fazıl Hüsnü Daßlarca’nın Ğeker Yiyen Resimler Adlı Yapıtı Üzerine Çocuk Gerçeklißi ve Yazınsal Okuma Süreçleri Açısından Bir ðnceleme” ... 445
Dr. Hüseyin ÖZÇELEBð “Cemil Kavukçu’nun Çocuk Kitaplarına Eleğtirel Bir Bakığ”... 453
Okt. Olcay SALTIK “ ‘Portakal’ Adlı Yapıtın Tanıklıßında Çocuk Edebiyatında Karakterlerin Geliğtirilmesi Üzerine Bir ðnceleme” ... 463
Tußba ĞENTUNA “Ayla Çınaroßlu'nun ‘Mago’ ðsimli Yapıtının Çocußun Duyarlık Eßitimine Katkısının ðncelenmesi” ... 467
Yrd. Doç. Dr. Özge UÞURLU “Panait ðstrati’nin ‘Kodin’i ve Çocukla Dostluk” ... 475
Arğ. Gör. Yasin Mahmut YAKAR “Mustafa Ruhi Ğirin’in Ğiirlerinde Anne ve Anne Sevgisi” ... 483
Prof. Dr. Engin YILMAZ “Türk Çocuk Yazınında Ana Karakter Konumundaki Çocukların Dil Kullanımları Üzerine Karğılağtırmalı Bir ðnceleme” ... 491
ÇOCUK EDEBðYATI VE YAYINCILIK ... 497
SeçilĞAHðN, Merve BEĞTAĞ “Dil Eßitiminde Çocuk Dergilerinin Yeri: Atasözleri ve Deyimler” ... 499
Samiye ÖZ “Sanatçı ve Yayıncı Bakığ Açısıyla Çocuk Edebiyatı”... 509
Havva TEKðN “Çocuk ve Gençlerin Duygu ve Düğünce Saßlıßını Olumlu - Olumsuz Etkileyen Yayınlar” ... 513
Ößr. Gör. Vedat YAZICI “Çocuk Romanlarında Yayınevi, Editör, Yazar Üçgeninde Yağanan Denetim Sorunlarına Bir Yaklağım Denemesi” ... 517
ÇOCUK KðTAPLARI VE RESðM ... 521
Ößr. Gör. Tümay ALPER, Yrd. Doç. Dr. Ebru DERETARLA GÜL “Resimli Kitaplardaki Karakterlerin Duygu Durumlarınınðncelenmesi” ... 523
Ößr. Gör. Pınar ÇINAR “Çocuk Yapıtlarının Göstergebilimsel Açıdan ðncelenmesi” ... 531
Yrd. Doç. Dr. Reyhan Yüksel GEMALMAYAN “Çocußun ðmgelemi ve Görsel Dilin Önemi” ... 537
Pof. Dr. Mübeccel GÖNEN, Arğ. Gör. Mehmet KUMRU, Arğ. Gör. Tußçe AKYOL, Ößr. Gör. Zeynep TOPÇU “Resimli Çocuk Kitaplarında ve Çocuk Dergilerinde Yer Alan Etkinliklerin Yaratıcılık Boyutunun ðncelenmesi” ... 545
Ößr. Gör. Dr. Arzu ðPEK YÜKSELEN, Arğ. Gör. Dr. Saniye BENCðK KANGAL “Resimli Çocuk Kitaplarının Renk Kavramı Kazanımı Üzerine Etkisinin ðncelenmesi”... 555
Arğ. Gör. Ayben KAYNAR TANIR, Zekiye ÇILDIR “Okulöncesi Dönem Yazınsal Çocuk Kitaplarının Görsel Tasarım ve Çocußa Görelik Bakımından Deßerlendirilmesi” ... 563
Yrd. Doç. Dr. Kader SÜRMELð, Doç. Ata Yakup KAPTAN “Çocuk Dergilerinin Grafik Tasarımı”... 577
Zeynep YILMAZ BUÇGÜN, Prof. Dr. Aysel KÖKSAL AKYOL “Resimli Hikâye ve Masal Kitaplarının Çeğitli Özellikler ve Biliğsel Çarpıtmalar Açısından ðncelenmesi” ... 585
ÇOCUK VE GENÇLðK EDEBðYATI ... 593
Merve BEĞTAĞ, Seçil ĞAHðN “Çizgi Filmlerde Atasözü ve Deyimlerin Kullanımı” ... 595
Prof. Dr. Selahattin DðLðDÜZGÜN “Fantastik Çocuk Kitaplarında Fantastik Ößeleri Belirleyen Etmenler”... 607
Arğ. Gör. Aliye ERDEM “ðlkößretim Ößrencilerinin Bakığ Açısıyla Çocuk Kitaplarındaki Kahramanlar” ... 613
VI
Doç. Dr. Hasan Haluk ERDEM “Hasan Âli Yücel Döneminde Çocuk ve Gençlik Edebiyatı
Çalığmaları”... 621
Yrd. Doç. Dr. Serap ERDOÞAN, Zeynep ÖZDEMðR “Okulöncesi Ößretmen Adaylarının Çocuk Kitaplarında Olmasınıðstedikleri Özelliklere ðliğkin Görüğleri” ... 625
Arğ. Gör. Özlem KANAT SOYSAL “Türk Çocuk Edebiyatında Kahramanın Tanıklıßında Kadın ðmgesi (1980-2010 Örneßi)” ... 635
Doç. Dr. Z. Canan KARABABA, Arğ. Gör. A. Fulya ĞAHðN “Çocuk ve Gençlik Yazınındaki Yabancı Dil Ößelerinin ðncelenmesi ve Deßerlendirilmesi” ... 641
Saliha KARAGÖZ GÜZEL “Çocuk Edebiyatınaðliğkin Sempozyum Bildirilerinin ðçerik Çözümlemesi” ...649
Yrd. Doç. Dr. Evren KARATAĞ “Çocuk Edebiyatında Bir Anlatı Türü Olarak Mektup” ... 659
Yrd. Doç. Dr. Gülten Gönül KÜÇÜKBASMACI “Kültürel Süreklilik Açısından ðlk Gençlik Çaßı ve Halk Anlatıları”... 669
Arğ. Gör. Ğuheda ÖNAL “Türk Gençlik Yazını Kitaplarında Genç ve Anne-Baba Çatığmaları”... 677
Prof. Dr. Nuran ÖZYER “Alman Çocuk Edebiyatında Türk Çocußu ðmgesindeki Deßiğim” ... 683
Prof. Dr. Sedat SEVER, Yrd. Doç. Dr. Canan ASLAN “Çocuk Edebiyatı Yapıtlarında Karakter Çerçevesinin Oluğturulmasında Cinsiyet Rollerinin Sunuluğu”... 691
Arğ. Gör. Mustafa TÜRKYILMAZ “Ößretmen Adaylarının Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Algıları Üzerine Nitel Bir Arağtırma”... 705
Yonca Güneğ YÜCEL “Çocuk Edebiyatında Cadı ðmgelemine Alternatif Bakığ: Siyah Pelerinli Kız” ... 715
Ayğe YÜKSEL DURUKAN “Gençlik Edebiyatında Çaßdağ Eßilimler – Gerçekçi Romanlar”... 721
ÇOCUK VE MASAL ... 727
Arğ. Gör. Berivan CAN EMMEZ “Modern Masalların Analizinde Propp Metodu” ... 729
Yrd. Doç. Dr. Özlem OÞUZHAN “Zamane Çocuklarına Zamanında Masallar: Michael Ende’nin ‘Momo’ Adlı Eseri Üzerine Bir ðnceleme” ... 737
Arğ. Gör. Nilüfer SERðN, Yrd. Doç. Dr. Bayram BAĞ “Çocuk Edebiyatı Ößeleri Açısından ðlkößretim Yüz Temel Eserdeki Masal Kitapları”... 745
Melek Özlem SEZER “Klasik Masalların Gizli ðletileri: Çocuklar Ne Tür Bir Yetiğkin Yağamına Hazırlanıyor?”... 755
Arğ. Gör. Fazilet TAĞDEMðR “Masal Kitaplarına Yönelik ðçerik Analizi” ... 763
ÇOCUK VE MÜZðK ... 771
Uzm. Emine KIVANÇ ÖZTUÞ “Okulöncesi Kurumlarda Ößretilen Ğarkıların Anadili Geliğimine Uygunlußunun Deßerlendirilmesi (KKTC Örneßi)”... 773
Refik SAYDAM “Genel Müzik Eßitiminde Ğarkı Seçimi” ... 781
Ößr. Gör. E. Ceylan ÜNAL AKBULUT “Çocuk Edebiyatında Masal ve Müzik ðliğkisi” ... 787
Yrd. Doç. Dr. Nedim YILDIZ “Dil ve Müzik” ... 791
ÇOCUK VE OKUMA KÜLTÜRÜ... 795
Betül ALEMDAR ÖZER, Yrd. Doç. Dr. Nevin AKKAYA “100 Temel Eser Uygulamasınaðliğkin Ößrenci Görüğleri: Bilecik Örneßi” ... 797
Deniz Seçil ATMAN, Arife ÇAT, Ö. Özlem GÖKBULUT, Yasemin MUDU “Erken Çocukluk Döneminde Okuma Alığkanlıßı Kazandırmada TOKð Göksu Anaokulu Örneßi: "Okuyorum Doyuyorum Projesi"” ... 803
Arğ. Gör. Suna CANLI “Okuma Alığkanlıßı Kazandırma Baßlamında Felsefe Temelli Çocuk Yayınlarınınðğlevi”... 809
Yrd. Doç. Dr. Zeynep ÇETðNKAYA EDðZER, Arğ. Gör. Gamze ÇELðK “Türkçe Ößretmen Adaylarının Çocukluk Dönemlerinde Okudukları Kitaplar Hakkındaki Görüğleri” ... 817
Doç. Dr. Erten GÖKÇE “ðlkößretim Ößrencilerinin Kitap Okuma Alığkanlıkları”... 825
Arğ. Gör. Özgül ðNCE SAMUR “Okuma Kültürü Edindirme Sürecinde Çocuk Edebiyatının Yeri ve Önemi” ... 835
VII Arğ. Gör. Dr. Hülya KARTAL, Ößr. Gör. Hatice ÇAÞLAR ÖZTEKE “Çocuk Gözüyle Okuma
Kültürünü Edinememenin Kaynaßındaki Sorunlar”... 849
Ößr. Gör. Zekeriya KAYA “Okuma Alığkanlıßı Baßlamında Günümüz Okulları ve Köy Enstitüleri” ... 859
Prof. Dr. Bülent YILMAZ, Sinem ARICAN “100 Temel Eser Uygulamasının Ößrencilerin Okuma Alığkanlıklarına Etkileri Konusunda Ößretmen Görüğleri”... 865
KðTAP VE DðL GELðĞðMð ... 877
Arife ÇAT, Doç. Dr. Yasemin AYDOÞAN “5-6 Yağ Çocuklarının Dil Geliğimi ile Annelerinin Okuma Alığkanlıkları Arasındaki ðliğkinin Çeğitli Deßiğkenler Açısından ðncelenmesi”... 879
Ößr. Gör. Erkan ÇER “Anadili Bilinci ve Duyarlıßı Edindirmede Çocuk Edebiyatının ðğlevi”... 887
Arğ. Gör. Yonca KOÇMAR “Gülten Dayıoßlu’nun Bilimkurgu Nitelikli Yapıtlarındaki Üst Dil Kullanımının Çocußa Görelißi” ... 891
Gülin SÜLÜN “Yalvaç Ural'ın Çocuk Kitaplarının Çocußun Dil Geliğimine Katkısı” ... 901
Yrd. Doç. Dr. Hülya YAZICI OKUYAN, Arğ. Gör. Sedat KARAGÜL, Arğ. Gör. Yasemin Gül GEDðKOÞLU “Okulöncesi Eßitiminde Kullanılan Çocuk Kitaplarında Duyulara Yönelik Dil Kullanımları” ... 909
TÜRK EDEBðYATINDA ÇOCUK... 917
Ayfer GÜRDAL ÜNAL “Türk Çocuk Edebiyatında Engellilerin Temsili (1969-2009)”... 919
Dr. Melike GÜNYÜZ “Sorun Odaklı Çocuk Edebiyatı: Babamın Gözleri Kedi Gözleri ve Sevgili Annelerim Kitapları Baßlamında Boğanmığ Aile Çocußu Olarak Edebiyatta Yer Almak”... 929
Yrd. Doç. Dr. Keziban TEKĞAN, Fatmanur ACAR, M. Sercan YðÞðT “Çocuk Edebiyatı Eserlerine Çocukların Penceresinden Bakığ” ... 937
ÇOCUK VE GENÇLðK EDEBðYATI TARðHð... 947
Yrd. Doç. Dr. Ğahika KARACA “Öncü Bir Osmanlı Kadın Yazar Emine Semiye Hanım'ın Çocuk Terbiyesi Üzerine Düğünceleri” ... 949
Doç. Dr. Aziz KILINÇ, Mehmet AYDIN “Siraceddin Hasırcıoßlu'nun Çocuk Edebiyatı Tarihimizdeki Yeri”... 959
Doç. Dr. Aziz KILINÇ, Fatih TANRIKULU “Mehmet Ğemseddin'in Türk Çocuk Dergicilißi Tarihindeki Yeri” ... 965
Arğ. Gör. Ümit POLAT “Milli Mücadele Dönemi ‘Hâkimiyet-i Milliye’ ve ‘Türk Dünyası’ Gazetelerinde Yer Alan Çocuk Edebiyatı Ürünleri Üzerine Bir ðnceleme” ... 971
Yrd. Doç. Dr. Nesrin ZENGðN “Türk Gençlik Edebiyatının Tarihsel Geliğimine Bakığ” ... 981
ÇOCUK EDEBðYATI VE ÇEVðRð... 989
Dr. Müren BEYKAN “Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Yayıncılıßında Çeviri Sorunları” ... 991
Doç. Dr. Asalet ERTEN “Çocuk Yazını Çevirisinde Çeviri Stratejisi Olarak Uyarlamalar” ... 995
Ößr. Gör. Ümit KðREÇÇð “Çocuk Çizgi Romanında Çeviri Yanlığları”... 1003
Yrd. Doç. Dr. Necdet NEYDðM, Burcu YILMAZOÞLU “Çocuk Edebiyatı Dizgesinde Çeviri Diziler ve Talihsiz Serüvenler Dizisi Örneßinden Yola Çıkarak Çeviri Edebiyata Toplumsal Yaklağımlar ve Alımlamalar”... 1013
Ößr. Gör. Dr. Semra ĞAHðN, Ößr. Gör. Dr. Sonnur IĞITAN, Fatma ÜNAL “Yerli ve Çeviri Okulöncesi Çocuk Kitaplarının Karakter, Benlik Kavramı ve Prososyal Davranığlar Açısındanðncelenmesi” ... 1021
ÇOCUK GELðĞðMð VE EDEBðYAT... 1029
Prof. Dr. Yahya AKYÜZ “Çocußun Kültürel Geliğiminde Çocuk Ansiklopedilerinin Yeri ve ðğlevi (Somut Bir Örnek)” ... 1031
Dr. Murtaza AYKAÇ “Özerk Benlik Duygusunun Geliğimi Sürecinde Çocuk ve Edebiyat ðliğkisi”... 1049
Okt. Sevil HASIRCI “Çocuk Kitaplarında Ğiğmanlıßın (Obezite)Ele Alınığı Üzerine Bir Deßerlendirme” ... 1057
DamlaðPEK “Zeynep Cemali’nin “Patenli Kız” Adlı Yapıtının Çocußun Kiğilik ve Toplumsal Geliğimi Açısındanðncelenmesi” ... 1067
VIII
ATÖLYE ÇALIĞMALARI ... 1075
Sevim AK, Prof. Dr. Aysel KÖKSAL AKYOL “Çocuk Edebiyatı Drama Atölyesi”... 1077
Dr. Murtaza AYKAÇ “Yazınsal Metinler ve Yaratıcı Drama”... 1081
Erol BÜYÜKMERðÇ “Çaßcıl Çizgilerle Nasreddin Hoca Öyküleri” ... 1085
Ğahsene CAMIZ “Masallarla Duygu ve Düğünce Eßitimi” ... 1105
Akif COĞKUN “Ülkemizde ðnsanlar Neden Okumuyor? Engeller, Çözüm Önerileri” ... 1111
Emel DðNSEVEN “Çocukların ve Gençlerin Kitap Okumasını Arttırabilecek Öneriler” ... 1117
NurðÇÖZÜ, Tülin ðRðYARI “Benim Adım Kitap/ Ormandan Okura Kitabın Serüveni” ... 1119
NurðÇÖZÜ “Pencereden Bakarken: Öykü Yazma” ... 1121
Naci ASLAN, Prof. Dr. Aysel KÖKSAL AKYOL “Senden Önce Anadolu Projesi: Eßitim Kitapları Drama Atölyesi”... 1123
Saliha KARAGÖZ GÜZEL, Münevver OÞAN “Ößrencilere Yönelik ‘Çok Uyaranlı Yaratıcı Türkçe Ößretimi’ Atölye Çalığması ile ðlgili Deneyim Paylağımı” ... 1125
Dr. Tekin ÖZERTEM “Tiyatro ve Eßitim ðliğkisi”... 1129
Mustafa Ruhi ĞðRðN “Türkçe Ößretiminde Çocuk Edebiyatı -Bir Deneyim Örneßi-” ... 1133
Ößr. Gör. Nilay YILMAZ “Yaratıcı Okuma Nedir? Yaratıcı Okuma Sürecinde Neler Yapılabilir?”... 1143
ÇOCUK EDEBðYATI VE YAZAR ... 1147
Adnan BðNYAZAR “Özgürleğtirici Sanat Eßitimi” ... 1149
Ayla ÇINAROÞLU “Eßitimde Sanat Yaklağımları”... 1151
Gülten DAYIOÞLU “Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Eleğtiri ve Çocuk Edebiyatında Denetim” ... 1155
Mehmet GÜLER “Çocuk ve Gençlerin Okuma Kültürü Edinme Sürecindeki Temel Sorunlar” ... 1159
MustafaĞerif ONARAN “Çocukluk, O Yitik Zaman” ... 1167
Zübeyde SEVEN TURAN “ ‘Çocuk ve Gençlerin Okuma Kültürü Edinme Sürecindeki Temel Sorunlar’ Geleceßin Okurunu Hazırlamak”... 1171
Sennur SEZER “Masallarda Çocuk Hakları” ... 1179
Tülin TANKUT “ ‘Anne Frank’ın Hatıra Defteri’ Neden Hâlâ Okur Bulabiliyor?”... 1183
Nuran TURAN “Haklarım da Var Öykülerim de: Çocuk Haklarına Dönük Bir Projenin Anlattıkları” ... 1189
Zehra ÜNÜVAR “Her Çocußa Ulağabiliyor muyuz?” ... 1195
Ayğe YAMAÇ “Sorun Odaklı Çocuk Yazını: Anadolu’da Çocuk Olmak”... 1201
Mavisel YENER “Sempozyumun Onur Yazarı Muzaffer ðzgü’nün Çocuk Kitaplarında Dil”... 1207
SONUÇ BðLDðRGESð ... 1215
PROGRAM... 1221
KATILIMCI LðSTESð ... 1255
KATILIMCILARDAN GÖRÜĞLER ... 1263
BASINDAN YANSIMALAR... 1275
379
AYTÜL AKAL’DA ðLðĞKðSEL KðMLðKLER VE AðLE ðÇð ðLETðĞðM: “OÞLUM
NERDESðN”, “KIZIM NERDESðN”
Yrd. Doç. Dr. Ergün HAMZADAYI
Gaziantep Üniversitesi Eßitim Fakültesi Türkçe Eßitimi Bölümü
Yrd. Doç. Dr. Gökhan ÇETðNKAYA
Nißde Üniversitesi Eßitim Fakültesi Türkçe Eßitimi Bölümü
Özet
Kimlik, toplumsal bir varlık olarak insana özgü olan belirti, nitelik ve özellikler bütünü olarak tanımlanmaktadır. ðliğkisel kimlik ise, kiğinin kendini algılayığında otorite, farklılık, yetki, sosyal yakınlağma gibi etmenler açısından ötekiyle olan iliğkilerinin belirleyici oldußunu vurgulayan bir kavramdır. Nitel arağtırma yöntemlerinden doküman incelemesi ilkeleri uyarınca gerçekleğtirilen bu çalığmada, Aytül Akal’ın, “Oßlum Nerdesin” ve “Kızım Nerdesin” adlı yapıtlarındaki kahramanlar “iliğkisel kimlikler” bakığ açısıyla incelenmiğ ve çözümlenmiğtir. Yapılan inceleme ve çözümlemelerin sonucunda, yapıtlarda yer alan bağkahramanların (anne - ergen erkek - ergen kız) “iliğkisel kimlikler” kavramında karğılıßını bulan bakığ açısına uygun olarak ve devingen nitelikli karakterler olarak kurgulandıßı bulgulanmığtır. Kuğak farklılıßından doßan aile içi çatığmalar, her iki yapıtta da kahramanlara yeni roller, sorumluluklar yüklemiğ; kahramanların deßiğimi, aile içi iletiğimin sürdürülebilmesini olanaklı kılmığtır.
Anahtar Sözcükler: ðliğkisel kimlik, anlatı kahramanları, aile içi iletiğim, özdeğim kurma, okur.
Abstract
Relational identity is a concept that one's relationship with the other is important in person’s own perception. The factors as authority, difference, authorization, social closer play a role in person’s own perception. In this study which was performed in accordance with the principles of document analysing as a qualitative research method the heroes and heroins in Aytül Akal's "Where is my son?" and "Where is my daughter?" works were investigated and analysed with a view of "relational identities". As a result of investigation and analysing, it is found that the protagonists in these works were editted as dynamic characters and in accordance with the perspective of relational identity concept. Intra-family conflicts arising from generation gap were sticked new roles and responsibilities to the heroes and heroins in both works. The changings of heroes and heroins made the sustainability of intra-family relations possible.
Key Words: Relational identity, the heroes of the narrative, intra-family communication, constructing identification, reader.
1. Giriğ
Yazınsal yapıtların kurmaca olma nitelikleri ön plana çıkarılarak yazınsal okuma süreci; bireyin, gerçek dünyada gerçekleğmiğ ve gerçekleğebilecek olan sınırsız sayıdaki olaylara anlam verebilmesine ve(ya) var olan ve var olabilecek sınırsız sayıdaki kiğileri bilinçaltlarına varıncaya deßin tanıyabilmesine olanak saßlayan bir oyun olarak tanımlanabilir.
"Yazınsal yapıtlar temelde kurmaca bir gerçeklißi imlemekle birlikte, bu gerçeklik, yağam gerçeklißinin dönüğtürülmüğ, yoßunlağtırılmığ biçimidir" (Moran, 2000: 243). Bu yönüyle, “yazınsal bir yapıt gerçek dünya hakkında bilinenlerin çoßunu ayraç içine alıp, gerçek yağama benzeyen ancak, ontolojik açıdan daha yoksul, sınırlı ve kapalı bir dünya üzerinde okura yoßunlağma olanaßı verir" (Eco, 1998: 98). "Yağamdan çeğitli kesitlerle okuru, kendi yağantısının sınırlarının dığına çıkararak, düğünce ve duygu bakımından daha çeğitli bir dünyaya sokar ve böylece bağka insanları daha iyi tanımasına olanak saßlar" (Moran, 2000: 333).
Yazınsal okuma etkinlißinin, metiniçi ve metindığı doßrultulu olmak üzere iki yönü bulunmaktadır. Birinci yön bütün metiniçi dilsel ößelerin iliğkilerini içerirken, ikinci yön ise yapıtın içinde oluğtußu tarihsel, toplumsal baßlamı, bir de okurun geçmiğini, ğimdisini, bütün bir yağantı birikimini kapsamaktadır (Göktürk, 2007: 142). Bir bağka deyiğle, yazınsal bir yapıtın alımlanması, yapıt ile okur
380
arasında gerçekleğen eytiğimsel (dialectic) iliğki sonucu gerçekleğir. Ancak, söz konusu okur, biliğsel ve duyuğsal nitelikleri açısından yetiğkinden farklı olan bir çocuk okur oldußunda, yapıt ile çocuk arasındaki eytiğimsel iliğkinin etkili ve verimli bir biçimde gerçekleğebilmesi açısından, yazınsal yapıtı oluğturan temel ößelerin çocuk okurun alımlamasına olanak saßlayacak biçimde örüntülenmiğ olmasını gerektirir. Yapıtın konusu, iletileri, olay örgüsünün yanında özelikle yapıtta yer alan kahramanlar çocußun yapıtla gerçekleğtireceßi iletiğimi belirleyen temel ößelerdir.
Çocuk yapıtlarında, çocukların yeni yağantılar kazanmalarına olanak saßlayan en temel ößelerden biri öykündükleri kahramanlar ve onların nitelikleridir. “ðyi geliğtirilmiğ kiğilik özellikleriyle çocuk okurda gerçeklik duygusu uyandıran bir kahramanın yağama baßlılıßı, karğılağtıßı sorunları çözmedeki kararlılıßı, amaca ulağmada izledißi yöntemlerin nitelißi ve bu eylemler bileğkesinin söz ve davranığlarla somutlanması, çocuk okuru kahraman gibi duymaya, düğünmeye ve hareket etmeye yönlendirir” (Sever, 2003: 65).
Türk çocuk yazınında da örneklerinin gösterilebileceßi üzere, biçimsel gerçekçilißi benimsemiğ yazarlar çocußu, yetiğkin gibi düğünmesi ve davranması gereken eksik bir varlık olarak algıladıklarından, kendilerini çocukların yanında deßil, üzerinde görmektedirler (Dilidüzgün, 2004: 59). Çocuk gerçeklißini ve bakığını bir yana bırakarak “olması gereken” bir gerçekliße yönelmek ve bunun bir sonucu olarak da kurgu kahramanları, kendi gerçeklerini aktarmakla yükümlü güdümlü kimlikte kahramanlar olarak tasarımlamak, yazınsal yapıttaki yağam-anlam iliğkisinin kopmasına yol açacaßı gibi, çocuk okurun kahramanlarla özdeğim kurmasını da güçleğtirecektir.
Kimlik, toplumsal bir varlık olarak insana özgü olan belirti, nitelik ve özellikler bütünü olarak tanımlanmaktadır (TDK, 2005). Holland, Lachicotte, Skinner ve Cain (1998) tarafından ortaya konan iliğkisel kimlik ise, kiğinin kendini algılayığında otorite, farklılık, yetki, sosyal yakınlağma gibi etmenler açısından ötekiyle olan iliğkilerinin belirleyici oldußunu vurgulayan bir kavramdır (Akt.: Özmantar, 2005: 201). Bir bağka deyiğle, “iliğkisel kimlikler, aynı ortamda bulunan dißer bireylere baßlı olarak, kiğinin kendini konumlandırması ve buna göre hareket etmesidir.” (Özmantar, 2005: 201). Bu baßlamda, yazınsal yapıtlarda yer alan kahramanların “iliğkisel kimlikler” kavramında karğılıßını bulan bakığ açısına uygun olarak tasarımlanmalarının, çocuk okurda gerçeklik duygusu uyandırması ve onun kahramanlarla özdeğim kurabilmesi açısından önem tağıdıßı söylenebilir.
Bu çalığmada, Türk çocuk yazınında farklı yağ gruplarındaki çocuklar için yazmığ oldußu yüze yakın kitabıyla önemli bir yer edinmiğ Aytül Akal’ın, her ailede yağanılması kaçınılmaz olan aile içi çatığmaları konu edindißi “Oßlum Nerdesin” ve “Kızım Nerdesin” adlı yapıtlarındaki kahramanlar “iliğkisel kimlikler” bakığ açısıyla incelenmiğtir. Öte yandan, aile içi çatığmaların doßurdußu sorunların giderilebilmesinde bir yöntem olarak yazarın kahramanlara yükledißi yeni roller üzerinde durulmuğ ve bu yönleriyle sözü edilen yapıtların okurlar açısından (çocuk ve yetiğkin okurlar açısından) tağıdıßı önemi deßerlendirilmiğtir.
2. Yöntem
Nitel arağtırma yöntemlerinden doküman incelemesi ilkeleri uyarınca gerçekleğtirilen bu çalığmada Aytül Akal’ın, aile içi çatığmaları konu edindißi “Oßlum Nerdesin” ve “Kızım Nerdesin” adlı yapıtlarındaki kahramanlar “iliğkisel kimlikler” bakığ açısıyla incelenmiğtir. Buna göre, ilk olarak sözü edilen yapıtlardaki kahramanlar belirlenmiğtir. Daha sonra, kahramanların nasıl bir kimlikte tasarımlandıßını belirlemede etkili olacaßı düğüncesiyle yapıtlardaki çatığma içerikli diyaloglara (çocuk-yetiğkin çatığmalarına) odaklanılmığtır. Çocukların ailelerindeki yetiğkinlerle hangi konularda çatığtıkları belirlenmiğ ve diyalogların içerißi “aile içi iletiğim” teması altında çözümlenerek yazarın çatığmaların çözümünde kahramanlara ne tür roller verdißi saptanmığtır.
Öte yandan yapıtlardaki kahramanlar, kurgu karakter çözümlemelerinde yaygın olarak kullanılan açık karakter / kapalı karakter; devingen karakter /duraßan karakter oluğlarına göre (Bkz. Sever, 2003: 96) de çözümlenmiğ ve sınıflandırılmığtır. Karakter çözümlemesi yapılırken yazarın karakter geliğtirme sürecinde hangi teknikleri (diyalog oluğturma, mizah unsurları vb.) kullandıßı da belirlenmiğtir. Tüm bu çözümlemelerin sonucunda yazarın tutumuna (otoriter / anti-otoriter) ve sözü edilen yapıtların okurlar açısından (çocuk ve yetiğkin okurlar açısından) tağıdıßı öneme iliğkin deßerlendirilmelerde bulunulmuğtur.
381
3. Bulgular ve Yorumlar
3.1. Çatığma Durumları Açısından “Oßlum Nerdesin” ve “Kızım Nerdesin”
Çocuklarının büyümesini ve giderek baßımsız kiğilik geliğtirmelerini kabullenemeyen meraklı ve titiz bir anne ile ergenlik ağamasında bulunan erkek çocußu arasında yağanan çatığmaları konu edinen “Oßlum Neredesin” adlı yapıt, birbirinin devamı nitelißindeki 10 anlatıdan (bölümden) oluğmaktadır. Her bir bölümün bağlıßı, her ailede yağanılması kaçınılmaz olan çatığma durumlarına gönderimde bulunmaktadır: 1) Oßlum, Nerdesin? 2) Anne, Ben Evde Parti Veriyorum! 3) Anne, Ben Çocuk Deßilim! 4) Alo Anne, Orada mısın? 5) Anne, Ben Özel Olmak ðstiyorum! 6) Anne, Ben Basketbola Gidiyorum! 7) Anne, Odamı Kim Daßıttı? 8) Anne, Eve Köpek Aldım! 9) Anne, Anneannem Arıyor! 10) Anne, Büyüdüßümün Farkında mısın?
“Kızım Nerdesin” adlı yapıta bakıldıßında ise, anne ile ergen kızı arasında yağanan çatığmaların konu edinildißi görülmektedir. Birbirinin devamı nitelißinde 10 anlatıdan (bölümden) oluğan yapıtın her bir bölümünde ergen kız çocußunun yağam evreninden kesitler sunulmaktadır: 1) Kızım, Nerdesin? 2) Anne, Doßum Günü Partisine Davetliyim! 3) Anne, Ben Herkesten Farklı Olmalıyım! 4) Anne, Ben Gidiyorum! 5) Anne, Eğyalarımı Kim Karığtırıyor? 6) Anne, Yeni Arkadağım Harika! 7) Anne, Anneannem Gelmiğ! 8) Anne, Ben Hormonlu muyum? 9) Alo Anne, Ben Ağık Oldum! 10) Anne, Ben Ben miyim?
Yukarıda sözü edilen yapıtlarda yer alan anlatıların tamamı, gerçek dünyada anne ile çocukların aile içi yağamlarında karğılağabilecekleri sorunları, çatığmaları yansıttıßından her iki yapıt izleksel açıdan bir bütünlük sergilemektedir. Dolayısıyla, yazarın okurla paylağmak istedißi asıl düğünceler de aile içi iletiğim çerçevesinde geliğmektedir.
3.2.ðliğkisel Kimlikler Baßlamında Anlatı Kiğileri ve Aile ðçi ðletiğim
ðletiğim biçimleri birbirinden farklı olmakla birlikte bilgilendirici ya da yazınsal türdeki her metin bir alıcıyı varsayarak üretilir ve dolayısıyla yazarın okurla paylağmak istedißi bazı düğünceleri içerir. Yazar, yazınsal nitelikli bir metin aracılıßıyla, “dünya görüğünü, felsefesini sunabilir, toplumu eleğtirebilir, yeni bir dünyanın habercilißini yapabilir. Ama bütün bunları yapabilmek için öncelikli olarak anlatısındaki insanları yağatmalıdır. Ne inançlarının yücelißi, ne felsefesinin doßrulußu, ne de üslubunun (biçem) güzellißi, hiçbir ğey kurtaramaz insanlarına soluk aldırmayan anlatıyı” (Belge, 1998: 18).
Bir anlatıda yer alan kahramanlar, kendi düğüncesinin mutlak doßru oldußu anlayığından demokratik kültür bilinci edinmeye; bencillikten paylağmaya kadar bir deßiğim yağayabilir. Çocuk edebiyatında en önemli etken, deßiğim geçiren kahramanın, bu deßiğiminin okur tarafından inandırıcı bulunmasıdır. Kahramanların kiğiliklerinde oluğan ve yeterince açıklanmayan deßiğimler, okurun öykünebileceßi kahramana olan güvenini sarsabilir (Sever, 2003: 106). Bu noktada, yapıtlarda yer alan kahramanlara ve onların nasıl geliğtirildißine iliğkin çıkarımda bulunabilmek ve okur açısından tağıdıßı önemi ortaya koymak amacıyla yapıtlarda yer alan çatığmalar ve bu çatığmaların anlatıların bağkahramanlarını nasıl etkiledißi üzerinde durmak gerekmektedir.
Akal’ın “Oßlum Nerdesin” adlı öyküsüne bakıldıßında, anlatıda görünür planda dört kahramanın yer aldıßı görülmektedir: Anne, annenin biri ergenlik çaßındaki iki çocußu ve babaanne. Bunun yanında olayların geliğiminde pek iğlevleri olmayan, yalnızca konuğma aralarında tanıyabildißimiz kahramanlar da bulunmaktadır. Bunlar: Baba, Ayğe Teyze ve çocukların arkadağlarıdır. “Kızım Nerdesin” adlı anlatıda ise “Oßlum Nerdesin" adlı anlatıda yer alan iki erkek çocußun yerini iki kız çocußun aldıßı, dißer kahramanların aynı oldußu (anne ve anneanne) görülmektedir.
Her iki yapıtta yer alan anlatılar (öyküler) diyaloglar üzerine yapılandırılmığtır. Dolayısıyla, yapıtlarda yer alan kahramanlar büyük ölçüde konuğma yoluyla geliğtirilmiğlerdir. “Oßlum Nerdesin” adlı yapıtta ergen çocuk ile annesi; “Kızım Nerdesin” adlı yapıtta ise ergen kız ile annesi arasında gerçekleğen çatığma içerikli konuğmalar anlatı kahramanlarının kimliklerine ve yazarın tutumuna ığık tutmaktadır. Ağaßıda, “Kızım Nerdesin” adlı yapıtta anne ile ergen kızı arasında arkadağ seçme konusunda yağanan çatığmadan bir kesit yer almaktadır:
…O da ne? Saçın sigara kokuyor! Sen sigara mı içiyorsun yoksa!
Amma hızlı fikir deßiğtiriyorsun anne; bu konuda Rekorlar Kitabına girebilirsin. Hani az önce güvendißin kızın?
382
Ben içmedim anne.
Arkadağların mı içiyor? Sigara içen arkadağlarınla bir daha görüğmemelisin.
Anne, senin de sigara içen arkadağların var. Onlar gittikten sonra evi havalandırıyor, eğyalara sinen sigara kokusu yüzünden saatlerce söylenip duruyorsun. Ama onlarla arkadağlıßını kesmiyorsun, deßil mi?
Ama sizin yağınızda… Sigara içmek doßru deßil.
Bunu onlar kendileri anlamalı anne. Bağkalarının söylemesiyle olmaz.
Neden anne-babaları “bağkası” gibi görürsünüz bilmem. Oysa, yeryüzünde size en yakın olan ve yalnızca iyilißinizi isteyen kiğiler bizleriz…
Evet ama, kendi bağımıza bulmak istedißimiz doßruları, siz iyilik olsun diye, erken davranıp bizlere gösterdißinizde, bu yakınlıßınızdan ve iyilißinizden çok rahatsız oluyoruz.
Özür dilerim ama, ğimdi seni yine rahatsız ederek, bir doßruyu söylemek zorundayım. Bugün kardeğinin doßum günü. (…)
Nee? Nasıl unuttum?(…)
Üzülme, kardeğin daha uyumamığtır.
Ama anne! Ben hediye almayı unuttum! Ne yapacaßım ğimdi?
Bunu düğünmüğtüm. Bu yüzden ben senin yerine bir hediye almığtım. Götürüp kardeğine verebilirsin.
Canım annem benim. Ara sıra doßruları göstermen hiç de fena olmuyor. (Kızım Nerdesin, s.13-14)
Yukarıdaki anne ile ergen kızı arasında arkadağ seçme konusu üzerine yağanan çatığmada da görüldüßü üzere, çocuk kahraman duraßan bir karakter olarak deßil, düğünen, mantıklı gerekçeler üretebilen devingen bir karakter olarak tasarlanmığtır. Yazar, çatığmalar karğısında okurun duygu ve düğünce dünyasına doßrudan müdahale etmeyerek olayların bir adım gerisinde durmuğtur. Ergen kız ile anne arasındaki çatığmalara otoriter bir yaklağım benimsenerek mutlak doßrular sunmak yerine, ucu açık söylemler sunulmuğ olması, hem okura konuyu sorgulama olanaßı tanımığ hem de bu tutum metne çok anlamlılık özellißi de kazandırmığtır. Bilindißi üzere, “yazınsal nitelikli kitaplarda amaçlanan ößrenme, çocukların doßrudan doßruya kitaptan bir ğeyler ößrenmeleri deßildir. Böyle bir yaklağım yazının kendi özüne ters düğer. Ancak dolaylı yollarla okur olan çocußun aydınlanmasına katkı saßlayacak, onun yağamındaki bazı olayları, iliğkileri çok yönlü ele alacak kitaplar, çocußa yeni bir bakığ açısı kazandıracak, onun yağam ve düğünce ufkunu geliğtirecektir” (Dilidüzgün, 2004: 53).
Yapıtlarda yer alan anne kahramanın kimlißine yönelik belirlemelerde bulunabilmek amacıyla ağaßıda, “Oßlum Nerdesin” adlı yapıtın “Anne, Ben Özel Olmak ðstiyorum” bağlıklı bölümünde yer alan ve anne ile ergenlik çaßındaki oßlu arasında kendini ifade etme biçimi üzerine yağanan çatığmadan bir kesit sunulmuğtur:
Anlayamadım, küpe takmak ya da tırnak uzatmak gibi garipliklerde nasıl bir anlam arıyorsun? Farklı olmak istiyorum anne. Bağkalarına benzememek ve özel olmak istiyorum.
Sen zaten özelsin.
Senin gözünde öyle olabilirim, ama ben bağkaları için de farklı ve özel olmak istiyorum. (...)
Ama o zaman onlara, herkesten farklı, özel bir kiğiliße sahip oldußumu kanıtlamığ olacaßım. Bunu kanıtlamak için kimi saçını uzatıyor, kimi koluna dövme yaptırıyor. Ben de deßiğik ğeyler yaparak kendimi ifade etmek istiyorum.
O zaman otur ğiir yaz. Dalga geçme anne.
Ğarkı bestele, roman yaz, resim yap. Bunlar kendini ifadenin en iyi yoludur.
Ben hiç denenmemiğ bana özgü bir yol bulmak istiyorum. Saçını kazıtanlar ya da rengarenk boyatanlar var...
Basket oyna, yüzmeye git, bisiklete bin... Bazıları kafatasını bile boyuyor...
Ping pong oyna, tenise git, maket araba yap... Giysilerine zincir takanları görmedin mi hiç?
383 Ata binmeyi ößren, satranç kursuna bağla, keman çal...
Anne beni dinlemiyorsun!
Dinliyorum. Çok iyi dinliyorum, hatta söylediklerinin bir kelimesini bile kaçırmıyorum... (Oßlum Nerdesin, s.37-38).
(…)
Öyle ya, insan hayalini olsun bari modern ğeylerden kurar. Gezegenin birinde birkaç parsel arsanın tapusu ya da iki katlı uçan araba ruhsatı... ðçinden hiç durmadan para çıkan bir çanta... Hiç beyazlamayan saçlar... Sarkmayan etler, kırığmayan deriler... Gençlik hapı… (Oßlum Nerdesin, s.41).
Yukarıdaki konuğmalardan da anlağılacaßı üzere, anne ile çocußu arasında “farklı olma” konusu üzerine yağanan çatığmada, anne kendi bakığ açısını, bir bağka deyiğle kendi deßerlerini çocußa benimsetmeye çalığmaktadır. Ancak, bunu otoriter bir tavırla yapmamakta, çatığma annenin soruna iliğkin mizahi ve öz eleğtiri nitelißindeki monologuyla sonlandırılmaktadır. Yazarın anne kahramana her iki yapıtta da monolog yapma olanaßı tanıması, anne kahramana açık karakter olma nitelißi kazandırmığtır. Bir bağka deyiğle, her iki yapıtta da anne kahraman okuyucuya her yönüyle tanıtılmığtır.
Öte yandan, anne kahramanın kimlißi, yağanan çatığmalara koğut olarak deßiğmekte, sürekli yeni roller üstlenmektedir. Anne kahramana sıkça tanınan monolog yapma fırsatı, bu deßiğimin okur açısından inandırıcı olmasını saßlamaktadır. Ağaßıda sunulan monologlar, tağıdıßı ileti deßerinin yanında annenin geçirmiğ oldußu deßiğimi de özetler niteliktedir:
“Büyüdüßünün farkındayım. Bu beni ğağırtıyor, bazen de korkutuyor. Ne yapmam, nasıl davranmam gerektißini bilemiyorum. Benim çocuklußumda her ğey bağkaydı. Her ğey daha kolaydı. Yoksa bana mı öyle geliyor? Annem de her zaman “Benim çocuklußumda böyle deßildi,” diye yakınmaz mıydı? Her ğey ne çabuk deßiğiyor.” (Oßlum Nerdesin, s.17).
“Ğu iğe bak! Bu büyümüğ genç hanım, benim kızım! Karğımda durmuğ, bana çocukken hep düğündüßüm ama bir türlü anneme söyleyemedißim ğeyleri söylüyor. Çok haklı. O artık büyüyor. Ona güvenmeliyim. O benim kızım.” (Kızım Nerdesin, s.13-14).
“Bu gerçeßi kabullenmem gerek... Belki çocuklarımın büyümelerini istemedißimden mi nedir, büyümüğ olduklarının ayrıntılarını hep gözden kaçırdım bunca zaman... Oysa hep gözümün önündeydiler. Daha fazla zaman kaybetmemeli, birbirimizi daha iyi anlamaya çalığmalıyız.” (Oßlum Nerdesin, s.71).
Her iki yapıtta da bu türden monologlar aracılıßıyla anne karakterin bütün çeliğkileri ve içsel hesaplağmaları okura sunulmuğken, hedef okur kitlesini temsil eden ve onların özdeğim kurabilmesinde büyük önem tağıyan çocuk kahramanların kimlikleri daha örtük tutulmuğtur. Oysa, ergenlik ağamasındaki çocukların yoßun bir ruhsal ve düğünsel dünyalarının oldußu bilinmektedir. Karakter geliğtirme yöntemleri açısından bakıldıßında, öyküdeki çocuk kahramanların, kitabın bağından sonuna deßin sadece anneleriyle yapmığ oldukları konuğmalar aracılıßıyla geliğtirilmeye çalığıldıßı görülmektedir.
Öte yandan, her iki yapıtta da anne kahramanın deßiğim süreci monologlarla, iç hesaplağmalar biçiminde ustaca geliğtirilmiğken, çocuk kahramanların geçirdißi deßiğim yeterince boyutlandırılmamığtır. “Oßlum Nerdesin” adlı yapıtta ergen çocußun geçirmiğ oldußu deßiğimin beklenmedik bir anda ve rastlantıyla oluğtußu söylenebilir. Öykünün sonuna deßin annesinin sözlerini mizahi bir üslupla geçiğtirip pek dikkate almayan çocuk kahraman, telefon faturalarını ödemek için gittißi ve bankanın kapalı oldußunu görüp eve geri döndüßü kısa zaman aralıßında birden kiğilik deßiğimine ußramaktadır:
“Ödenecek fatura var mı? Telefon, elektrik falan? Ver. Bir koğu ödeyip geleyim.
Gerçekten mi? Öder misin? Ah ne iyi olur, yarın telefon faturalarının da son günüydü! Bu saatte banka kapanmak üzeredir, acele etmen gerek.
Tamam anne, fırtına gibi gider gelirim. Paranın üstünü iyi say ha, veznede unutma.
Merak etme anne. Ğipğak halledeceßim. Ğağırıp kalacaksın. Hoğça kal. (...) (anne ile küçük çocußu arasında kısa konuğma)
Anne aßabeyim nereye gitti? Telefon faturalarını ödemeye...
384 (...)
Kapı çalıyor. Aßabeyin bu kadar çabuk dönmüğ olabilir mi? Koğ aç bakayım. (...)
Aaa, aßabeyim gelmiğ anne.
Ne oldu yavrum? Çok çabuk döndün... Ödedin mi? Parayı verdim ama almadılar.
Neden çocußum? Geç mi kaldın?
Hayır anne. Bana ödemem için verdißin zarfa bak, içinde neler var! ... Ah, kusura bakma! Seni boğuna oralara kadar koğturmuğum.
Önemli deßil anne. ðyi oldu aslında, yolda gelirken düğünme fırsatı buldum. Ne düğündün?
Biz çocuklar, yetiğkinlerle ilgili sorunları çoßu kez düğünmüyoruz. Ama sanırım yetiğkinler de bizim sorumluluklarımızı görmezden gelip bize haksızlık ediyorlar.”
(...)
“Yolda düğündüm ki... Her iki taraf da birbirini anlamaya çalığabilir.
Sana bir ğey söyleyeyim mi yavrum? Gerçekten büyüdüßünü ğimdi fark ettim.” (Oßlum Nerdesin, s.69-70.
Yapıtlarda yer alan ergen erkek ile ergen kız kahramanlar anne kahraman kadar boyutlandırılmamığ olmasına karğın, anne ile çocuklar arasındaki çatığmalar, çocuk okuru, yağam ve insan gerçeklißini sorgulamaya yöneltecek niteliktedir.
Yapıtların her ikisi de temel olarak aile içi iletiğim sorunları üzerine kurgulanmasına karğın her iki yapıtta da babanın rolüne hiç deßinilmemiğ, baba görünmez kılınmığtır. Babaya, yapıtlarda hiç yer verilmeyiği yapıt açısından bir eksiklik olarak deßerlendirilebilse de (Aslan, 2006: 209), bu durum, okurların dikkatlerinin anne ile çocukları arasında yağanan sorunlara yoßunlağtırmak amacıyla yazarın bilinçli bir seçimi olarak da görülebilir.
“Oßlum Nerdesin” ve “Kızım Nerdesin” adlı yapıtları estetik yönden bütünleyen önemli bir unsur da yazarın, anlatıya canlılık kazandıran mizahi yönüdür. Yazar, toplumsal ve bireysel önyargıların ağılmasında en etkin araçlardan biri olan mizahı yapıtında büyük bir ustalıkla iğlerken, okura da zevkle ve merakla okuyabileceßi kurgusal bir dünyanın kapılarını da aralamığtır. Yapıtlarda mizah, eßlence aracı olmanın yanında toplumsal sorunların eleğtirisinde de etkili bir araç olarak kullanılmığtır:
“Büyürler, soruları daha da zorlağır. Yok efendim dünyada bu kadar aç varken neden lokantalarda artan yemekler atılırmığ? Ülkemizde neden yatırımlar insana deßil de eve, arsaya yapılırmığ? Toplumumuz neden doßru dürüst kitap okumazmığ? Haydi bakalım yanıtla! Bu konular ansiklopedilerde de yazmıyor ki!
Kırk yılda bir ben bir soru sorarım, cevaplayamazlar. Oysa ‘Nerdeydin’, onların sorduklarına kıyasla iki haneli toplama iğleminden daha kolay.” (Oßlum Nerdesin, s.8).
“Annecim, derslerini bitir demiğtin ya, hepsini bitirdim. Aferin çocußum!
Okul giysilerimi de dolabıma astım. Ooo, kocaman bir aferin!
Çantamı düzenledim. ðki kere aferin!
Dolaptaki pastayı bitirdim. Aferin! Aferin!
Saßol anne, kızmayacaßını biliyordum. Neye kızmayacaßımı?
Pastayı bitirdißime. Hangi pastayı?!
Hani akğama konuklar gelecek diye aldıßın pasta vardı ya? Çok küçücük bir pastaymığ zaten.” (...)
385 “Önce yememiğtim anne, yalnızca bakığıyorduk. O bana baktı, ben ona baktım. Sonra gözlerim karardı, ne yaptıßımı hatırlamıyorum.” (Oßlum Nerdesin, s.25-26).
Mizah, eßlendirmenin yanında, ciddi konuğmaların yol açabileceßi saldırganlıkların yok edilmesinde ve iletiğimin sürdürülebilmesinde de önemli bir iğlevi yerine getirir (Morreal, 1997, Akt. Aydın, 2006). Akal’ın yapıtlarına bu açıdan bakıldıßında, kiğiler arası iletiğimin, kahramanların mizahi konuğma biçimleriyle sürdürülebilir bir özellik kazandıßı görülmektedir. Anlatı boyunca anne ile çocukları arasında yağanan tüm çatığma içerikli konuğmalar kahramanların mizahi konuğma biçimleri sayesinde sürdürülebilir nitelik kazanmığtır.
“Oßlum Nerdesin” ve “Kızım Nerdesin” adlı yapıtlarda açık ve örtük biçimlerde birçok iletinin yer aldıßı görülmektedir. Özellikle, toplumsal gönderimli örtük iletiler, çocuklar kadar yetiğkinler için de büyük önem tağımaktadır. Bu yönleriyle “Oßlum Nerdesin” ve “Kızım Nerdesin” adlı yapıtlar, 10-14 yağları arasındaki çocuklar kadar yetiğkinler dünyasını da doßrudan ilgilendiren birçok iletiyle yoßrulmuğ, çocuk ve yetiğkinlerin anlam dünyasını geliğtirecek, onlara yağantı zenginlißi kazandıracak yetkinlikte yapıtlar olarak deßerlendirilebilir.
4. Sonuç
“Oßlum Nerdesin” ve “Kızım Nerdesin” adlı yapıtlarda, gerçek yağamda karğılağmaya alığık oldußumuz aile içi birçok sorun sanatçı duyarlılıßıyla iğlenmiğ ve okurun ilgisine sunulmuğtur. Anne ile çocukları arasındaki bitmek bilmeyen çatığmalar, ergenlik yağındaki çocukların hızla deßiğen dünyası, kardeğler arasındaki çekiğmelerle yoßrulmuğ sahneler çocuklar kadar yetiğkinlerin de ilgisini çekecek niteliktedir.
Yapıtlarda yer alan bağkahramanlar (anne-ergen erkek-ergen kız) “iliğkisel kimlikler” kavramında karğılıßını bulan bakığ açısına uygun olarak ve devingen nitelikli karakterler olarak kurgulanmığtır. Kuğak farklılıßından doßan aile içi çatığmalar, her iki yapıtta da kahramanlara yeni roller, sorumluluklar yüklemiğ; kahramanların deßiğimi, aile içi iletiğimin sürdürülebilmesini olanaklı kılmığtır.
Yazarın, her iki yapıtında da anne kahramana monologlar yaptırarak bütün çeliğkilerini ve içsel hesaplağmalarını gerçekçi bir biçimde ortaya koyabilme bağarısı, anne kahramanın özellikle yetiğkinler için bir rol model olmasını saßlamığtır. Yazar, olayları kurgularken çocuk bakığının yanında yetiğkin dünyasının deßerlerini de ustalıkla iğlemiğ, çocuklar gibi yetiğkinleri de düğünmeye davet etmiğtir. Bu yönüyle yapıtlar, ergenlik ağamasındaki çocuklar kadar yetiğkinlerin de okuyabilecekleri niteliktedir.
Yapıtlarda yer alan ergen çocuk ve ergen kız kahramanlar, çocuk okurların özdeğim kurabilmelerine olanak saßlayacak nitelikte geliğtirilmiğtir. Ancak, anne kahramana tanınan monolog yapma olanaßı çocuk kahramanlara da tanınmığ olsaydı, çocuk okurların anlatı kahramanlarıyla özdeğim kurmalarını kolaylağtırabilir; böylelikle, daha zengin bir yağam deneyimi geçirmeleri saßlanabilirdi.
Akal, her iki yapıtında da çocuklarla dostluk kurmayı bağarmığtır. Çocußun karğısına ona ders vermeyi amaçlayan otoriter bir kimlikle deßil, onun düğlerini, düğüncelerini, hırslarını, yağamsal önceliklerini anlamaya çalığan arkadağ olarak çıkmığ; bir bağka deyiğle, çocußun üzerinde deßil, yanında durmuğtur. Yağanan çatığmalara doßrudan müdahalede bulunmamığ, mutlak öneriler sunmamığtır. Yağanan çatığmalar karğısında öykü karakterlerini sürekli konuğturarak çözümler geliğtirmeye yöneltmiğ, böylece çocuk okura düğünme olanaßı saßlamığtır.
Yapıtların bağkahramanları, aile içindeki dayanığma ve anlayığa model olabilecek karakterdedirler. Anlatının bütününde, anne ile çocukları arasında yağanan çatığmaların ağılmasında tek bir çözüm yolu sunmuğtur: ðletiğim.
Kiğiler arası iletiğim, Akal’ın anlatısında kahramanların mizahi konuğma biçimleriyle sürdürülebilir bir özellik kazanmığtır. Anlatı boyunca anne ile çocukları arasında yağanan tüm çatığmalar, kahramanların mizahi konuğma biçimlerine baßlı olarak çözüme kavuğturulmuğtur.
KAYNAKÇA
Akal, Aytül (2001) Oßlum Nerdesin. ðstanbul: Uçanbalık Yayıncılık.
Akal, Aytül (2001) Kızım Nerdesin.ðstanbul: Uçanbalık Yayıncılık.
Aslan, Canan (2006) “An Analysis of Various Pieces on Children Literature in Turkish on the Issue of Children-Adult Conflicts”,
386
Aydın, Seçkin (2006) “Çocuk Yazınında Mizah Kullanımının Biliğsel, Duyuğsal ve Toplumsal Yönden Önemi”, II. Ulusal Çocuk
ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, (Ankara Üniversitesi Eßitim Bilimleri Fakültesi4-6 Ekim, 2006), 201-218. Belge, Murat (1998) Edebiyat Üzerine Yazılar.ðstanbul: ðletiğim Yayınları.
Dilidüzgün, Selahattin (2004) Çaßdağ Çocuk Yazını. ðstanbul: Morpa Kültür Yayınları.
Eco, Umberto (1995) Anlatı Ormanında Altı Gezinti.ðstanbul: Can Yayınları. Göktürk, Akğit (2007) Okuma Ußrağı. (1. Baskı). ðstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Moran, Berna (2000) Edebiyat Kuramları ve Eleğtiri. (9. Baskı). ðstanbul: ðletiğim Yayınları.
Özmantar, Fatih (2005) “ðğbirlikli Ößrenme Ortamında ðliğkisel Kimlikler: Kiğisel Algılayığlar, Varsayılan Roller ve Bireysel Eßilimler”. Eßitim Arağtırmaları, 20, 189-202.
Sever, Sedat (2003) Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Kök Yayıncılık. TDK (2005) Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
